Məzmuna keç

Kiçik Antanta

Vikipediya, azad ensiklopediya
Kiçik Antanta
Malá dohoda
Mica Antantă
Мала Антанта / Mala Antanta
Dini Xristianlıq
İdarəetmə forması Hərbi-siyasi ittifaq
Valyuta Müxtəlif milli valyutalar
Kiçik Antanta Birinci Dünya müharibəsindən sonra Mərkəzi Avropada status-kvonun qorunması və Macarıstan revizionizminə qarşı yaradılmış ittifaq idi.
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Kiçik Antanta — 1920 və 1921-ci illərdə Çexoslovakiya, Rumıniya və Serblər, Xorvatlar və Slovenlər Krallığı (1929-cu ildən etibarən Yuqoslaviya) tərəfindən yaradılmış ittifaq idi. İttifaqın əsas məqsədi Macarıstanın revizionist siyasətinə və Habsburqların Avstriya və ya Macarıstanda yenidən hakimiyyətə qaytarılması ehtimalına qarşı birgə müdafiəni təmin etmək idi. Fransa hər bir üzv dövlətlə müqavilələr bağlayaraq ittifaqı dəstəkləyirdi. Nasist Almaniyasının sürətlə güclənməsi 1938-ci ildə ittifaqın süqutuna səbəb oldu və təşkilat heç vaxt müharibə şəraitində fəaliyyət göstərmədi.

Mənşəyi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Avstriya-Macarıstanın varis dövlətləri arasında qarşılıqlı müdafiə yaratmaq istiqamətində ilk cəhdlər 1919 Paris Sülh Konfransı zamanı baş verdi. Varis dövlətləri birləşdirəcək ittifaqın ən fəal tərəfdarı 1918–1935-ci illərdə Çexoslovakiyanın xarici işlər naziri olmuş Edvard Beneş idi. Beneş Kiçik Antantanın yaradılmasında o qədər mühüm rol oynadı ki, o, təşkilatın həqiqi qurucusu hesab edilirdi.[1]

Bu həmçinin onun yalnız Çexoslovakiyada deyil, digər Avropa dövlətlərində də demokratiyanın inkişaf etdirilməsinin zəruriliyinə dair baxışlarını əks etdirirdi.[2]

Onun təklif etdiyi ittifaqın əsas məqsədi Macarıstanın yenidən güclənməsinin və Habsburqlar sülaləsinin bərpasının qarşısını almaq idi, lakin əsl məqsədi daha geniş xarakter daşıyırdı. İttifaq hər hansı Avropa dövlətinin üzv ölkələrin müstəqilliyinə qarşı yönəlmiş müdaxilələrinin qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Beneş bununla həm Macarıstanın, həm də Fransa, Almaniya və Birləşmiş Krallıq kimi dövlətlərin hörmətini qazanmağa çalışırdı. Bundan əlavə, Kiçik Antanta üzv dövlətlərin beynəlxalq müzakirələrdə təsirini gücləndirməli idi.[3]

Başqa bir yanaşmaya görə isə ittifaq Birinci Dünya müharibəsindən sonra Avropada yaranmış yeni qüvvələr balansının nəticəsi idi. Fransa Almaniyanın mümkün təcavüzünü cilovlamaq üçün onun qonşuları ilə ittifaq sistemi qurmağa çalışırdı. Birinci Dünya müharibəsindən əvvəl bu rolu Rusiya imperiyası oynayırdı, lakin müharibədən sonra Fransa Sovet İttifaqı ilə normal diplomatik münasibətlər qurmaq istəmirdi. Buna görə də Fransa Almaniya yaxınlığında yerləşən və Fransa ilə sıx əlaqələrə malik alternativ dövlətlər axtarırdı. Kiçik Antanta bu şərtlərə uyğun gəldiyindən Fransa onun yaradılmasını fəal şəkildə dəstəklədi.[4]

