Katalan müstəqillik hərəkatı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Estelada Blava (mavi rəngli bayraq), müstəqillik bayrağının mavi versiyası
Estelada Vermella (qırmızı rəngli bayraq), müstəqilliyin bayrağının qırmızı versiyası

'''Kataloniya müstəqillik hərəkatı''' — tarixən Katalan milliyətçiliyindən törəmiş sosial hərəkat. Hərəkatın məqsədi Kataloniyanın İspaniyadan ayrılmağı və müstəqil bir dövlət olmağıdır. "Mavi" və "qırmızı" versiyası olan Estelada bayrağı onun əsas simvolu olmuşdur. Senyera Estelada, 20-ci əsrin əvvəllərində Kuba və Puerto Rican devrimci bayraqları ilə ənənəvi Katalan Senyera birləşməsidir. O vaxtdan etibarən Estelada bir neçə bayrağı özündə birləşdirdi: Estelada Vermella ilə sol tərəfli Respublikaçılığı təmsil edən bayrağını, daha konservativ  hərəkatını təmsil edən Estelada Blava bayrağını və hətta Estelada Blaugrana ilə FC Barcelona-nın Müstəqilliyini dəstəkləyən  bayraqlarını birləşdirdi. Katalan Müstəqillik hərəkatı 1922-ci ildə Francesc Macià siyasi partiya Estate Català (Katalan Dövləti) qurduqdan sonra başladı. 1931-ci ildə Estat Català və digər partiyalar Esquerra Republicana de Catalunya (Solçu Kataloniya Respublikası) meydana gətirdi. Macià 1931-ci ildə Katalan Respublikasını elan etdi, sonra ikinci İspaniyanın liderləri ilə danışıqlar aparıldıqdan sonra ispan dövləti daxilində muxtariyyət qəbul etdi.İspan Vətəndaş müharibəsi zamanı General Fransisko Franko 1938-ci ildə Katalan avtonomiyasını ləğv etdi. 1975-ci ildə Franco ölümündən sonra, Katalan siyasi partiyaları müstəqillikdən çox muxtariyyətə yönəlmişdi. kat. independentisme català

Müasir müstəqillik hərəkatı 2010-ci ildə İspaniyanın Konstitusiya Məhkəməsinin Kataloniyada referendum yolu ilə qəbul edilmiş 2006-cı muxtariyyət müddəasının bəzi maddələrininin İspaniya konstitusiyaya tammailə zidd olduğuna qərar verdikdən sonra başlamışdır. Qərara qarşı xalqın etirazı tez bir zamanda müstəqillik tələblərinə çevrildi. Arenys de Munt şəhərindən başlayaraq, Kataloniyada 550-dən çox bələdiyyə 2009-2011-ci illəri arasında müstəqillik haqqında simvolik referendumlar keçirdi.  Səs vermə hüququ olan şəxslərin 30 faizinin  iştirakı ilə yüksək "hə" səsi toplandı. Mədəniyyət təşkilatı olan "Òmnium Cultural" Məhkəmənin qərarına qarşı 2010 etiraz nümayişi təşkil etdi və bir milyondan artıq insan bu nümayişdə iştirak etdi. Məşhur hərəkat siyasətçiləri də hərəkata cəlb etdi, 11 sentyabr 2012-ci ildə (Kataloniya Milli Günü) ikinci kütləvi etiraz aksiyası Katalan hökumətini müstəqilliyə doğru prosesi başlamağa çağırdı. Katalan prezidenti  Artur Mas birdən-birə ümumi seçki təşkil etdi və bu seçkilərdə region tarixində ilk dəfə əksəriyyət tərəfindən müstəqilliklə nəticələndi. Yeni parlament 2013-cü ilin əvvəlində Katalanın hakimiyyət deklarasiyasını qəbul edərək Katalan xalqının öz siyasi gələcəyini təyin etmək hüququna malik olduğunu iddia etdi.

