Məzmuna keç

Kelt mifologiyası

Vikipediya, azad ensiklopediya
Bütün İrqlərin Mifologiyası Cild 3 (Kelt) 441a

Kelt mifologiyası kontinental və ada Keltlərin mifoloji inanclarıdır. Bu mifologiya onların Mərkəzi Avropadakı ilkin məskunlaşma bölgələrində (Alp dağlarının şimalında) inkişaf etmişdir. Sonrakı inkişaf Kelt tayfalarının eramızdan əvvəl I minilliyin ikinci yarısında Avropa qitəsinə və Britaniya adalarına yayılaraq yerli əhali ilə təmasa girməsi ilə baş vermişdir .[1]

Ümumi məlumat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Keltlər qəbilə cəmiyyətinin qanunlarına uyğun yaşayırdılar. Onların mədəniyyəti əsrlər boyu ağızdan-ağıza ötürülən və bir qayda olaraq, həqiqətən də Kelt adları və adları kimi bir neçə versiyada qorunub saxlanılan əfsanə və ənənələrlə zəngin idi. Son zamanlar aparılan arxeoloji qazıntılar xalqın həyat tərzi və adət-ənənələri haqqında bilikləri genişləndirməyə kömək etmişdir. Əksər qədim xalqlar kimi, Keltlər də ölümdən sonrakı həyata inanırdılar və dəfn zamanı mərhumla birlikdə çoxlu məişət əşyaları qoyub getdilər: boşqablar, qablar, alətlər, silahlar, zinət əşyaları, hətta arabalar və atlı arabalar.

Kelt ornamenti

Mifologiyanın mərkəzində ölüm qorxusunu azaldan və müharibələr zamanı cəsarət və fədakarlığı dəstəkləyən ruhların köçməsinə inam dayanırdı.

Müharibə, xəstəlik və ya digər təhlükələr kimi ən çətin həyat vəziyyətlərində də insan qurbanları verilirdi.

Kelt mifologiyası dünya ədəbiyyatına böyük təsir göstərmişdir. Şekspir, Vordsvort, Tennison və başqaları kimi bir çox yazıçılar Kukuleyn haqqında, Kral Artur haqqında, Tristan və İzolda məhəbbəti, Danu ilahəsinin tayfaları haqqında ən maraqlı əfsanələrdən ilhamlanaraq yaradılmışdır.

Panteon

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Kelt tanrıları Esus (Ez) və "Tarvos Trigaranus" - "Paris qayıqçılarının bbidəsi"ndə (eramızın I əsri) təsvir edilmiş üç durnalı öküz. Üç müqəddəs durna və öküz motivinə İrlandiya mifologiyasında da rast gəlinir.

Bütün Kelt dünyası üçün tanrılar panteonunun yenidən qurulması cəhdləri mübahisəlidir. Kelt tanrıları haqqında məlumatlar xronoloji və coğrafi baxımdan nadir hallarda müqayisə edilə bilər. Kontinental Keltlər panteonu (eləcə də Romadan əvvəlki Britaniyanın Keltləri) haqqında məlumatlar o qədər parçalıdır ki, onun strukturunu müəyyən etmək mümkün deyil. Birinci əsr Roma şairi Lukanın mətnindən və onun əsərləri haqqında orta əsr sxoliyasından (şərhlər) Esus (bu tanrıya qurban kəsmə üsulu ağacdan asılmışdı), ildırım tanrısı Taranis (ona qurbanlar yandırılırdı) və Teutatlar (ona qurbanlar suda və ya çəlləkdə boğulurdu) haqqında məlumatımız var. Bütün bu tanrılar Qallo-Roma obrazları və həsrləri arasında mövcuddur və onlara təqdim edilən qurbanların təbiəti Hind-Avropa xalqlarının mifologiyasına xas olan üçqat ölüm motivi ilə müqayisə aparmağa imkan verir. Kelt tanrılarının bir çox etnonimik adları məlumdur: Allobrox — Allobroxların tanrısı, Aramiklərin Aramo — , Vokontilərin ilahəsi Vokontia — və başqaları.[1] Romanlaşma prosesi zamanı bir çox Roma tanrıları yerli epitetlər alsalar da, yerli və Roma tanrılarının hər hansı bir eyniləşdirilməsindən danışmaq mümkün deyil: Kelt və Roma tanrılarının müəyyən xarici aspektləri arasında yalnız bir korrelyasiya (həmişə sabit deyil — yerli adlar tez-tez bir neçə Roma tanrısı ilə əlaqələndirilirdi) mövcud idi. Kontinental tanrıların bir çox adları ikonoqrafiya ilə dəstəklənməyən unikal abidələrdən məlumdur. İstisnalar arasında Qalliya Eponası, Sernunnos, Sucellus, Nantosvelta, Rosmerta və bir neçə başqası var.