Yaradılması

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Kollektiv müdafiə haqqında ilk müqavilə 14 avqust 1920-ci ildə Belqradda Çexoslovakiya ilə Serblər, Xorvatlar və Slovenlər Krallığı arasında imzalandı. Müqavilə Macarıstan tərəfindən tərəflərdən birinə qarşı səbəbsiz hücum olacağı təqdirdə qarşılıqlı yardım göstərilməsini nəzərdə tuturdu.[5] Ratifikasiya sənədləri 10 fevral 1921-ci ildə Belqradda mübadilə edildi. Daha sonra Beneş 17 avqust 1920-ci ildə Rumıniyaya da ittifaqa qoşulmağı təklif etdi, lakin Rumıniya hökuməti bu təklifi rədd etdi. Buna baxmayaraq, qeyd olunan müqavilə gələcək ittifaqın əsasını təşkil etdi.

Kiçik Antantanı formalaşdıran əsas müqavilələr aşağıdakılar idi:

  • Çexoslovakiya ilə Rumıniya arasında 23 aprel 1921-ci ildə Buxarestdə imzalanmış müqavilə.[6] Ratifikasiya sənədləri 27 may 1921-ci ildə Buxarestdə dəyişdirildi. Müqavilə 7 may 1923,[7] 13 iyun 1926[8] və 21 may 1929-cu il tarixli əlavə protokollarla uzadıldı.[9]
  • Serblər, Xorvatlar və Slovenlər Krallığı ilə Rumıniya arasında 7 iyun 1921-ci ildə Belqradda imzalanmış müqavilə.[10] Müqavilə 21 may 1929-cu il tarixli əlavə protokolla uzadıldı.[11]
  • Çexoslovakiya ilə Serblər, Xorvatlar və Slovenlər Krallığı arasında 31 avqust 1922-ci ildə Belqradda imzalanmış müqavilə.[12] Ratifikasiya sənədləri 3 oktyabr 1922-ci ildə Belqradda mübadilə edildi. Müqavilə 19 sentyabr 1928[13] və 21 may 1929-cu il tarixli əlavə protokollarla uzadıldı.[14]

Bu müqavilələr demək olar ki, 14 avqust 1920-ci il müqaviləsinin şərtlərini təkrarlayırdı. Yenə qeyd edilirdi ki, Macarıstan tərəfindən səbəbsiz hücum olarsa, digər tərəflər qarşılıqlı yardım göstərməlidir. Bundan başqa, müqavilələr xüsusi hərbi konvensiya vasitəsilə hərbi əməkdaşlığın qurulmasını nəzərdə tuturdu. Həmin konvensiya qüvvəyə minənədək müvəqqəti tədbirlər görülməli idi. Kiçik Antanta üzvləri həmçinin Macarıstana münasibətdə xarici siyasətdə əməkdaşlıq etməyi öhdələrinə götürmüşdülər.[15]

Bütün bu müqavilələr 27 iyun 1930-cu ildə Ştrbske Plesoda (indiki Slovakiya) Rumıniya, Yuqoslaviya və Çexoslovakiya hökumətləri arasında imzalanmış ümumi ittifaq müqaviləsi ilə əvəz edildi. Müqavilə 6-cı maddəyə uyğun olaraq “dərhal” qüvvəyə mindi. Müqavilə Kiçik Antanta üçün daimi məsləhətləşmə strukturu yaratdı və üzv dövlətlərin xarici işlər nazirlərinin ildə ən azı bir dəfə görüşməsini tələb edirdi.[16] Ratifikasiya sənədləri 25 noyabr 1930-cu ildə Praqada dəyişdirildi.

Kiçik Antanta yaradıldığı dövrdə Habsburqların hakimiyyətə qayıdışına qarşı sipər olduğunu sübut etməli oldu.

