Kipr Sülh Hərəkatı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Kipr Sülh Hərəkatı
Grenspost.jpg
Tarix 20 iyul - 14 avqust 1974
Yeri Kipr adası
Nəticəsi Şimali Kipr Türk Respublikasının yaradılması
Münaqişə tərəfləri

Kipr Kipr Yunanıstan Yunanıstan

Türkiyə Türkiyə Şimali Kipr Türk Respublikası Kipr türkləri

Komandan(lar)

Kipr George Karayannis
Kipr Michael Georgitsis
Kipr Konstantinos Kombokis
Yunanıstan Nikolaos Nikolaides

Türkiyə Nurəttin Ersin
Türkiyə Bedrettin Dəmirəl
Türkiyə Osman Fazıl Polat
Türkiyə Süleyman Tuncer
Türkiyə Sabri Dəmirbağ
Türkiyə Sabri Evrən
Şimali Kipr Türk Respublikası Rauf Denktaş

Tərəflərin qüvvəsi

54000 əsgər 35 tank

40000 əsgər 180 tank

İtkilər

4000 ölü 12000 yaralı

498 ölü 2200 yaralı

3 Avstriyalı əsgər öldü və 24 Avstriyalı,17 Finli,4 Britanyalı ilə 3 Kanadalı əsgər yaralandı
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Kipr Sülh Hərəkatı (türk. Kıbrıs Barış Harekatı; digər adları türk. Attila Harekatı, yun. Τουρκική εισβολή στην Κύπρο "Kipr Türk İşgalı") — 20 iyul 1974-cü ildə Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Kiprdə başlatdığı və 14 avqust tarixində türk silahlı birləşmələrinin paytaxt Nikosiyaya daxil olması ilə nəticələnən əməliyyat.

Türkiyə hökuməti bu əməliyyatın Sürix və London müqaviləsinin 4-cü maddəsinə istinadən yerinə yetirildiyini bildirmişdir. Buna baxmayaraq BMT və Avropa Şurası bunu işğal olaraq qiymətləndirmişdir.

Avropa Şurası Parlament Assambleyasının 29 iyul 1974-cü il tarixli 573 saylı qərarında və Afinadakı Apelyasiya Məhkəməsinin 21 mart 1979-cu il tarixli qərarında Türkiyənin müdaxiləsinin qanuni olduğu vurğulanmışdır. Ancaq, beynəlxalq qərarların çoxu bunu "işğal" olaraq adlandırmışdır.

Birinci hərəkat[redaktə | əsas redaktə]

20 iyul 1974-cü ildə, səhər saat 06:45-də Türkiyə ordusu adaya desantlar atmış və dənizdən hücuma başlamışdır. Kiprə ilk ayaq basan da paraşütçülər olmuşdur. Desant briqadasının 1-ci taboru Pınarbaşına, 2-ci taboru Gönyeliyə enmişdir. İlk taborlar enəndə ciddi müqavimətə rast gəlməmişlər. Dənizdən hücum isə dəniz piyadaları briqadası tərəfindən Pentemilli plajında həyata keçirilmişdir.

Saat 11:15-də 3-cü tabor Pınarbaşına, 4-cü tabor isə Gönyelinə enmişdir. 3-cü və 4-cü taborlar ağır artilleriya və minaatan atəşinə məruz qalmışlar.

1974-cü ildə türk əsgərinin adaya ayaq basmasını təsvir edən heykəl

Komando briqadası da 20 iyul səhəri hərəkata qoşulmuşdur. 1-ci komando taboru saat 08:20-də Pınarbaşına ayaq basmışdır. 2-ci komando taboru, Gönyelinə enən 3-cü komando taboru və Hamitköyə enən Nevşehir komando taboru da həmin gün adaya ayaq basmışlar.

Əməliyyatın ikinci günü rumlar müxtəlif istiqamətlərdən irəliləyən türk birliklərinin birləşməsinin qarşısını almaq və bu birlikləri məhv etmək məqsədilə əməliyyata başladı. Müharibə davam edərkən birliklər arasında əlaqə və koordinasiya çatışmazlığından Kocatepe mina gəmisi türk qırıcıları tərəfindən batırıldı və nəticədə gəmidə olan 54 əsgər həlak oldu.

Xarici təzyiqlərin artması nəticəsində Türkiyə hökuməti BMT Təhlükəsizlik Şurasının 353 saylı qərarını qəbul edərək 22 iyul saat 17:00-dan etibarən atəşkəsə qərar verdi. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin bu hücumu nəticəsində Yunanıstandakı hərbi-siyasi rejim və Kiprdəki Nikos Sampson hökuməti istefa verdi. Yunanıstandakı hərbi-siyasi rejim istefa verdi və yeddi ilə yaxın Fransada mühacirətdə olan Konstantin Karamanlis hökuməti qurması üçün ölkəyə çağrıldı. Konstantin Karamanlisin 24 iyul 1974-cü ildə hökuməti qurması ilə Yunanıstanda 1967-ci ildən bəri davam edən hərbi-siyasi rejim sonuna çatdı.