Britaniyada təxminən 40 yerli tanrı adı təsdiqlənib, lakin onların təxminən yarısı adlarından başqa heç nə məlum deyil. Britaniyanın Kelt xalqlarının bir sıra tanrılarının İrlandiya və Uels mifologiyasında açıq ekvivalentləri var: Nodens İrlandiya Nuadası, Brigantia Brigit, Maponus ("gənc") tanrısı isə Dagdanın oğlu İrlandiya ilahi fiquru Mac Oc ilə müqayisə edilə bilər. Bu tanrı, Qalliya Belenosları kimi, Apollonla əlaqələndirilirdi. Belenosa bənzər bir mövqe, görünür, İrlandiya qadın tanrısı Greine (İrlandiya grian sözündən, "günəş") ilə müqayisə edilə bilən Qalliya Qrannoları tərəfindən tutulmuşdu. Bəzi tanrılar yalnız ikonoqrafik materialla təmsil olunur (məsələn, üçüzlü və ya üçbaşlı tanrı, ilanlı tanrı, üç ana tanrıça qrupunun təsvirləri); tanrıların adları naməlum olaraq qalır.

İrlandiya Kelt panteonu haqqında daha çox məlumat məlumdur və bu barədə məlumatlar ədəbi mənbələrdə qorunub saxlanılmışdır (xüsusən də "Moyturanın İkinci Döyüşü"ndə - Danu ilahəsi qəbilələri və Qoibniu ziyafəti haqqında, mərkəzi epizodu tanrının "aşağı cinlər" olan Fomorilərlə döyüşən tanrıları gücləndirmək üçün sehrli içki hazırlamasıdır). Çox geniş panteonlarında ən vacib tanrılar Danaan qəbilələrinə aiddir və onların bəzilərinin əsasən XI əsrin sonlarında formalaşmış və qədim mifologiyanın bir çox mövzularını və fərdi elementlərini özündə birləşdirən "Mabinogionun Dörd Budağı" rəvayətlərindən tanınan Don Uels ənənəsinin sözdə nəsilləri arasında oxşarları var. Beləliklə, Arianrodun oğlu Uels Lleu irland (və qolf) Luquna bənzəyir, irland ilahi dəmirçi Qoibniunun xarakteri Uels Qofannona, irland Lir oğlu Manannan Uelsli Llir oğlu Manavydana (Manannan kimi, “Don nəsillərindən” bir qədər ayrı dayanırdı) və s. uyğun gəlir.

Yazılı mənbələr arasında Yuli Sezarın hekayəsi (Qalliya müharibəsi haqqında şərhlər, VI.16-18) mühüm rol oynayır və funksiyalarına görə qədim Kelt tanrılarının nisbətən tam siyahısını təqdim edir. Lakin o, onların Qalliya adlarından bəhs etmir, əksinə onları tamamilə Roma panteonunun nümayəndələri ilə eyniləşdirir. "Tanrılar arasında onlar ən çox Merkuriyə hörmət edirlər. Ən çox obraza sahibdir; Qalllar onu bütün sənətlərin ixtiraçısı və bütün yolların və cığırların bələdçisi hesab edirlər və onun sərvət və ticarət məsələlərində ən böyük gücə malik olduğuna inanırlar. Ondan sonra (onlar) Apollon, Mars, Yupiter və Minervaya (sehr edirlər). Bu tanrılara gəldikdə, Qalların digər xalqlarla demək olar ki, eyni inancları var: Apollon xəstəlikləri dəf edir, Minerva sənət və sənətkarlığın əsaslarını öyrədir, Yupiter göyləri idarə edir və Mars hərbi işlərə nəzarət edir.".[2]

