Kitab əl-buldan (əl-Yaqubi)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Kitab əl-buldanın Muxlinski tərəfindən aşkarlanmış əlyazmasından bir səhifə.

Kitab əl–buldan (ərəb. كتاب البلدان‎‎; azərb. Ölkələr haqqında kitab[1]‎; ing. Book of Countries[2]) — IX əsr ərəb tarixçisi və coğrafiyyaşünas–səyyahı Əbül–Abbas Əhməd ibn Əbu Yaqub ibn Cəfər Vəhb ibn Vadih əl–Katib əl–Abbasi əl–Yaqubi tərəfindən yazılması hicri təqvimlə təqribən 278–ci (miladi 891–ci) və ya 292–ci (miladi 905–ci) ildə sona çatdırılmış ümumi coğrafiya əsəri.[3][4][5][6][7][2] Abbasilər xilafətinin məmurları üçün nəzərdə tutulmuşdu.[8] Akademik İ. Y. Kraçkovskinin qeydlərinə əsasən əsərin iki əlyazması məlumdur: birincisi Sankt-Peterburq Dövlət Universitetinin[q 1] professoru A. O. Muxlinski (rus. Антон Осипович Мухлинский; d. 1808 – ö. 1877) tərəfindən Misirdə aşkarlanmışdır və Münhendə Bavariya Dövlət Kitabxanasında (alm. Bayerische Staatsbibliothek‎) saxlanılır, ikincisi isə alman ərəbşünas F. Kern (alm. Friedrich Kern; d. 1874 – ö. 1921‎) tərəfindən aşkarlanmışdır və Berlin Dövlət Kitabxanasında[q 2] (alm. Staatsbibliothek zu Berlin‎) saxlanılır.[5][9] Bundan əlavə Qahirədə yerləşən Ərəb Liqasının Ərəb Əlyazmaları İnstitutunda Kitab əl–buldan əlyazmasının mikrofilmi saxlanılır; mikrofilmdəki əlyazma haqqında məlumatda qeyd edilir ki, əlyazma orjinal əsərin Yusuf ibn Əbd Allah əl–Dirini tərəfindən 1705–ci ildə təqribən noyabr–dekabr ayları aralığında (hicri təqvimlə 1117–ci ilin şaban ayı) üzü köçürülmüş nüsxəsidir və 72 vərəqdən ibarətdir.[10] Muxlinskinin aşkarladığı əlyazma daha yaxşı öyrənilmişdir[5]: həmin əlyazma miladi 1262–ci ildə Əli ibn Əbu Məhəmməd əl–Kindi əl–Anmati tərəfindən istinsah edilmişdir.[11] 1860-cı ildə holland əsilli ərəbşünas Maykl Yan dö Xuye (nid. Michael Jan de Goeje; d. 1836 – ö. 1909) əsərin ərəbcə mətninin əl-Məğrib başlığının böyük bir qismini latınca tərcümə və qeydlərlə Leydendə nəşr etdirdi.[q 3][12][13] 1861–ci ildə isə başqa bir holland tədqiqatçı, ərəbşünas Teodor Villem Yohannes Yəynbol (nid. Theodoor Willem Johannes Juynboll; d. 1802 – ö. 1861) mətnin tamamını[q 4] ərəb dilində, kitabın adı və girişi latın dilində olmaqla Leyden şəhərində nəşr etdirdi.[12][13] Maykl Yan dö Xuye 1892–ci ildə əsərin tam mətnini orjinal dilində yenidən nəşr etdirdi.[q 5][13][14] Kitabın adını və giriş qismini latın dilində təqdim edən M. Y. Xuye əhatəli sətiraltı qeydlər verə bilmək üçün orta əsrlərin digər ərəb müəlliflərinin əsərlərindən istifadə etmişdir.[13] Bu nəşrdən istifadə edən rus şərqşünas Nikolay Aleksandroviç Karaulov (rus. Николай Александрович Караулов) Kitab əl-buldanın Qafqaza, ƏrəməniyyəyəAzərbaycana aid hissələrini rus dilinə tərcümə etdi və bu tərcümə "Qafqazın yerlərinin və tayfalarının təsviri üçün materiallar toplusu" məcmuəsinin 1903–cü ildə işıq üzü görən 32–ci buraxılışında nəşr edildi.