Keramika sənəti

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Merge-arrows.svg Bu məqalə Azərbaycanda bədii keramika sənəti məqaləsinə çox yaxındır və hər ikisinin eyni başlıq altında birləşdirilməsi mümkündür.

Keramika sənəti

Zəngin Azərbaycan təbiəti tarixən burada keramika sənətinin təşəkkülünə də imkan vermişdir. Çoxsaylı məişət tələbatları və ölkənin müxtəlif guşələrində gilin bolluğu dulusçuluq sənətinin geniş inkişafına səbəb olmuşdur. Sadə qabların, kərpic və su borusunun hazırlandığı ilkin mərhələ sonrakı dövrlərdə texniki və estetik rəngarəngliklə əvəzlənmişdir. Sonra təkmilləşən texnika və artıq fırlanmağa başlayan dulusçuluq dəzgahı daha funksional əşyaların - küpə, fincan, çıraq, kasa və daha neçə-neçə əşyanın hazırlanmasına imkan vermişdir.

Əgər ilkin dövrlərdə əşyaların zahiri bəzəyi sadəliyi ilə seçilirdisə, VIII-IX əsrlərdən başlayaraq, onun bədii tərtibatında şirə mayesi işlədilməyə başlanılıb. Ustalar həm çiy gili anqobla (ağ yağlı gilin tərkibinə zəy, un, şorotu qatılan maddə) bəzəyib üstünü şirlə örtür, həm də gilin şirələnmiş üzərini anqobla örtdükdən sonra boyalarla bəzəyib xüsusi sobada bişirirdilər.

Bakı, QəbələMingəçevir şəhərlərindən tapılan və hazırda muzeylərdə nümayiş olunan keramika nümunələri bunu əyani duymağa imkan verir. Sonrakı əsrlərdə də əhalinin saxsı qablara olan tələbatının artması keramikanın bədii-texniki imkanlarının zənginləşməsinə təsir edib. XII-XV əsrlərdə Beyləqan, Təbriz, Mingəçevir, Örən-Qala və Gəncədə hazırlanan əşyalardan da bunu görmək mümkündür. Bu dövrdə artıq saxsı məmulatlar təkcə məişətdə yox, həm də memarlıqda kaşıların tətbiqi ilə istifadə olunurdu. Qədim məscidlərin, hamamların və sarayların tərtibatı bunu təsdiqləyir. Ərəb tarixçilərindən MüqəddəsiHəməvinin əsərlərində bu barədə məlumatlar vardır. Pirsaat çayı üzərindəki Pir Hüseyn xanəgahının (XIII-XV əsrlər), Bərdə türbəsinin (XIV əsr), Təbrizdəki Göy məscidin (XV əsr) mavi və firuzəyi zəngin kaşıları da bunun əyani təsdiqidir.

Əgər şirsiz qabların bəzədilməsində cızma həndəsi və nəbati naxışlar, heyvan, quş, insan təsvirləri əsas yer tuturdusa, daha davamlı olan şirli saxsı məmulatların bəzədilməsində anqoblardan da geniş istifadə edilirdi.

Saxsı məmulatların bəzədilməsində əsasən şirüstü və şiraltı boya texnikalarına müraciət olunub. Şiraltı boya (daha çox yaşıl, göy, qara, bənövşəyi) ilk olaraq gıl qabın üzərinə çəkilir, sonra isə şirə batırılaraq odda qızdırılırdı.

Şirüstü boya isə, adından göründüyü kimi, şəffaf məhlulun üzərinə çəkilirdi, ancaq bundan çox az istifadə olunub. Bütünlükdə saxsı məmulatlar, funksional əhəmiyyəti ilə yanaşı, üzəri incə nəbati naxışlar və quş, heyvan, insan təsvirləri ilə bəzədildiyindən, həm də xoş estetik təsir bağışlayar, zövqü oxşayardı.

XVI-XVII əsrlərdə el sənətinin bütün növləri kimi, keramika da özünün yeni və maraqlı inkişaf mərhələsini yaşamışdır. Artıq Azərbaycanın Təbriz, Ərdəbil, Şamaxı, Bakı, Naxçıvan və Gəncə şəhərlərində istehsal olunan keramika məmulatları Şərq və Qərb ölkələrində yayılıb. Onlara bu cür tələbatı ilk növbədə saxsı və kaşı məmulatların yüksək texniki-bədii məziyyətləri şərtləndirmişdir. Müxtəlif əşyaların bədii həllində rast gəlinən gül-çiçək, quş və heyvan təsvirləri də icrasının bənzərsizliyinə görə diqqət çəkir. Nimçələrin və vazların bəzək örtüyü Təbriz miniatürlərini yada salırdı. Belə oxşarlıq qabların bu cür bədii həlli onların estetik dəyərini yüksəldirdi.

Təbriz hamamlarmı, Şeyx Cüneydin türbəsini (Qusar), Şeyx Səfi kompleksini (Ərdəbil) bəzəyən və üzəri gül-çiçək, heyvan və quş təsvirləri ilə örtülmüş kaşiları da XVI-XVII əsr Azərbaycan keramikasının uğuru hesab etmək olar.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Nərgiz Quliyeva, Ziyadxan Əliyev. Azərbaycan incəsənəti. I cild.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]