Burada Sezar həmçinin Druidlərə görə, Qallların törədiyi "Dağıdıcı"dan da bəhs edir. Bu təsnifata ciddi yanaşmaq lazımdır, Kelt və İtalo-Yunan mifologiyalarının dərindən əlaqəli olduğunu unutmamalıyıq. Qalliya fəthindən və onun Romalaşdırılmasından sonra iki panteonun birləşməsi prosesi başladı və bu proses mənalı idi. Qalliyalılar tanrıları üçün ikonoqrafik uyğunluq və funksiyaya əsasən Roma adlarını seçdilər (əsrlər sonra Avropadakı bütpərəstlər mifoloji fiqurları xristian müqəddəsləri ilə eyniləşdirdikləri kimi). Sezarın şərəfinə, o, çoxsaylı Kelt obrazlarından demək olar ki, bütün əsas mifoloji tipləri müəyyən edə bildi və bu tiplər sonradan Qallo-Romalılar tərəfindən onun təyin etdiyi Roma adları altında ehtiram edildi. Təbii ki, o, bəzi şeyləri qaçırdı. Bundan əlavə, birbaşa eyniləşdirmə Kelt mifologiyasının maraqlı xüsusiyyətlərini zəiflədir.

Beləliklə, qədim Kelt (Qalliya və daha az dərəcədə Britaniya) tanrılarından danışarkən aşağıdakı adlar tez-tez xatırlanır: Taranis, Cernunnos, Esus, Teutates, Lugh, Belenus, Ogmius və Brigantia. Bundan əlavə, Kelt mifologiyasının fövqəltəbii varlıqlarını qeyd etmək lazımdır: divlər, leprekonlar və klurikanlar, pərilər, aquanalar, su atları və ya eç-uşkje (və onların müxtəlifliyi olan agisci), spriqqanlar, şelks və Buqul-Noz.

Müasir Yeni Dövr mifologiyasında Kelt panteonundan olan alternativ tanrılar dəstinə, o cümlədən Luq, Briqantiya, Aanja və Erikyureyə əhəmiyyət və əhəmiyyət verilir. Bu alternativ tanrılar dəsti qədim Keltlər üçün əhəmiyyətinə deyil, mənəvi inkişaf yolundakı (və mənəvi istiqamət axtarmaq üçün Kelt mifologiyasına müraciət edən) müasir insanlar üçün qəbul edilən əhəmiyyətinə, eləcə də ibadətlərinin təhlükəsizliyinə əsaslanaraq tərtib edilmişdir (bu alternativ tanrılar dəsti yalnız qan qurbanlığı tələb etməyən tanrıları ehtiva edir). Xüsusilə, bu alternativ tanrı dəsti ilə müntəzəm mənəvi təmas "Yeni Dövr"ün mənəvi təlimlərinin "təbliğçilərindən" biri - Doreen Virtue tərəfindən "Baş Mələklər və Yüksələn Ustalar" (2004) kitabında tövsiyə olunur.[3]

İrlandiya tanrıları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Mifin ən erkən fraqmentləri erkən orta əsrlərə aid İrlandiya yazılarından gəlir. Bunlar xristianlar tərəfindən yazıldığı üçün personajların ilahidən əvvəlki təbiəti aydın deyil. Əsas mif iki ilahi irq, Tuatha Dé Danann və Fomoritlər arasında müharibə ilə bağlıdır.[4] Bu mif Cath Maige Tuireadh (Mag Tuireadh Döyüşü) mətninin əsasını təşkil edir.

Uels tanrıları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Böyük Britaniyadakı tanrılar haqqında məlumat, xristian baxış bucağı ilə gizlədilsə də, Uels yazılarından gəlir. Burada iki əsas tanrı qrupu Don övladları və Llyr övladlarıdır. Lakin bu qrupların rolları arasındakı fərqlər və bölünmələr tam aydın deyil.