Katalonya hökuməti, dövlətçilik məsələsində 2014-cü ilin noyabr ayında keçiriləcək referendum elan etdi. Referendumda iki sual verilirdi: "Kataloniyanın dövləti olmağını istəyirsiniz?" və əgər istəyirsinizsə "bu dövlətin müstəqil olmasını istəyirsiniz?" İspaniya Hökuməti təklif edilən referendumu Konstitusiya Məhkəməsinə göndərdi və Məhkəmə bunun Konstitusiyaya zidd olduğuna qərar verdi. Sonradan Kataloniya höküməti məcburi referendumu məcburi olmayan məsləhətləşməyə çevirdi. Baxmayaraq ki, İspaniya Məhkəməsi qeyri-məcburi səsləri də qadağa edir, Kataloniyada öz müqəddəratını təyin etmə referendumu 9 Noyabr 2014 tarixində davam etdi. Nəticə 42% iştirakçının səsindən 81% səs "hə-hə" olmuşdur. Artur Mas Sentyabr, 2015-ci ildə keçiriləcək başqa bir seçki təşkil etdə və bunu müstəqillik üçün referendum adlandırdı. Müstəqilliyi partiyaları Sentyabr seçkilərində səslərin əksəriyyətinə (47%) çatdılar. Yeni parlament 2015-ci ilin noyabrında müstəqillik prosesinin başlanmasını elan edən qətnamə qəbul etdi. Sonrakı il yeni prezident Karles Puçdemon müstəqillik haqqında məcburi referendum elan etdi. İspan hökuməti və Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən qanunsuz hesab edilənə baxmayaraq referendum 1 Oktyabr 2017 tarixində edildi. Müstəqillik əleyhinə olan partiyaların iştirak etməməyə çağırdığı səsvermədə nəticələr, seçicilərin yüzdə 90-lıq səs nisbətini müstəqillik tərəfdarı olaraq göstərdi və səs vermə hüququ olan insanlardan 43% iştirak etdi. Bu nəticəyə əsasən, 27 oktyabr 2017-ci ildə Kataloniya Parlamenti səsvermə yolu ilə müstəqil respublikanı birtərəfli qaydada yaradan qətnamə qəbul etmişdir halbuki İspaniyanın Konstitusiya Məhkəməsinin qərarlarını pozduqları üçün Kataloniya Parlamentinin vəkillərinin səsverməni qanunsuz hesab etmişdir. 

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Başlanğıc[redaktə | əsas redaktə]

1400-cü ildə İber Krallığı

Aragon Krallığı Kastil Krallığ ilə birləşərkən, Kataloniya XVIII əsrin sonlarında Aragon Krallığının ərazisində idi . Başlanğıcda, Aragonun müxtəlif bölgələri, Kataloniya da daxil olmaqla, öz qanunlarını və siyasi qurumlarını saxladı.[1] 1640-cı ildə, Otuz İl müharibəsiFranko-İspan müharibəsi dövründə, Katalan kəndliləri qiyam qaldırmış Taxılbiçən (Reaper) müharibəsinə başlamışdırlar. Bir il sonra, Katalan hökuməti ayrıldı, Fransanı müdafiə etməyə çağırdı və nəhayət, Barselona XIII of France|Louis XIII tərəfindən idarə olunmağa başladı. On il müharibədən sonra, İspan Monarxiyası 1652-ci ilə qarşı hücuma keçib, Fransanın tərkibinə daxil olan Roussillon istisna olmaqla, Barselona və bütün Kataloniya bərpa etdi. Katalonya öz qanunlarını və siyasi qurumlarını qorudu.[2][3]

