Klassik musiqi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Klassik musiqi

Klassik musiqi o əsərlərə deyilir ki, həmin əsərlər artıq tarix olub, zamanın sınağından çıxıb. Buna baxmayaraq, hələ də müasir cəmiyyətdə auditoriyasını qoruyub saxlayıb, sevilir və dinlənilir.

Klassik musiqi sənətkarları

Klassik musiqi incəsənətin bir növü olub Qərb ənənələrinə söykənir. Bu XI əsrdən bu günə qədər böyük bir dövrü əhatə edir. Bu ənənənin mərkəzi normaları ümumi təcrübə dövrü kimi sayılan 1550 və 1900-cu illəri bir-birinə bağlayır. Klassik musiqinin böyük vaxt bölmələri erkən musiqi dövrü sayılır. Buna daxildir- Medival və Renesans; Barokko və Romantik; Klassik; və XX əsrdən müasir dövrə qədər olan dövr.

Avropa vә rus klassik musiqisi[redaktə | əsas redaktə]

Avropa dünyaya A. Vivaldi, F. Hendel, İ. Bax, J. Haydn, T. Arne, F. Mendelson, C. Bize, R.Vaqner, C. Verdi, A. Dvorjak, F. List, İ. Ştraus, F. Şopen, N. Brams vә başqa dahi bәstәkarları bәxş edib. Lakin iki dahi bәstәkar var ki, mәnim üçün heç kimlә müqayisә oluna bilmәz. Bunlar – Volfqanq Amadey Motsart vә Lüdviq Van Bethovendir. Motsart artıq 56 yaşı olanda musiqi bәstәlәmәyә, konsertlәr vermәyә, Avropanı gәzmәyә başlamışdı. Londonda 10 yaşında ilk simfoniyasını, 11 yaşında ilk operasını yazmışdı. 18 yaşına qәdәr bu vunderkind artıq 25 simfoniya bәstәlәmişdi. O, çox qısa (cәmi 35 yaş) ömrü boyu “Sehrli fleyta”, “Don Juan”, “Fiqaronun toyu” kimi әsrlәr boyu dünyanın әn mәşhur sәhnәlәrinin repertuarından düşmәyәn operalar, 41 simfoniya, fortepiano vә orkestr üçün konsertlәr, skripka, fleyta vә orkestr üçün konsertlәr, divertismentlәr, sonatalar, serenada vә fortepiano pyeslәri yazıb. Şedevr musiqi yaradıcılığının hәcminә görә Motsartın tayıbәrabәri yoxdur. Motsart musiqiyә işıq gәtirdi, öz musiqisi ilә insanlara sevinc, nikbinlik, insanların әn çәtin mәqamlarında onlara hәyat, yaşamaq eşqi, ümidi bәxş elәdi. Neçә әsrlәrdir ki, Motsart musiqisi insanları sevgiyә, hәyatdan hәzz almağa çağırır. Tәәssüf ki, bu dahinin şәxsi hәyatı onun işıqlı musiqisi ilә uzlaşmadı. O, ömrünün sonlarını sәfalәt içәrisindә keçirdi. Xәstәlik, tәnhalıq, cәmiyyәtdәn tәcrid olunmaq, heç kimә lazım olmamaq, unudulmaq fikri onun ömrünün sonu gәldiyindәn xәbәr verirdi. O, bu hisslәrin tәsiri altında dahiyanә, lakin onun optimist ruhuna uyğun gәlmәyәn “Rekviyem”i yazır (ölümünә az qalmış). “Rekviyem” onun ölüm himni idi. Bax belәcә, әdalәtsiz cәmiyyәt, onun fantastik yaradıcılıq uğurlarını gözü götürmәyәnlәr, onu ölüm ayağına gәtirdilәr, öldürdülәr. Öz musiqisi ilә milyonlarla insana sevinc gәtirәn bir dahinin dәfnindә cәmi bir neçә iştirak etdi. Bәzәn fikirlәşirәm ki, tәki Motsart “Rekviyem”i yazmayaydı. Gözümdә nikbin, optimist, hәyatı, insanları sevәn Motsart kimi qalaydı. Lakin “Rekviyem”in әdalәtsiz, riyakar cәmiyyәtә, insanlara, haqsızlığa, layiq olmadığı sәfalәtә, unutqanlığa etiraz himni kimi sәslәndiyini qәbul etdikdә, nә yaxşı ki, “Rekviyem” yazılıb qәnaәtinә gәlirәm. Lüdviq Van Bethoven musiqiyә әzәmәt, möhtәşәmlik, qәhrәmanlıq gәtirdi. Onun 9cu, 6cı simfoniyaları, “Eqmont” simfonik süitası simfonizmә yeni sәslәr gәtirdi, simfonik orkestrin bütün imkanlarından necә istifadә etmәyin nümunәlәri oldu. Bethoven simfoniyaları, opera musiqisi, fortepiano vә simfonik orkestr üçün konsertlәri ilә ciddi, әzmkar, pafoslu, tәntәnәli göründüyü halda sonataları ilә, “Elizaya” şedevri ilә necә bir incә qәlbә, mәrhәmәtә, coşqun sevgiyә malik olduğunu göstәrdi. Bu musiqi әsәrlәri Bethovenin nәhәng istedadının ifadәsi kimi sәslәnir. Nәzәrә alsaq ki, bu dahi bәstәkar bu möcüzә әsәrlәrinin çoxunu eşitmәkdәn mәhrum olandan sonra yazıb, insan heyrәtlәnmәyә bilmir. Motsart vә Bethoven Haydnı öz müәllimlәri hesab edirdilәr. Doğrudur, Haydnın tәsiri Motsarta daha çox olmuşdu, lakin hәr iki istedadlı şagirdlәr birbirindәn fәrqli, öz yolları ilә getmişdilәr. Hәtta adi musiqisevәr Motsartla Bethovenin musiqisini qarışdırmaz. Memarlıqda olduğu kimi, musiqidә dә barokko üslubu var. Bu üslubun әn görkәmli simaları Antoni Vivaldi, Fredrik Hendel, İohan Sebastyan Baxdır.