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 Шкунаев, 1987
  2. ↑ Deorum maxime Mercurium colunt. Huius sunt plurima simulacra, hunc omnium inventorem artium ferunt, hunc viarum atque itinerum ducem, hunc ad quaestus pecuniae mercaturasque habere vim maximam arbitrantur. Post hunc Apollinem et Martem et Iovem et Minervam. de his eandem fere quam reliquae gentes habent opinionem: Apollinem morbos depellere, Minervam operum atque artificiorum initia tradere, Iovem imperium caelestium tenere, Martem bella regere. (Commentarii de bello Gallico, VI. 17).
  3. ↑ Дорин Вирче. Архангелы и вознесенные учителя. Hay House. Doreen Virtue. 2004 [Archangels and ascended masters]. ISBN 1401900631.
  4. ↑ Lindemans, Micha F., "Fomorians". 30 Mart 1999 sürümü. Encyclopedia Mythica: Celtic mythology. Arxiv surəti 22 avqust 2007 tarixindən Wayback Machine saytında Arxivləşdirilib 2007-08-22 at the Wayback Machine URL erişim tarihi: 3 Temmuz 2007.

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Rus dilində

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Блейк Стив, Ллойд Скотт. Пендрагон. Король Артур: рождение легенды / Пер. с англ. Ю. Р. Соколова. — М.: Вече (издательство), 2006. — 352 с.: ил. — (Ключи от Авалона. Мегапроект — Terra Incognita). — ISBN 5-9533-1173-7.
  • Блейк Стив, Ллойд Скотт. Ключи от замка Грааля / Пер. с англ. Ю. Р. Соколова. — М.: Вече (издательство), 2006. — 384 с.: ил. — (Ключи от Авалона. Мегапроект — Terra Incognita). — ISBN 5-9533-1326-8.
  • Бондаренко Г. В. Мифология пространства древней Ирландии. — М.: Языки славянской культуры, 2003. — 416 с. — (Язык. Семиотика. Культура. Малая серия). — ISBN 5-94457-127-6.
  • Бондаренко Г. В. Мифы и общество Древней Ирландии. — М.: Языки славянской культуры, 2016. — 512 с. — ISBN 978-5-94457-270-7.
  • Бретонские легенды / Сост. и пер. А. Р. Мурадовой. — М.: Неолит, 2016. — 3-е изд. — 272 с. — ISBN 978-5-9906768-8-6.
  • Гальфрид Монмутский. История бриттов. Жизнь Мерлина / Сост. А. Д. Михайлов. — М.: Наука (издательство), 1984. — 288 с. — (Литературные памятники).
  • Дуан О. Кельты / Пер. с англ. А. В. Милосердовой. — М.: Мир книги, 2008. — 128 с.: ил. — (Мифы и легенды народов мира). — ISBN 978-5-486-01964-7.
  • Ирландские саги / Пер. с ирл. А. А. Смирнова. — Л.: Гослитиздат, 1961. — 3-е изд. — 298 с.
  • Ирландские и валлийские сказки / Пер. с англ. Н. В. Шерешевской. — М.: Гендальф-Мет, 1993. — 320 с.: ил. — ISBN 5-88044-022-2.
  • Калыгин, Виктор Павлович|Калыгин В. П.]] Этимологический словарь кельтских теонимов. — М.: Наука (издательство) , 2006. — 182 с. — ISBN 5-02-034377-3.
  • Кельтская мифология / Пер. с англ. С. Головой и А. Голова. — М.: Эксмо, 2004. — 640 с. — ISBN 5-699-01165-X.
  • Кельтские мифы. Валлийские сказания, Ирландские сказания / Пер. с англ. Л. И. Володарской. — Екатеринбург: У-Фактория. 2006. — 496 с. — (Bibliotheca Mythologica). — ISBN 5-9709-0219-5.
  • Коллис Джон. Кельты: истоки, история, миф / Пер. В. В. Эрлихмана. — М.: Вече (издательство), 2007. — 288 с. — (Ключи от Авалона. Мегапроект — Terra Incognita). — ISBN 978-5-9533-1855-6.
  • Король птиц. Ирландские сказки и легенды / Пер. с англ. Н. В. Шерешевской. — М.: КРУГ, Фонд И. Д. Сытина, Роскнига, 1993. — 144 с. — ISBN 5-87020-022-9.
  • Кэртин Джеремия. Легенды и мифы Ирландии / Пер. Л. А. Игоревского. — М.: ЗАО «Центрполиграф», 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-9524-3878-1.
  • Легенды Зелёного острова. Ирландские саги / Пер.Смирнов, Александр Александрович (филолог). Пред. Натальи О’Шей. Под ред. С. Э. Ласточкина. — М.: Вече (издательство), 2018. — 288 с. — (Всемирная история). — ISBN 978-5-4444-6696-4.
  • Лики Ирландии. Книга сказаний / Пер. с англ. С. В. Шабалова. — СПб.: Летний сад, 2001. — 286 с. — (Anima Celtica). — ISBN 5-94381-002-1.
  • Мабиногион. Легенды средневекового Уэльса / Пер. с валл. В. В. Эрлихмана. — М.: Аграф, 2002. — 2-е изд. — 416 с. — (Наследие кельтов. Источники). — ISBN 5-7784-0209-0.
