Kimyəvi tarazlıq

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Kimyəvi reaksiyalar dönər və dönməyən olmaqla iki qrupa bölünür. Yalnız bir istiqamətdə gedən reaksiyalara dönməyən (və ya axıra qədər gedən reaksiyalar) deyilir. Məhlulda reaksiyanın axıra qədər getməsi üçün alınan məhsullardan biri qaz və ya çöküntü halında ayrılmalı, yaxud da az disossasiya edən maddə (zəif elektrolit) olmalıdır. Məsələn:

NaCl+AgNO3→AgCl↓ +NaNO3

Na2CO3+ 2HCl →2NaCl+ CO2↑ + H2O

KOH+HNO3→ KNO3+ H2O

Dönməyən reaksiyalar o qədər də çox deyil. Əksər reaksiyalar dönərdir. Reaksiyanın dönməyən olması anlayışı nisbidir və şəraitdən asılı olaraq dönər də ola bilər. Qapalı sistemdə aparılan proseslərdə heç bir reaksiya axıra qədər getmir. Eyni şəraitdə, eyni vaxtda iki qarşılıqlı əks istiqamətdə gedən reaksiyalar dönər reaksiyalar adlanır. dönər kimyəvi reaksiyalarda başlanğıc halında reaksiyaya daxil olan maddələrin qatılığı çox olur. Lakin müəyyən vaxtdan sonra reaksiya məhsullarının qatılığı artır, başlanğıc maddələrin qatılığı isə azalır. Məhsulun alınması tərəfə (və ya sağa) yönələn reaksiya düzünə gedən reaksiya adlanır (onun sürəti ʋdüz ilə işarə edilir). Alınan məhsulların qatılığı müəyyən həddə çatdıqda, başlanğıc maddələr tərəfə (sola) gedən reaksiyanın sürəti artmağa başlayır. İlkin maddələrin alınması istiqamətinə yönələn reaksiya əksinə gedən reaksiya adlandırılır (onun sürəti ʋəks ilə işarə edilir). Nəhayət, müəyyən vaxtda hər iki istiqamətdə gedən reaksiyaların sürəti bərabərləşir və sistemdə dinamik tarazlıq yaranır. ʋdüzəks Dönər reaksiyalarda düzünə və əksinə gedən reaksiyaların sürətlərinin bərabər olduğu hala kimyəvi tarazlıq deyilir. Hidrogenin azotla qarşılıqlı təsiri misalında düzünə və əksinə gedən reaksiyaları belə təsvir etmək olar: Reaksiyanın kimyəvi tarazlıq halını müəyyən zaman müddətində alınan və parçalanan molekulların sayı ilə ifadə etmək olar. Vahid zamanda alınan və parçalanan molekulların sayının bərabər olduğu hala tarazlıq halı deyilir. Reaksiyada iştirak edən maddələrin tarazlıq halına uyğun gələn qatılıq tarazlıq qatılığı adlanır. Bəzən tarazlıq qatılıqlarına görə reaksiyaya daxil olan maddələrin qatılığını və əksinə, maddələrin verilən başlanğıc qatılığına görə tarazlıq halına uyğun qatılığını hesablamaq tələb olunur. Reaksiya məhsullarının tarazlıq qatılıqları hasilinin. reaksiyaya daxil olan başlanğıc maddələrin tarazlıq qatılıqları hasilinə olan nisbəti dəyişməz kəmiyyət olub, tarazlıq sabiti adlanır. K>1 olduqda reaksiya düz istiqamətə, K<1 olduqda isə əks istiqamətə daha çox yönəlmiş olur. K=1 olduqda başlanğıc və son maddələrin tarzlıq qatılıqları hasili bərabərləşir. Tarazlıq qatılığı adətən [A], [B] və s. şəklində göstərilir. [1] Tarazlıq qatılıqları məlum olduqda tarazlıq sabitinin qiymətini hesablamaq olar. Tarazlıq sabiti (K) maddələrin təbiətindən və temperaturdan asılı olduğu halda, maddələrin qatılığından asılı deyil. Qeyd etmək lazımdır ki, temperaturun artması həmişə Kdüz və Kəks kəmiyyətlərinin artmasına səbəb olur. Lakin Kdüz/Kəks nisbətinin qiyməti azala da bilər. Bu onunla izah edilir ki, temperatur dəyişdikdə düzünə və tərsinə gedən reaksiyaların sürəti bərabər olmur. B maşqa sözlə desək, bu hal Kdüz və Kəks sabitlərinin hansının daha sürətlə artmasından asılıdır. Tarazlıq sabiti nin qiyməti düzünə gedən reaksiyanın əksinə gedən reaksiyaya nisbətən neçə dəfə sürətlə getdiyini göstərir. Əksər reaksiyalarda temperatur dəyişdikdə Kdüz və Kəks sabitlərinin qiymətləri təxminən eyni dərəcədə dəyişir. Belə hallarda tarazlıq sabiti temperaturdan az asılı olur. Tarazlığa təsir edən amillər. Xarici şərait dəyişmədikdə sistemin tarazlıq halı uzun müddət sabit qala bilər. Xarici şərait dedikdə temperatur, təzyiq (maddələr qaz halında olduqda) və maddələrin qatılığı nəzərdə tutulur. Bunlardan birini dəyişdikdə tarazlıq pozulur və reaksiyada iştirak edən maddələrin qatılığı yeni tarzlıq halı yaranana qədər dəyişir. Aydındır ki, yeni yaranan tarazlıqda qatılıqların qiyməti əvvəlki qiymətindən fərqlənir. Sistemin bir tarazlıq halından digərinə keçməsinə tarzlığın yerdəyişməsi deyilir. Xarici şəraitin kimyəvi tarazlığa təsiri Le-Şatelye prinsipi ilə müəyyən edilir. Bu prinsip aşağıdakı kimi ifadə olunur: Tarazlıqda olan sistemə hər hansı xarici təsir göstərilərsə, tarazlıq həmin təsirin azalması istiqamətində yerini dəyişir. Bu zaman yerdəyişmə tarazlıq yaranana qədər davam edir. Qatılığın tarazlığa təsiri. Le-Şarelye prinsipinə əsasən reaksiyada iştirak edən maddələrdən birinin qatılığını artırdıqda tarazlıq həmin maddənin qatılığının azalması istiqamətinə yönələr.[2]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. “Kimya” Abituriyentlər və yuxarı sinif şagirdləri üçün dərs vəsaiti,BAKI-2005, V.M.Abbasov, M.M.Abbasov, T.H.Xanlarov, V.S.Əliyev, T.C.Güləliyev, H.M.Əlimərdanov, N.Q.Əzməmmədov, R.M.Mustafayeva, A.H.Batıyeva.
  2. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5