[4] Bəzi hissələri istisna olmaqla əsərin tam mətni XIX yüzildə Avropa dillərindən heç birinə tərcümə edilməmişdi. Yalnız 1937–ci ildə Qahirədə əsərin Qəstun Vayit (fr. Gaston Wiét) tərəfindən fransız dilinə tərcümə edilmiş tam mətni nəşr edildi.[q 6] XIX və XX əsrlərdə əsərin ayrı–ayrı hissələri rus dilinə tərcümə edilsə də tam mətn halında tərcüməsi və nəşri gerçəkləşməmişdi. Tarixi-Yaqubidən Qafqaz və Azərbaycanla bağlı hissələr Panteleymon Juze tərəfindən rus dilinə tərcümə edilərək 1927–ci ildə Bakıda nəşr edilsə də Kitab əl–buldanda olan məlumatlar tərcümə edilməmişdi.[15][16][q 7] Əsər Murat Ağarı tərəfindən türk dilinə tərcümə edildi və 2002–ci ildə İstanbulda nəşr etdirildi.[q 8] Kitab əl–buldanda Qafqaza aid hissələr 2008–ci ildə tarix üzrə fəlsəfə doktoru Elmira Əlizadə[q 9] tərəfindən azərbaycan dilinə tərcümə edildi.[17] Əsərin rus dilinə tam tərcüməsi isə ilk dəfə olaraq L. A. Semyonova tərəfindən gerçəkləşdirildi və bu tərcümə 2011–ci ildə Moskvada işıq üzü gördü. L. A. Semyonova rus dilinə tərcüməni orjinal mətnin Maykl Yan de Xuye tərəfindən 1892–ci ildə gerçəkləşdirilmiş nəşrindən etmişdir.[13]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  1. Отдѣл первый. — Свѣдѣнiя арабскихь писателей о Кавказѣ, Арменiи и Адербейджанѣ. III. Ибн–Хордадбэ. IV. Кудама. V. Ибн–Рустэ. VI. Ал–Якубiй. — Переводь и примѣчанiя Н. А. Караулова, стр. 55–63. // Сборникь матеріаловь для описания мѣстностей и племень Кавказа (СМОМПК). Изданіе Управленія Кавказскаго Учебнаго Округа. Выпускь тридцать второй. Тифлись: Типографія Канцеляріи Главноначальствующаго гражданскою частію на Кавказѣ и К. Козловскаго, 1903.
  2. Глава V. Общие географические труды IX в. Региональная география в IX—X вв. стр. 151–154. // Академик И. Ю. Крачковский. Избранные сочинения. Том IV. Редакционная коллегия: В. А. Гордлевский (председатель), Г. В. Церетели, Е. Э. Бертельс, В. А. Крачковская, Б. Н. Заходер, В. И. Беляев, X. И· Кильберг. Редактор IV тома Г. В. Церетели. Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1957, 919 стр.
  3. Книга стран (Китаб ал-булдан). Автор: ал-Йа‘куби. Вступительная статья, перевод, комментарии и указатели Л. А. Семеновой; Ответственный редактор Д. В. Микульский; Институт востоковедения РАН. Москва: Издательская фирма «Восточная литература», 2011, 363 стр. ISBN 9785020184688
  4. Ya'kubi (yazar Murat Ağarı), sayfa 287–288. // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt LXVIII. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınevi, 2013, 617 sayfa.

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1821–1914–cü illərdə Sankt–Peterburq İmperiya Universiteti (rus. Императорский Санкт-Петербургский университет) adlanırdı.
  2. 1918–1992–ci illərdə Prusiya Dövlət Kitabxanası (alm. Preußische Staatsbibliothek‎) adlanırdı.