Əvvəlcə Avstriya imperatoru I Karl 26 mart 1921-ci ildə İsveçrədən Macarıstana qayıtdı. O, Macarıstan taxtını geri almağa çalışdı, lakin nə Mikloş Hortinin, nə də Kiçik Antantanın dəstəyini qazandı. Nəticədə Karl 1 aprel 1921-ci ildə ölkəni tərk etməyə məcbur oldu. Lakin 20 oktyabr 1921-ci ildə o, yenidən Macarıstana qayıdaraq iddialarını təzələdi. Karl ordunun müəyyən hissəsinin dəstəyini qazanmışdı.[17]

Beneşin rəhbərliyi altında Kiçik Antanta dərhal reaksiya verdi. Üzv dövlətlər ordularını səfərbər etməyə başladılar və onların birbaşa müdaxilə təhlükəsi yarandı. Digər Avropa dövlətləri də Karlın bərpa cəhdlərinə qarşı çıxdılar. Macarıstan hökuməti Karlın tərəfdarlarını məğlub etdi və onu 24 oktyabr 1921-ci ildə həbs etdi. Bundan sonra Macarıstanın Karlı titullarından məhrum etməkdən imtina etməsi Kiçik Antantanın hərbi müdaxilə təhlükəsini artırdı. Nəhayət, 10 noyabr 1921-ci ildə Macarıstan parlamenti Karlın suveren hüquqlarını ləğv edən qanun qəbul etdi.[18]

Möhkəmlənməsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Habsburqların hakimiyyətə dönüşünün qarşısının alınması mühüm uğur sayılsa da, sonrakı hadisələr ittifaq daxilində artan gərginlikləri göstərdi. Genuya konfransı (10 aprel – 19 may 1922) üzv dövlətlər arasında fərqli baxışları üzə çıxardı. Əsas problem Sovet İttifaqının Avropa dövlətləri tərəfindən tanınması məsələsi idi. Çexoslovakiya əsasən sənaye dövləti olduğundan Sovet İttifaqı ilə münasibətləri normallaşdırmağa və onu tanımağa meylli idi. Serblər, Xorvatlar və Slovenlər Krallığı ilə Rumıniya isə kənd təsərrüfatı yönümlü dövlətlər idi və Sovet İttifaqı ilə iqtisadi əməkdaşlıqda maraqlı deyildilər. Buna baxmayaraq, Kiçik Antantanın bütün üzvləri Sovet İttifaqını təhlükə hesab edirdi.[19]

1920-ci illərdə Fransa Kiçik Antantanın əsas dəstəkçisi kimi ittifaqı gücləndirmək məqsədilə Fransa ilə Çexoslovakiya, Serblər, Xorvatlar və Slovenlər Krallığı və Rumıniya arasında dostluq müqavilələri bağladı.

Bu müqavilələr aşağıdakılar idi:

Fransa ilə Çexoslovakiya arasında 25 yanvar 1924-cü ildə Parisdə imzalanmış ittifaq və dostluq müqaviləsi.[20] Fransa ilə Rumıniya arasında 10 iyun 1926-cı ildə Parisdə imzalanmış dostluq müqaviləsi.[21] Fransa ilə Serblər, Xorvatlar və Slovenlər Krallığı arasında 11 noyabr 1927-ci ildə Parisdə imzalanmış dostluq müqaviləsi.[22]

Bu müqavilələr tərəfləri təhlükəsizlik məsələləri üzrə xarici siyasətlərini əlaqələndirməyə məcbur edirdi.[23]

1936-cı ildə Buxarestdə Kiçik Antanta ölkələrinin nümayəndələri. Soldan sağa: şahzadə Mihay I, prezident Edvard Beneş, kral II Karol, regent şahzadə Yuqoslaviyalı Pavel, şahzadə Rumıniyalı Nikolay.

Kiçik Antantanın uğurlu fəaliyyəti onun institusionallaşdırılmasına gətirib çıxardı. Bu məqsədlə 16 fevral 1933-cü ildə Cenevrədə “Təşkilati Pakt” və ya “Kiçik Antanta Sistemi” adlanan müqavilə imzalandı.[24] Ratifikasiya sənədləri 30 may 1933-cü ildə Praqada dəyişdirildi və müqavilə həmin gün qüvvəyə mindi. Müqaviləni Yuqoslaviya adından Boqolyub Yevtiç, Rumıniya adından Nikolae Titulesku və Çexoslovakiya adından Edvard Beneş imzaladı. Müqavilənin məqsədi üzv dövlətlər arasında daimi əməkdaşlıq üçün hüquqi baza yaratmaq idi. Bu məqsədlə yeni institutlar yaradıldı:

Daimi Şura — üç dövlətin xarici işlər nazirlərindən və ya onların xüsusi nümayəndələrindən ibarət idi. Şuranın qərarları yekdilliklə qəbul olunmalı idi. Şura ildə ən azı üç dəfə toplanmalı idi və iclaslar üzv dövlətlərdə və Millətlər Liqası sessiyaları zamanı Cenevrədə keçirilməli idi. Daimi Şuranın Katibliyi — Kiçik Antantanın gündəlik fəaliyyətini həyata keçirirdi. Katibliyin müəyyən bölməsi Millətlər Liqasının qərargahında daimi fəaliyyət göstərirdi. İqtisadi Şura — üzv dövlətlərin iqtisadi maraqlarının əlaqələndirilməsi məqsədilə yaradılmışdı.

Dağılması

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1933-cü ildən sonra Almaniyanın yenidən güclənməsi Kiçik Antanta ölkələrində Fransanın təsirini tədricən zəiflətdi.[25]

1938-ci ildə Fransa artıq bu üç dövlətin yeni ərazi güzəştlərinə qarşı sərt mövqeyini əvvəlki kimi dəstəkləmirdi. 22 avqust 1938-ci ildə Fransa Bled sazişini imzalayaraq Trianon müqaviləsi ilə Macarıstana tətbiq edilmiş bəzi məhdudiyyətləri ləğv etdi. 30 sentyabrda isə Münhen sazişi imzalandı və Nasist Almaniyasına Çexoslovakiyanın bəzi əraziləri verildi.

Fransa Kiçik Antantanı Almaniyaya qarşı mümkün iki cəbhəli müharibə təhlükəsini yenidən yaratmaq üçün vasitə hesab edirdi. Bu təhlükəni aradan qaldırmaq məqsədilə 1934-cü ildə xorvat Ustaşa təşkilatı və ehtimal ki, İtaliya, Macarıstan və Bolqarıstan[26] inqilabçı Vlado Çernozemskini dəstəklədilər və o, Yuqoslaviya kralı I Aleksandrı və Fransanın xarici işlər nazirini qətlə yetirdi. Hər iki şəxs Kiçik Antantanın əsas tərəfdarları idi. Bu hadisə İkinci Dünya müharibəsinə aparan prosesin başlanğıcı oldu.

Xorvat–Rumın–Slovak dostluq bəyannaməsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]
1942-ci ildə Rumıniya, Xorvatiya və Slovakiya

İkinci Dünya müharibəsi dövründə Rumıniya, Müstəqil Xorvatiya Dövləti və Slovakiya Dövləti Macarıstanın daha da genişlənməsinin qarşısını almaq məqsədilə Kiçik Antantaya bənzər ittifaq yaratdılar. Bu ittifaq Rumıniya marşalı İon Antonesku tərəfindən formalaşdırılmışdı.[27]