  • Маккалох Джон Арнотт. Религия древних кельтов / Пер. с англ. С. П. Евтушенко. — М.: ЗАО «Центрполиграф», 2004. — 336 с. — ISBN 5-9524-1303-X.
  • Михайлова Т. А. Суибне-гельт зверь или демон, безумец или изгой. — М.: Аграф, 2001. — 448 с. — (Наследие кельтов. Исследования). — ISBN 5-7784-0184-1.
  • Олдхаус-Грин Миранда. Кельтская мифология / Пер. с англ. О. В. Чумичевой. — М.: Манн, Иванов и Фербер, 2021. — 240 с. — ISBN 978-5-00169-430-4.
  • Память острова Мэн. Книга сказаний / Пер. с англ. С. В. Шабалова. — СПб.: Летний сад, 2002. — 192 с. — (Anima Celtica). — ISBN 5-94381-071-4.
  • Плавание Святого Брендана. Средневековые предания о путешествиях, вечных странниках и появлении обитателей иных миров / Пер. с лат. и старофранц. Н. С. Горелова. — СПб.: Азбука-классика, 2002. — 320 с. — ISBN 5-352-00238-1.
  • Похищение Быка из Куальнге / Пер. с ирл. Шкунаев, Сергей Владимирович, Т. А. Михайловой, В. И. Швыряева. — М.: Наука (издательство), 1985. — 496 с. — (Литературные памятники).
  • Предания и мифы средневековой Ирландии / Сост., пер. Шкунаев, Сергей Владимирович. — М.: Издательство Московского университета, 1991. — 284 с. — (Университетская библиотека). — ISBN 5-211-00885-5.
  • Предания кельтов Бретани / Пер. Мурадова, Анна Романовна. — М.: Менеджер, 2001. — 2-е изд. — 320 с. — (Легенды, предания и сказки народов Европы). — ISBN 5-8346-0082-4.
  • Рис Алвин, Рис Бринли. Наследие кельтов. Древняя традиция в Ирландии и Уэльсе / Пер. с англ. Т. А. Михайловой. — М.: Энигма, 1999. — 480 с. — (История духовной культуры). — ISBN 0-500-27039-2.
  • Роллестон Томас. Мифы, легенды и предания кельтов / Пер. с англ. Е. В. Глушко. — М.: ЗАО «Центрполиграф», 2004. — 349 с. — ISBN 5-9524-1063-4.
  • Саги об уладах / Пер. с ирл. Т. А. Михайловой, Шкунаев, Сергей Владимирович, Н. Ю. Чехонадской, О’Шей, Наталья Андреевна. — М.: Аграф, 2004. — 640 с. — (Наследие кельтов. Источники). — ISBN 5-7784-0270-8.
  • Сказания красного дракона. Волшебные сказки и предания кельтов / Под. ред. А. В. Платова. — М.: Менеджер, 1996. — 416 с. — ISBN 5-87457-036-5.
  • Сказки Британских островов: В 2-х тт. — Т. 1. Ирландские сказки. Валлийские сказки / Пер. с англ. Н. В. Шерешевской. — М.: Изд-во им. Сабашниковых, 1992. — 256 с. — ISBN 5-8242-0009-2.
  • Спенс Льюис. Тайны древних бриттов / Пер. с англ. Н. М. Забилотского. — М.: Вече, 2007. — 272 с.: ил. — (Ключи от Авалона. Мегапроект — Terra Incognita). — ISBN 978-5-9533-2148-8.
  • Стефенс Джеймс. Пять королевств Ирландии: битвы, любовь и странствия ирландских вождей и героев / Пер. с англ. В. Фирсова, С. Ермакова, Л. Колотушкина. — М.: Менеджер, 1998. — 224 с. — ISBN 5-87457-128-0.
  • Уильямс Марк. Кельты. Мифология, сформировавшая наше сознание / Пер. с англ. О. В. Чумичевой. — М.: Манн, Иванов и Фербер, 2023. — 288 с. — (Мифология, сформировавшая наше сознание). — ISBN 978-5-00195-816-1.
  • Хроника бриттов. Книга сказаний / Пер. с англ. С. В. Шабалова. — СПб.: Летний сад, 2005. — 208 с. — (Anima Celtica). — ISBN 5-94381-093-5.
  • Чудесное плавание Брана. По мотивам кельтских преданий / Пер. с англ. Е. В. Перехвальской. — М.: Терра (издательство), 1996. — 480 с.: ил. — (UNICORNIS). — ISBN 5-300-00359-X.
  • Широкова, Надежда Сергеевна Культура кельтов и нордическая традиция античности. — СПб.: Евразия, 2000. — 352 с.: ил. — (Barbaricum). — ISBN 5-8071-0046-8.
  • Широкова, Надежда Сергеевна Мифы кельтских народов — М.: Астрель; АСТ (издательство); ООО «Транзиткнига», 2005. — 432 с.: ил. — (Мифы народов мира). — ISBN 5-17-019444-7, ISBN 5-271-08709-3, ISBN 5-9578-0397-9.
  • Шкунаев, Сергей Владимирович. Кельтская мифология // Мифы народов мира (энциклопедия) . 1: А–К. Гл. ред. С. А. Токарев. М.: Советская энциклопедия. 1987. 633–637.
  • Шотландская старина. Книга сказаний / Пер. с англ. С. В. Шабалова. — СПб.: Летний сад, 2001. — 256 с. — (Anima Celtica). — ISBN 5-94381-040-4.