Vivaldinin “İlin fәsillәri” orkestrlәrimizin, musiqiçilәrimizin ifasında gözәl sәslәnir. Hendel tәbiәt vurğunu idi. Bu, onun musiqisindә (Xüsusilә “Water music” (“Su musiqisi”) әsәrindә) qırmızı xәtlә keçir. Bax öz orqan musiqisi ilә (xüsusilә “Toqatta”) mәşhurlaşıb. Musiqidә intibah dövrünün әn parlaq simalarından biri Josef Haydndır. O, yüzdәn çox simfoniyanın müәllifidir. Haydnın, qeyd etdiyim kimi, Motsartın, Bethovenin yaradıcılığına böyük tәsiri olub. Alman bәstәkarı Riçard Vaqnerin musiqisini sevә bilmirәm. Onun musiqisindә bir sәrtlik, qorxu, vahimә, hәtta, amansızlıq hiss edirәm. Vaqner Hitlerin sevimli bәstәkarı idi. Bәlkә elә bu fakt da mәnә tәsir edib. Bәstәkar nә qәdәr mәşhur olsa da, onu daha da mәşhurlaşdıran, tanınmış orkestrlәrin repertuarından düşmәyәn, konsertlәrdә mütәmadi sәslәnәn әsәrlәri olur. Mәsәlәn, Bramsın “Macar rәqslәri”, Listin “Macar rapsodiyası”, Dvorjakın “Slavyan rәqslәri”, Ştrausun valsları, polkaları, marşları belә әsәrlәrdәndir. Fortepianonun Allahı sayılan Fredrik Şopen insanın ruhuna oxşayan valsları (mәnim üçün, әn sevimlisi “Valsfantaziya”, Vals №7), etüdlәri, noktürnlәri ilә mәşhurlaşıb. İtalyan xalqının fәxri Cüzeppe Verdi çoxsaylı operaları içәrisindә “Nabukko”, “Otello”, “Aida”, “Trubadur”, “Traviata”, “Riqoletto” operaları ilә dünya şöhrәti qazanıb. Neçә әsrlәrdir, bu operalar dünyanın әn mәşhur sәhnәlәrindәn düşmür. Puççininin “Toska”, “Turandod”, “Bohema”, “Madam Batterflyay (ÇioÇioSan)” operaları әsrlәr keçsә dә, şöhrәti azalmayan әsәrlәrdir. Feliks Mendelsonun “Toy marşı” (bizdә “Vağzalı” ilә yanaşı) toyların yaraşığıdır. Leonkavallo çoxsaylı operettaların müәllifi olsa da, Azәrbaycanda daha çox “Mәzhәkәçilәr (Payatsı)” operası ilә tanınır. İoqan Ştrausun “Yarasa”, “İndiqo vә qırx quldur”, Leqarın “Şәn dul qadın”, “Qaraçı sevgisi” operettaları keçmiş sovet xalqlarına, o cümlәdәn azәrbaycanlılara yaxşı mәlumdur. Rus klassiklәri içәrisindә P. Çaykovski xüsusi yer tutur. O, yaradıcılığının genişliyi ilә bütün bәstәkarları geridә qoyur. Musiqinin elә bir janrı yoxdur ki, o, orada dәrin iz qoymasın. “Yevgeni Onegin”, “Qaratoxmaq qadın”, “İolanta”, “Mazepa”, “Çarodeyka” operaları, “Yatmış gözәl”, “Qu gölü”,“Şelkunçik” baletlәri, fortepiano vә orkestr üçün konsertlәri, simfoniyaları, “İtalyan kapriççiosu”, “Motsartiana” simfonik әsәrlәri, “İlin fәsillәri” әsәrlәri, romansları onu dünya musiqisinin dahilәri sırasına daxil edib. M. Qlinkanın da rus klassik musiqisinin inkişafında misilsiz xidmәtlәri olub. “İvan Susanin”, “Ruslan vә Lyudmila” operaları, “İspan kapriççiousu”, “Araqon xotası” simfonik әsәrlәri, romansları müәllifә әbәdi şöhrәt gәtirib. İspan mövzusunda yazılmış әsәrlәr o dәrәcәdә ispan ruhludur ki, onların müәllifinin rus olması inanılmaz görünür. S. Raxmaninov hәm dahi pianoçu kimi, hәm dә fortepiano vә orkestr üçün konsertlәri ilә dünyada mәşhurdur. A. Borodin “Knyaz İqor”, M. Musorqski “Xovanşına” operaları vә simfonik әsәrlәri ilә, RimskiKorsakov “Şәhrizad” simfonik süitası vә başqa simfonik әsәrlәri ilә tanınır.