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Zeman and Klimek 1997: 89
  2. ↑ Protheroe 2006: 102
  3. ↑ Gordon and Gilbert 1994: 112
  4. ↑ Spielvogel 2005: 751
  5. ↑ Text in League of Nations Treaty Series, vol. 6, pp. 210-213.
  6. ↑ Text in League of Nations Treaty Series, vol. 6. pp. 216-219.
  7. ↑ Text in League of Nations Treaty Series, vol. 18, pp. 82-83.
  8. ↑ Text in League of Nations Treaty Series, vol. 54, pp. 254-255.
  9. ↑ Text in League of Nations Treaty Series, vol. 96, pp. 308-309.
  10. ↑ Text in League of Nations Treaty Series, vol. 54, pp. 258-265.
  11. ↑ Text in League of Nations Treaty Series, vol. 98, pp. 222-223.
  12. ↑ Text in League of Nations Treaty Series, vol. 13, pp. 232-235.
  13. ↑ Text in League of Nations Treaty Series, vol. 87, pp. 310-311.
  14. ↑ Text in League of Nations Treaty Series, vol. 94, pp. 54-55.
  15. ↑ Glasgow 1926: 103-104
  16. ↑ League of Nations Treaty Series, vol. 107, pp. 216-219.
  17. ↑ Dowling 2002: 43
  18. ↑ Protheroe 2006: 87
  19. ↑ Fink et al. 2002: 187-190
  20. ↑ Treaty of Alliance and Friendship between France and Czechoslovakia, Locarno, Jan. 25, 1924, League of Nations Treaty Series, vol. 23, No. 588, p. 163.
  21. ↑ Treaty of Friendship between France and Roumania, Paris, June 10, 1926, League of Nations Treaty Series, vol. 58, No. 1373, p. 225-231.
  22. ↑ Treaty of Friendly Understanding between France and the Kingdom of the Serbs, Croats and Slovenes, Paris, Nov. 11, 1927, League of Nations Treaty Series, vol. 68, No. 1592, p. 373-379.
  23. ↑ Osmanczyk 2002: 632
  24. ↑ League of Nations Treaty Series, vol. 139, pp. 234-239.
  25. ↑ Gordon Wright, "The Ordeal of Total War: 1939-1945", Harper Torchbooks 1968, pp. 12
  26. ↑ Crown of Thorns: The Reign of King Boris III of Bulgaria, 1918-1943, Stephane Groueff, Madison Books, 1998.
  27. ↑ Third Axis Fourth Ally: Romanian Armed Forces in the European War, 1941-1945, by Mark Axworthy, Cornel Scafeş and Cristian Crăciunoiu, p. 73

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  •  (fr.) Boisdron, Matthieu, 2012, "La France et le pacte d'assistance mutuelle de la Petite Entente (juin 1936-avril 1937)". In: Krisztián Bene and Eva Oszetzky (eds), Újlatin kultúrák vonzásában. Újlatin filológia 5., University of Pécs (Hungary). pp. 283–305.
  • Carr, E.H., 1961. International Relations Between the Two World Wars, 1919-1939. London: Macmillan.
  • Dowling, Maria , 2002. Czechoslovakia. New York, NY: Oxford University Press.
  • Fink, Carole, Axel Frohn, and Jürgen Heideking, 2002. Genoa, Rapallo, and European Reconstruction in 1922. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
  • Felix Gilbert and David Clay Large, 1991. The End of European Era, 1890 to Present. 4th edition worldwide. 1st edition in the Czech Republic. Prague: Mladá fronta.
  • Glasgow, George, 1926. From Dawes to Locarno; Being a Critical Record of an Important Achievement in European Diplomacy, 1924-1925. Ayer Publishing.
  • Gordon, Craig A. and Felix Gilbert (eds), 1994. The Diplomats, 1919-1939. Princeton, NJ: Princeton University Press.
  • Nálevka, Vladimír, 2000. The World Politics in the Twentieth Century (I.) [Světová politika ve 20. století (I.)]. 1st edition. Prague: Aleš Skřivan.
  • Osmanczyk, Edmund Jan, 2002. Encyclopedia of the United Nations and International Agreements. New York, NY: Routledge.
  • Pact of the Organization of the Little Entente. In: Recueil des traités SDN, v. CXXXIX, p. 233. Available online
  • Protheroe, Gerald J., 2006. Searching for Security in a New Europe. New York, NY: Routledge.
  • Ragsdale, Hugh, 2004. The Soviets, the Munich Crisis, and the Coming of World War II. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
  • Spielvogel, Jackson J., 2005. Western Civilization: Volume II: Since 1500. Thomson Wadsworth.
  • Wandycz, Piotr. "The Little Entente: Sixty Years Later" Slavonic and East European Review (1981) 59#4 pp. 548–564 online
  • Zeman, Zbyněk and Antonín Klimek, 1997. The Life of Edvard Beneš 1884-1948: Czechoslovakia in Peace and War. Oxford, UK: Oxford University Press.
  • Ádám, Magda , The Little Entente and Europe (1920–1929). Budapest: Akademiai Kiadó. 1993. Pp. 329
    • Magda Ádám. The Little Entente and Europe (1920 - 1929).
  • The American Historical Review, Vol. 99, No. 2 (Apr., 1994), p. 548 (review consists of 1 page) Published by: American Historical Association


Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Kiçik_Antanta&oldid=8943290"