Xarici ədəbiyyar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Celtic Mythology. Geddes & Grosset, 2002.
  • Fontes historiae religionis Celticae, hrsg. v. J. Zwicker, [Bd 1-2], Bonn, 1934-35
  • The Мабиногион, trans. G. Jones, T. Jones, L., 1950
  • Troedd Ynys Pridein. The Triads of Britain, ed. by R. Bromwich, Cardiff, 1961 (фрагменты на рус. яз. в кн.: Легенды о Тристане и Изольде, М., 1976)
  • D’Arbois de Jubainville Н., Le cycle mythologique irlandais et la mythologie celtique, P., 1884
  • Нamel A. G. van, Aspects of Celtic mythology, L., 1935
  • Sjoestedt-Jonval M.-L., Dieux et héros des celtes, P., 1940
  • O’Rahilly T. F., Early Irish history and mythology, Dublin, 1946
  • Murphy G., Saga and myth in ancient Ireland, Dublin, 1955
  • Duval P. М., Les dieux de la Gaule, P., 1957
  • Marx J., Les littératures seltiques, P., 1969
  • Le Roux F., Les Druides, P., 1961
  • Vries J. de, Keltische Religion, Stuttg., 1961
  • Rees A., Rees В., Celtic heritage, L., 1961

Mənbə

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Kelt_mifologiyası&oldid=9003323"