  3. Bax: Descriptio — Specimen e literis orientalibus, exhibens descriptionem al-Magribi, sumtum e libro regionum Al-Jaqubii, quod edidit, vertit et commentario instruxit MJ. de Geoje. Lugduni Batavorum, 1860.
  4. Bax: Specimen e literis orienlibus exhibens Kitabo'l-boldan, sive Librum regionum, auctore Ahmed Ibn Abi Jaqubi, noto nomine Al-Jaqubii quern... nunc primum arabice ed. A.W. Th. Juynboll. Lugduni Batavorum, 1861.
  5. Bax bu kitabın 231–360–cı səhifələri: Kitab al-boldan auctore Ahmed ibn Abi Jakub ibn Wadhih al-Katib al-Jakubi. Ed. M.J. de Goeje, BGA, VII, Lugduni Batavorum, 1892.
  6. Bax: Ya'kubi. — Les Pays, traduit par Gaston Wiét (Publ. de l'Inst. fr. d'archéol. or. Textes et traductions d'auteurs orientaux, tome 1). Un vol. in-8° de xxxi et 291 pages. Le Caire: Institut Français d'Archéologie Orientale du Caire, 1937.
  7. Bax: Я'куби. История. Текст и перевод П. К. Жузе. // Известия общества обследования и изучения Азербайджана. Материалы по истории Азербайджана, Выпуск IV. — Баку, 1927.
  8. Bax: Ülkeler Kitabı. Yazar: Ya'kubi; Çeviren: Murat Ağarı. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2002, 160 sayfa. ISBN 975732177X
  9. Elmira Elmar qızı Əlizadə. Ətraflı bax: AMEA–nın rəsmi saytında Şərqşünaslıq İnstitutunun fəlsəfə doktorları haqqında.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Јə’губи, сəhифə 138. // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы. V ҹилд: Италиja – Куба. Баш редактop: Ҹ. Б. Гулиjeв. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксиjасы, 1981, 592 сəhифə.
  2. 1 2 The Editors of Encyclopædia Britannica. "Al-Yaʿqūbī" (ingilis). global.britannica.com. 2015-08-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-08-09.
  3. 2. Buch. Die islamische Litteratur in arabischer Sprache. — 1. Abschnit. Die klassische Periode von ca. 750 bis ca. 1000. — 9. Kapitel. Die Geographie, seiten 226. // Geschichte der Arabischen Litteratur von Carl Brockelmann. 1. Band. Weimar: Verlag von Emil Felber, 1898, XII+528 seiten.
  4. 1 2 Отдѣл первый. — Свѣдѣнiя арабскихь писателей о Кавказѣ, Арменiи и Адербейджанѣ. III. Ибн–Хордадбэ. IV. Кудама. V. Ибн–Рустэ. VI. Ал–Якубiй. — Переводь и примѣчанiя Н. А. Караулова, стр. 55. // Сборникь матеріаловь для описания мѣстностей и племень Кавказа (СМОМПК). Изданіе Управленія Кавказскаго Учебнаго Округа. Выпускь тридцать второй. Тифлись: Типографія Канцеляріи Главноначальствующаго гражданскою частію на Кавказѣ и К. Козловскаго, 1903.
  5. 1 2 3 Глава V. Общие географические труды IX в. Региональная география в IX—X вв. стр. 151. // Академик И. Ю. Крачковский. Избранные сочинения. Том IV. Редакционная коллегия: В. А. Гордлевский (председатель), Г. В. Церетели, Е. Э. Бертельс, В. А. Крачковская, Б. Н. Заходер, В. И. Беляев, X. И· Кильберг. Редактор IV тома Г. В. Церетели. Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1957, 919 стр.
  6. al-Yaʿkūbī (author Muhammad Qasim Zaman), p. 258. // The Encyclopaedia of Islam. Volume XI: W — Z. Edited by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel and W. P. Heinrichs under the patronage of the International Union Academies. Leiden: Brill, 2002, 575 pages. ISBN 9789004127562
  7. Ya'kubi (yazar Murat Ağarı), sayfa 287. // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt LXVIII. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınevi, 2013, 617 sayfa.
