Kazanın işğalı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Kazanın işğalı
Əsas münaqişə: Rus-Kazan savaşları
Kazan storm chronicle.GIF
Tarix 2 sentyabr, 155213 oktyabr, 1552
Yeri Kazan, Qazan Xanlığı, indi Tatarıstan Rusiya
Nəticəsi Rusiyanın qəti qələbəsi, Qazan xanlığının sona çatması
Münaqişə tərəfləri

Çar Rusiyası
Qasım xanlığı
Taw yağı 1

Qazan xanlığı
Mari və Udmurt döyüşçüləri
Noqay süvariləri

Komandan(lar)

IV İvan Qroznı
Alexander Gorbatyi-Shuisky
Andrey Kurbsky
Şahğali

Yadigar Məhəmməd
Yapança Bək
Zaynaş Mirzə
Qulşərif
Tərəflərin qüvvəsi

150,000 kişi,
150 top
bilinməz sayıda savaş gəmisi
birneçə mühasirə qülləsi

33,000 kişi2-
50,000, dinc sakinlər daxil olmaqla 3
bilinməz sayıda top

İtkilər

15,3553-?
bilinməz sayıda yaralı

Təxminən 65000 ölü yaxud itkin (dinc sakinlər daxil olmaqla)3
190,000 dən artıq əsir tutulmuş 3
minlərcə insan sürgün edilmiş

Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

1552-də baş verən Kazanın işğalı, Rus-Kazan savaşlarının sona çatması və Qazan xanlığının məğlub olması ilə nəticələnib. Savaş Xanlığın çökməsindən sonra da davam etmiş, ancaq, bir üsyançı dövlət olaraq Noqaylardan yeni bir xan çağırmaqla Çalım və Mişätamaqda təşkil tapıb. Bu partizan savaşı isə 1556-cı ilədək uzanıb.

İşğal[redaktə | əsas redaktə]

Rus qoşunları, streleslərlə yanaşı, eləcə də Moskva və Qasım xanlığının nizamsız feodal süvariləri, Muskovit artilleriya və istehkamçılarından savayı, həm Ruslar həm də əcnəbilər həyati bir rol oynadılar. Əvvəlcə onlar Kazanın Tatar qarnizonu ilə qarşılaşıblar, Kazanın xanı Yadigar Məhəmmədin Noqay Ordasından yaradıb  yönətdiyi 10,000 Noqay atlısı.Marilərin vahidləri və Kazanın nizamsız feodal süvariləri Kazanın şimal və şərqindəki meşələrdə ayrı-ayrı bazaları var idi. Arça qalası isə onların təməl bazası sayılırdı. Döyüşdən əvvəl Rusların Volqada Kazandan bir neçə kilometr yuxarıda İvanqorod adlı, sonralar Sviyazhsk deyə tanınan, bir qalaları var idi. Rus hərbi mühəndis Ivan Vyrodkov bu taxta qalanı 1551-ci ildə sülh nəticəsində Xanlığın kənarındakı (Taw yağı)n Rusiyaya verilməsindən sonra tikmişdir. O güclü bir nöqtə kimi Kazanın işğal olunmasında Muskovit ordusuna yarayacaq idi.

150,000 nəfərlik muskovit qoşunu IV İvan Qroznı başçılığı ilə Kazanın divarlarına çatıb 22 Avqust 1552-ci ildə şəhəri mühasirəyə alıblar. Rus topları 29 Avqustdan divarları atəşə tutub ancaq tezliklə Tatarların iri kalibrli toplarının atəşi ilə üzləşiblər. 30 Avqust-dan 6 Sentyabra-dək Aleksandr Qorbati Şuyski Yapançanın süvariləri və Udmurtların vahidlərin məğlub edərək Arçanı yandırırkən, Andrey Kurbski, Mari əsgərlərini məğlub edib. İstehkamçılar isə Kazanın yeraltı içməli su qaynağının yolunu dağıdıblar.

İvan Virodkov,topları qaldırmaq üçün taxtadan 12 metr uzuinluğunda mühasirə qülləsi tikib. Bu inqilabçı yeni tikinti, 10 iri kalibrli top və 50 yüngül topu üstündə saxlamaq qabiliyyəti ilə, topxanaya təmərküzlə atəş etmək imkanı sağlayıb və Tatarların müqavimətini sındırmaqda həyati rol oynamışdır. Bununla belə, qüllənin karlı qalması üçün əvvəlcə Kazanı qoruyan az-sayıda olan topları dayandırmalı idilər, yoxsa qüllə olub-qalan topxanalar üçün aydın bir hədəfə çevrilə bilərdi.[1]

2 Oktyabrda istehkamçılar Noqay və Atalıq darvazalarının yaxınlığında yerləşən divarı uçurtdular. Beləliklə Rus əsgərləri şəhərə girə bilmiş. Dinc sakinlər isə Kazan qoşunu kimi onlara qarşı çıxıb. Xilas olanlar qalada mühasirə olub, ancaq Yadiqar Məhəmməd və Noqayların başçısı Zaynaş Mirzə dustaq olunca, qalanın mühafizəçiləri şimali meşələrə qaçmağa cəhd etsələr də məğlub olublar. Tatarların Rusiya sərhədlərindəki hərbi əməliyyatlarında əsir tutulan çoxlu Rus da azad bıraxılıb. Kazan Tatarlarının bir çoxu isə təxminən bütün binalarının özəlliklə də Məscidlərinin dağıdılması ilə birgə qırğın olub.

İşğaldan qabaq, IV İvan öz qoşunun təşviq etmək üçün Gürcüstan hökmdarı Tamaranın savaşlarından misal sayıb[2] onu belə təsvir edib: "İberiyanın ən müdrik kraliçası, bir kişinin zəka və cəsarəti ilə bəxş edilmiş".[3]

Mədəni rezonans[redaktə | əsas redaktə]

Mixail Xeraskov Kazanın qəsbini öz Rossiada (1771-1779) adlı epik şeirində qeyd etmişdir.

Şəkillər[redaktə | əsas redaktə]

İstinad və qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://www.ospreypublishing.com/title_detail.php/title=S9169, Osprey Publishing, ISBN 1-84176-916-9
  2. История русской литературы, Дмитрий Дмитриевич Благой, Volume 1, p208
  3. History of the Georgian nation, Kalistrat Salia, p189