İspaniya Ardıcıllıq Müharibəsi ərzində Aragon Krallığının ərazisinin əksəriyyəti Burbon iddaçılarına qarşı Arduke Çarlz'ı, Habsburg iddiaçısını[4] dəstəklədilər.[5] Habsburqun ingilis müttəfiqləri 1713-cü ildə Utrext müqaviləsi ilə müharibədən çəkildi və bir müddət sonra Habsburg qoşunları İtaliya və İspaniyadan evakuasiya edildi. Bu, Katalan hökumətini təcrid vəziyyətinə buraxdı, amma Çarlz'a sadiq qaldı. 14 aylıq mühasirədən sonra, Barselona 11 oktyabr 1714-cü ildə Burbon ordusuna təslim oldu. Müharibənin sona çatması, Kataloniya daxil olmaqla, Aragon bölgəsinin bütün ərazilərinin öz qanunlarını və müstəqilliyini itirməsi ilə nəticələnmişdir. 11 Sentyabr, Barselona'nın uduzma tarixi, 1886-cı ildə Katalan millətçiləri tərəfindən anıldı və XX əsrdə Kataloniya Milli Günü olaraq seçildi.

Kataloniyada separatizmin başlanğıcı 19-cu əsrin ortalarına qədər uzana bilər. Katalan dilinin və Katalan ənənələrinin dirçəlməsinə yönəldən Renaixença (mədəniyyət intibah dövrü) Katalan millətçiliyinin və müstəqillik arzusunun inkişafına gətirib çıxardı.[6] [7] 1850-1910-cu illər arasında bəzi fərdlər, təşkilatlar və siyasi partiyalar İspaniyadan Katalonun tam müstəqilliyini tələb etməyə başladılar.

XX əsr[redaktə | əsas redaktə]

Solda Alban Francesc Macià, Solçu Kataloniya Respublikası lideri və Kataloniya prezidenti 1931 və 1933 arasında

Kataloniyada ilk müstəqil siyasi partiyası 1922-ci ildə Francesc Macià tərəfindən təsis edilmiş Estat Català (Katalan Dövləti) idi.[8] Estat Català 1926-cı ildə Prats de Mollo'dan uğursuz üsyanı başladan Primo de Rivera diktaturasında (1923-1930) Fransadan sürgün olundu.[9] 1931-ci ilin martında Primo de Rivera'nın devrilməsindən sonra, Estat Català Partqu Republicà Català (Katalan Respublika Partiyası) və siyasi qrup L'Opinió (Rəy) ilə birləşdi Esquerra Republicana de Catalunya ( Solçu Respublika Kataloniya, ERC) yaratdı.[10] Növbəti ay Solçu Respublika Kataloniya İkinci İspan Respublikasının 14 aprel elanından əvvəlki bələdiyyə seçkilərində möhtəşəm bir zəfər qazandı. Macià 14 Apreldə Katalan Respublikasını elan etdi, lakin müvəqqəti hökumətlə danışıqlardan sonra Katalonya'nın bərpa edilmiş Ümumi Nəzəriyyə altında muxtariyyət olmaq məcburiyyətində qaldı. İspaniya Vətəndaşlıq Müharibəsinə qədər Kataloniyaya muxtariyyət statusu verildi. 1938-ci ildə General Franko Muxtariyyət statusunu ləğv etdi.

İkinci muxtariyyət statusu və sonrası[redaktə | əsas redaktə]

2010 Katalan avtonomiyası etirazı, Barselonada

Hökumət CiU ( Convergència i Unió(Konvergensiya və Birlik)Kataloniyanı idarı edən partiya)  tərəfindən dəstəklənən və  parlamentin böyük əksəriyyəti  tərəfindən təsdiqlənmiş yeni bir Muxtariyyət Statusu layihəsi hazırladı. Eskiz status İspan parlamenti tərəfindən təsdiqlənməlidir və bu bəzi deyişikliklərə səbəb ola bilərdi və oldu da: bununla belə maliyyə və dil mövzusunun çıxarılması və Kataloniya bir millət olduğunu ifadə edən bir yazı halına gəldi. Təqdim edilmiş nizamnamə 18 iyun 2006-cı ildə referenduma qoyulduğunda, ERC( Solçu Respublika Kataloniya) etiraz aksiyasında səs verməyə çağırdı. Nizamnamə seçki iştirakçıları yalnız 48,9% tərəfindən təsdiq olundu. Sonrakı seçkidə sol qanad koalisiyası (solçular) bu dəfə José Montilla rəhbərliyi altında hakimiyyətə qaytarıldı.