  8. Древние авторы о Прикаспийском Дагестане. — 5. Арабские географы и историки, стр. 42. // Страна гуннов у Каспийских ворот. Автор: Людмила Борисовна Гмыря; Редактор: З. Алисултанова; Корректор: Р. Канаева. Махачкала: Дагестанское книжное издательство, 1995, 228 стр. ISBN 5297010993
  9. Введение, стр. 11. // Книга стран (Китаб ал-булдан). Автор: ал-Йа‘куби. Вступительная статья, перевод, комментарии и указатели Л. А. Семеновой; Ответственный редактор Д. В. Микульский; Институт востоковедения РАН. Москва: Издательская фирма «Восточная литература», 2011, 363 стр. ISBN 9785020184688
  10. Aziz S. Atiya Library for Middle East Studies Arabic Manuscript Microfilm Collection from League of Arab States Institute of Arabic Manuscripts, Cairo, Egypt. Prepared by: Muthana Maktouf, University of Utah.
  11. VIII. Аль–Якуби (891–892). — Объясненiя, стр. 66–67. // Сказанiя мусульманских писателей о Славянахъ и Русскихъ (съ половины VII вѣка до конца X вѣка по Р. X.). Собралъ, перевелъ и объяснилъ А. Я. Гаркави. Санктпетербургь: Типография Императорской Академiи Наукь, 1870, IX+308 стр.
  12. 1 2 Глава V. Общие географические труды IX в. Региональная география в IX—X вв. стр. 153. // Академик И. Ю. Крачковский. Избранные сочинения. Том IV. Редакционная коллегия: В. А. Гордлевский (председатель), Г. В. Церетели, Е. Э. Бертельс, В. А. Крачковская, Б. Н. Заходер, В. И. Беляев, X. И· Кильберг. Редактор IV тома Г. В. Церетели. Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1957, 919 стр.
  13. 1 2 3 4 5 Введение, стр. 12. // Книга стран (Китаб ал-булдан). Автор: ал-Йа‘куби. Вступительная статья, перевод, комментарии и указатели Л. А. Семеновой; Ответственный редактор Д. В. Микульский; Институт востоковедения РАН. Москва: Издательская фирма «Восточная литература», 2011, 363 стр. ISBN 9785020184688
  14. Yaʿqūbī (author Peter Giles), page 904. // The Encyclopaedia Britannica: a dictionary of arts, sciences, literature and general information. Eleventh edition. Volume XXVIII: Vetch to Zimotic diseases. Cambridge: at the University Press, 1911, 1064 pages.
  15. PDF versiyası, səhifə 5. // Orta əsr ərəb mənbələrində Azərbaycan tarixinə aid materiallar. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Akademik Z. M. Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutu, "Vətən tarixi" seriyası: redaktorları — G. Baxşəliyeva, F. Əsədov, Ş. Mustafayev, C. İskəndərli, E. Ağayeva, S. Süleymanova, H. Əkbərov, P. Əfəndiyeva, G. Qafqazlı və Z. Qurbanova. Bakı: "Nurlan", 2005, 336 səhifə.
  16. əl–Yaqubi. «Tarix». — Azərbaycanın VII-IX əsrlər tarixinə aid çıxarışlar (ərəbcədən tərcümə edəni, ön söz, qeyd və şərhlərin müəllifi Sevda Süleymanova), səhifə 140. // Orta əsr ərəb mənbələrində Azərbaycan tarixinə aid materiallar. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Akademik Z. M. Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutu, "Vətən tarixi" seriyası: redaktorları — G. Baxşəliyeva, F. Əsədov, Ş. Mustafayev, C. İskəndərli, E. Ağayeva, S. Süleymanova, H. Əkbərov, P. Əfəndiyeva, G. Qafqazlı və Z. Qurbanova. Bakı: "Nurlan", 2005, 242 səhifə.
  17. "2008-ci ildə AMEA Akademik Z. M. Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun fəaliyyəti haqqında hesabat — www.orientalstudies.az". İstifadə tarixi: 19 avqust 2015. Arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]