Azərbaycanda klassik musiqisinin yaranması[redaktə | əsas redaktə]

Klassik musiqi anlayışı baxımından XX əsr Azərbaycan musiqisinin tarixində mühüm, əlamətdar bir mərhələdir. Məhz bu dövrdə ölkədə yüksək peşəkarlığı ilə, orijinal musiqi üslubu ilə seçilən bəstəkarlıq məktəbi yaranmışdır. Azərbaycan musiqisi dünya professional musiqi mədəniyyətinin ümumi sisteminə qovuşur, Azərbaycan bəstəkarları və ifaçıları dünya musiqisinin səviyyəsinə qalxmışlar. Professional klassik musiqinin banisi dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyov hesab olunur. 30-cu illərin sonu, 40-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan musiqisində yeni bəstəkarlar nəsli yetişir. Yaradıcılıq axtarışlarının diapazonu genişlənir, yeni janrlar, yeni təmayüllər meydana gəlir. Avropa musiqisinin aparıcı təmayülləri – neoklassizm, dodekafoniya, seriya texnikası milli zəmində işlənməsi maraqlı sənət tapıntıları ilə nəticələnir. Ən başlıcası isə odur ki, Azərbaycan musiqisi artıq ölkə hüdudlarından çox-çox kənarlarda, beynəlxalq miqyasda da geniş şöhrət qazanır. Belə böyük uğurlar ilk növbədə üç dahi sənətkarın – Qara Qarayev (1918-1982), Fikrət Əmirov (1922-1984) və Niyazinin (1912-1984) yaradıcılıq axtarışları ilə bağlıdır. Onların əsərləri dünyanın bir çox ölkələrində səsləndirilmiş, disklərə yazılmış və mükafatlara layiq görülmüşlər. “Cəvahirləl Nehru”, “Bela Bartok adına medal” və bir sıra beynəlxalq mükafatlara layiq görülən Niyazi dövrümüzün böyük dirijorları sırasına daxildir. 30-40-cı illərdə Azərbaycan musiqisində Səid Rüstəmov (1907-1983) və Tofiq Quliyev (1917-2000) kimi mahir klassik musiqi bstəkarları yetişmişdir. S. Rüstəmov “Alagöz”, “Qurban adına”, “Gəlmədin”, “Sürəyya”, “Oxu tar” və s., T. Quliyevin Azərbaycan xalq musiqisi ənənələrindən, habelə Avropanın estrada və caz musiqisindən qidalanmış “Sənə də qalmaz”, “Qızıl üzük”, “Bəxtəvər oldum”, “Bakı haqqında mahnı”, “Zübeydə” və s. mahnıları Azərbaycan klassik musiqisinin gözəl nümunələrdir.