İspan parlamentində nizamnaməyə qarşı çıxan Partido Popular, İspan Yüksək Məhkəməsində konstitusiyaya etiraz etdi. Bu vəziyyət 4 il davam etdi. Məhkəmə 18 iyun 2010-cu ildə çıxarılan qərarında, nizamnamədə on dörd məqalənin konstitusiyaya zidd olduğunu və digər 27-nin də məhdudlaşdırılmasını istədi. Təsirə məruz qalmış və dəyişdirilmiş məqalələr Katalan dilinə üstünlük verilməsini, Kataloniyanı digər muxtar icmaların maliyyələşməsinə görə məsuliyyətdən azad edilməsini və Kataloniyanı milliyyət kimi tanınmasını əhatə edirdi. Məhkəmənin tam mətni 9 iyul 2010-cu ildə çap olundu və növbəti gün Jose Montilla başçılığı ilə " Òmnium Cultural" mədəniyyət təşkilatının təşkil etdiyi etiraz nümayişinə bir milyondan çox adam qatıldı.

2014 referendumu[redaktə | əsas redaktə]

  Artur Mas və Oriol Junqueras 2012-ci il dekabrın 19-da 2012-2016-cı illər üçün idarəedici saziş imzalayıblar.

Kataloniya höküməti 9 noyabr 2014-cü il tarixində müstəqil referendum keçirilməsinə razılıq verib və referendumda iki sual soruşuldu: "Kataloniya dövləti olmağı istəyirsiniz?" və (əgər istəyirsinizsə) "Bu dövlətin müstəqil olmasını istəyirsinizmi? Daha kütləvi nümayiş, Katalan Yolu  2014-cü il 11 sentyabr  tarixində baş verdi, sarı və qırmızı Katalan rənglərini istifadə edən etirazçılar, Barselona'nı səs verməyə çağırdı. Konstitusiya Məhkəməsinin qərarı ilə Katalan hökuməti səsləri "vətəndaşı iştirakı prosesinə" dəyişdirdi və bunun könüllülər tərəfindən nəzarət ediləcəyi açıqlandı. İspan hökuməti yenidən Konstitusiya Məhkəməsinə şikayət etdi, şikayəti nəzərə alındı, amma səs vermə davam etdi.   81% iştirakçı "bəli"  səs verdi, amma seçki fəallığı yalnız 42% idi, bu əksəriyyətin həm müstəqillik, həm də referenduma qarşı çıxdığını  göstərə bilərdi.[11]

Referendumdan əvvəl mitinq Montjuikdə, 11 İyun 2017

2017 referendumu[redaktə | əsas redaktə]

Katalan prezidenti Karles Puigdemont və Kataloniyadan gələn 700-dən çox bələdiyyə başçısı müstəqil referendum keçirilməsinə dəstək göstərir.

2016-cı ilin sentyabr ayının sonlarında Puigdemont parlamentə məlumat verib ki, müstəqilliyə dair məcburi referendum 2017-ci ilin sentyabrın ikinci yarısında, İspan təşkilatlarının razılığı olsun və ya olmasın keçiriləcək.Puigdemont, 2017-ci ilin iyun ayında referendumun 1 Oktyabrda ediləcəyini və "Katalonya'nın respublika şəklində müstəqil bir dövlət olmasını istəyirsinizmi?" İspan hökuməti cavab olaraq, "referendum qanunsuz olduğunu və buna görə də baş verməyəcəyini bildirib. Katalan parlamentinin 6 sentyabr 2017-ci il sessiyasında qəbul edilən qanuna əsasən müstəqil bir respublika yaratmaq üçün, minimum səsvermə tələb etmədən, "bəli" səs çoxluğu olmalıdır. Müxalifət partiyaları "demokratiyaya zərbə və müxalifətin hüquqlarının pozulması" adlandıraraq qanun layihəsinə etiraz etdi və səs vermədən əvvəl yürüyüş təşkil etdi. 7 sentyabrda Katalan parlamenti qanuni bir çərçivə yaratmaq üçün, müxalifət partiyalarının buna bənzər etirazlar və bir başqa yürüyüşdən sonra "keçid qanununu" qəbul etdi. İspaniyanın Konstitusiya Məhkəməsi sentyabrın 7-də həmin gün qanununu dayandırıb və Mariano Rajoyu apellyasiya şikayət edərək İspan konstitusiyasını pozduğunu bəyan edib, bunun nəticəsində referendum oktyabrın 1-də qanuni yolla davam edə bilmədi . Qanun 17 oktyabrda etibarsız sayıldı.[12]