Cenevrə görüşü və ikinci hərəkat[redaktə | əsas redaktə]

BMT-nin 353 saylı qərarının 5-ci maddəsinə görə Türkiyə, Yunanıstan və İngiltərə Kiprdə konstitusiyanın yenidən hazırlanması məqsədilə dərhal danışıqlara başlaması lazım idi. Buna görə də Birinci Cenevrə Konfransı 25 iyul 1974-cü ildə toplandı. 6 gün davam edən danışıqlar 30 iyulda imzalanan Cenevrə müqaviləsi ilə başa çatdı. Üç ölkənin xarici işlər naziri Kiprdə iki avtonom idarənin mövcud olduğunu qəbul etdilər və gələcək görüşmələr üçün razılaşdılar.

Protokolda II Cenevrə Konfransının 8 avqust 1974-cü ildə keçirilməsi planlaşdırılmışdı. İkinci konfransa qədər rum və yunan əsgərlərin türk bölgələrindən çəkilməsi lazım idi, lakin bu baş tutmadı. Hətta onlar türklər yaşayan ərazilərə hücumlarını davam etdirib bir çox türkü əsir almış, xüsusilə Muratağa, Atlılar, Sandallar kimi yerlərdə türk əhalini mühasirəyə almışdı.

İkinci Cenevrə Konfransı 8 avqustda başladı. Türk tərəfi bu konfransda coğrafi əsasa bağlı federativ dövlətin yaradılmasını təklif etdi, lakin bunu rum tərəfi qəbul etmədi. Türk hərbi səlahiyyətliləri rumlara daha çox vaxt qazandırmamaq, türklər yaşayan kəndlərin təhlükəsizliyini təmin etmək, birinci hərəkatdan sonra qazanılan üstünlüyü itirməmək üçün, Türkiyə hökuməti isə türklərə qarşı soyqırımı baş verməsi xəbərlərindən sonra 14 avqustda ikinci hərəkata başlamağa qərar verdilər.

Cenevrədə davam edən danışıqlarda razılaşmanın əldə olunmaması təsdiqləşdikdən sonra əməliyyatın yenidən başlayacağı mənasına gələn "Ayşe Tatile Çıksın" (Ayşə, Turan Günəşin qızıdır) kod adını Türkiyə XİN Turan Günəş baş nazir Bülent Ecevitə bildirdi.

14 avqust saat 04:30-da Kiprdəki türk birlikləri hərəkətə keçdilər. Şərq istiqamətində başlayan bu hücum hərəkatını Komando briqadasının qərb istiqamətindəki hücumu izlədi və türk birlikləri Kiprin şimal sahilində şərqdən qərbə doğru dördbucaq çəkdi. Bu dördbucağın bir tərəfi şimal sahili, digər kənarı isə Atilla xətti olaraq bilinən mərkəzi Nikosiya olmaq üzrə şərqə və qərbə yayılan xətdi. Çatılması planlanan son hədəflər şərqdə Maqosa, qərbdə isə Lefke idi. İkinci hərəkatın üçüncü günü sonunda Kipr torpaqlarının 38%-i ələ keçirildi. Ancaq, rumlar geri çəkilərkən keçdikləri türk kəndlərini yandıraraq türk əhalini qətliama məruz qoydular. Toplu qətliamlar hərəkatın sonunda ortaya çıxarıldı.

Reaksiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Kipr türklərinin mövqeyi[redaktə | əsas redaktə]

Kipr türkləri, hərəkatdan dərhal sonra sistematik qırğınlardan xilas olmuş, yenidən qurulan asayişin təsiriylə 70lərdən əvvəlki vəziyyətə geri dönebilmiştir. Kiprli Türklərə görə Zurih müqaviləsinin verdiyi hüquqlara istinadən Türkiyə adaya haqlı olaraq müdaxilə etmiş, adanın Türk əhalisinə istiqamətli hücumların bitməsində təsirli güc olmuşdur.

Kipr rumlarının mövqeyi[redaktə | əsas redaktə]

Kipr rumlarının böyük qisimi, hərəkatdan dərhal əvvəlki hadisələri, Türk və Yunan/Rum tərəfinin çəkdiyi ağrıları unutmuş, adada ŞKTR'nin qurduğu hakimiyyəti separatçı bir hərəkət olaraq xarakterizə etmiş və Türk Ordusunu işgalcilikle günahlandırmışdır. Rum tərəfinə görə Türkiyə burada adadakı Türklərin hüquqlarını savunmamakta, imperialist məqsədlər gütmekte və Kiprdə söz haqqı almağa çalışır.

BMT-nin mövqeyi[redaktə | əsas redaktə]

BMT adada təkcə Kipr Respublikasını tanıyır. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 550 saylı qərarı BMT üzvü dövlətlərdən ŞKTR tanımamağı istəyir. BMT-yə görə türk əsgəri adada işğalçı qüvvədir və adanın bir hissəsini heç bir beynəlxalq razılığa əsaslanmadan işğal etmişdir. Bu qərarın təsiri ilə ŞKTR-i Türkiyədən başqa heç bir dövlət tanımamışdır.