Referendum Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən dayandırılmasına və İspaniyanın bəzi mərkəzlərində səsvermənin qarşısını almaq üçün polisin hərəkətinə baxmayaraq 2017-ci il oktyabrın 1-də keçirilib. Katalan hakimiyyətinin məlumatına görə, seçicilərin 90% -i müstəqilliyi dəstəkləmiş, amma seçicilərdə iştirakçıların sayı yalnız 43% olub. 10 Oktyabr 2017-ci ildə, referendumun nəticəsinə əsasən, Kataloniya Ümumi Başçısı Karles Puigdemont, Katalonun müstəqilliyini elan etdi, ancaq o İspaniya tərəfindən dayandırıldı.[13]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. (1974) An Historical Essay on Modern Spain. University of California Press, 41. ISBN 9780520025349. 11 October 2016 tarixində istifadə olunub.
  2. (2004) Catalan Nationalism: Francoism, Transition and Democracy. Routledge, 30. ISBN 113435326X. 27 May 2016 tarixində arxivləşdirilib. 11 October 2016 tarixində istifadə olunub.
  3. "Catalonia, Revolt of (1640–1652)". Encyclopedia.com. http://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/catalonia-revolt-1640-1652. İstifadə tarixi: 14 October 2017.
  4. (October 2010) "The War of the Spanish Succession in the Catalan-speaking Lands". Catalan Historical Review 3 (3).
  5. (2011) "The Catalan Language", A Companion to Catalan Culture. Tamesis Books, 126. ISBN 1855662272. 6 October 2017 tarixində istifadə olunub.
  6. (1996) Nationalism and the Nation in the Iberian Peninsula: Competing and Conflicting Identities. Bloomsbury Academic, 194. ISBN 1859731805. 27 September 2016 tarixində istifadə olunub. “...which had started with a cultural renaissance (Renaixença) between 1833-1885...”
  7. (2002) Creating Spaniards: Culture and National Identity in Republican Spain. Univ of Wisconsin Press. ISBN 0299176347. 27 September 2016 tarixində istifadə olunub. “What began as a cultural renaissance in the 1840s, ended as a growing call for political autonomy and, eventually, independence”
  8. (2013) Historical Dictionary of the Spanish Civil War. Rowman & Littlefield, 123. ISBN 0810857847. 12 October 2016 tarixində istifadə olunub.
  9. (2005) "Rapping on the Cast(i)le Gates: Nationalism and Culture-planning in Contemporary Spain", Ideologies of Hispanism. Vanderbilt University Press, 124. ISBN 0826514723. 12 October 2016 tarixində istifadə olunub.
  10. (2014) Visions of Sovereignty: Nationalism and Accommodation in Multinational Democracies. University of Pennsylvania Press, 50. ISBN 0812209613. 12 October 2016 tarixində istifadə olunub.
  11. Kataloniya böhranı: Separatizm, yoxsa populizm https://www.bbc.com/azeri/international-41488262
  12. Kataloniya böhranının səbəbləri və digər münaqişəli bölgələrə öyrətdiyi dərsləri https://www.mixcloud.com/AvropadASAN/avropadasan-014-19122017-asan-radio-100-fm/?fbclid=IwAR3BkW6dLBqOEZjCRPlOw6HSdm4sbXDcAfoj4Ju5KuUY51kuynSjrQWP9MI
  13. Kataloniyada müstəqillik referendumu: Tərəflər nə gözləyir?https://www.bbc.com/azeri/international-41452453