Məzmuna keç

Kombatant

Vikipediya, azad ensiklopediya

Kombatant (fr. Combattant — döyüşən) — beynəlxalq silahlı münaqişə tərəflərindən birinin Silahlı Qüvvələrinin tərkibində döyüş əməliyyatlarında birbaşa iştirak edən və bu qismdə xüsusi hüquqi statusa malik olan şəxsdir. Kombatant anlayışı birbaşa və ya dolayısı ilə III Cenevrə Konvensiyası və Cenevrə konvensiyalarına 1 saylı Əlavə Protokolda təsbit edilmişdir.[1]

Tərif

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Döyüşənlərin (kombatantların) hüquqi tərifi 1907-ci ildə II Haaqa Konfransı zamanı qəbul edilmiş "Quru qoşunları müharibəsinin qanun və adətləri haqqında Konvensiya"da (IV Haaqa Konvensiyası) formalaşdırılmışdır. Yalnız həmin vaxt uzun sürən müzakirələrdən sonra kombatantları silahlı münaqişənin digər iştirakçılarından fərqləndirməyə imkan verən meyarlar müəyyən edilmişdir:

" Müharibə qanunları, hüquq və vəzifələri təkcə orduya deyil, həm də aşağıdakı şərtlərə cavab verən könüllü dəstələrə və milis qüvvələrinə tətbiq edilir:
  1. Başında tabeliyindəkilər üçün məsuliyyət daşıyan şəxs olduqda;
  2. Müəyyən edilmiş və uzaqdan aydın görünən fərqləndirici nişana (ing. distinctive sign) malik olduqda;
  3. Silahı açıq şəkildə daşıdıqda;
  4. Öz hərəkətlərində müharibə qanunlarına və adətlərinə (lat. jus in bello) riayət etdikdə.

Könüllü dəstələr və ya milis qüvvələri ordunun tərkibinə daxil olduğu ölkələrdə onlar "ordu" anlayışına daxil edilirlər.

 "

Müntəzəm ordu əsgərlərinin fərqləndirilməsi şübhə doğurmadığı üçün bu meyarlar əsasən könüllü dəstələrin və partizan qruplarının mülki əhalidən ayrılmasına kömək etmək məqsədilə yaradılmışdır.[2]

Kombatant statusunun hüquqi nəticələri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Kombatant statusu şəxsə aşağıdakı mühüm hüquqları verir:

  • Qanuni döyüşçü imtiyazı: Kombatant müharibə qanunları çərçivəsində düşmən hərbçilərini öldürdüyünə və ya yaraladığına görə cinayət məsuliyyətinə cəlb oluna bilməz.
  • Hərbi əsir statusu: Əsir düşdüyü təqdirdə kombatant Hərbi əsir (ing. Prisoner of War - POW) statusu almaq və III Cenevrə Konvensiyasının müdafiəsindən yararlanmaq hüququna malikdir.[3]

Əhəmiyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Kombatantın hüquqi tərifinin zəruriliyi, döyüşənlərin xüsusi statusa, habelə bununla bağlı xüsusi məsuliyyət və hüquqlara malik olması ilə əlaqədardır: «Kombatantlar — müharibə aparan tərəflərdən birinin silahlı qüvvələrinin tərkibinə daxil olan və bilavasitə düşmənə qarşı silahlı döyüş əməliyyatları aparan şəxslərdir. Onlara hərbi zorakılıq tətbiq etmək hüququ tanınır; onlara qarşı hərbi zorakılığın ən yüksək forması, yəni fiziki məhv edilmə tətbiq olunur; düşmən əlinə keçdikdə isə kombatantların hərbi əsir kimi rəftar görmək hüququ vardır».

Bu meyarlardan irəli gəlir ki, kombatant düşmənin hərbi əməliyyatlarının həm subyekti, həm də birbaşa obyekti hesab olunur. Şəxs yalnız yaralandıqda və ya əsir düşdükdə (lat. hors de combat) belə bir obyekt olmaqdan çıxır.

Daha sonra, 1977-ci ildə qəbul edilmiş Cenevrə konvensiyalarına 1 saylı Əlavə Protokolun 43-cü maddəsində silahlı qüvvələrin tərifi verilmiş və ilk dəfə olaraq kombatantın silahlı qüvvələrin tərkib hissəsi olması anlayışı müəyyən edilmişdir:

"
  1. Münaqişədə iştirak edən tərəfin silahlı qüvvələri, həmin tərəf qarşı tərəf tərəfindən tanınmayan hökumət və ya hakimiyyət tərəfindən təmsil olunsa belə, tabeliyindəkilərin davranışına görə həmin tərəf qarşısında məsuliyyət daşıyan şəxsin komandanlığı altında olan bütün mütəşəkkil silahlı qüvvələrdən, qruplardan və bölmələrdən ibarətdir. Belə silahlı qüvvələr, digər məsələlərlə yanaşı, silahlı münaqişələr dövründə tətbiq edilən beynəlxalq hüquq normalarına riayət olunmasını təmin edən daxili intizam sisteminə tabedir.
  2. Münaqişədə iştirak edən tərəfin silahlı qüvvələrinin tərkibinə daxil olan şəxslər (III Konvensiyanın 33-cü maddəsində qeyd olunan tibbi və dini personal istisna olmaqla) kombatantdırlar, yəni onların hərbi əməliyyatlarda birbaşa iştirak etmək hüququ vardır.[4]
 "

Bu tərif kombatantı birbaşa silahlı qüvvələrə bağlayır. Beləliklə, kombatantın beynəlxalq hüququn subyekti olan dövlət adından çıxış etdiyi və müharibə qanunlarına zidd olmayan hərəkətlərinə görə dövlətin məsuliyyət daşıdığı göstərilir. Yəni dövlət kombatantın silah tətbiq etməsinə və qarşı tərəfin kombatantlarını fiziki məhv etməsinə sanksiya verir və buna görə cavabdehlik daşıyır (ing. combatant immunity).

Beynəlxalq tanınma problemi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Kombatantların müəyyən edilməsi ilə bağlı ən ciddi problemlərdən biri müharibə aparan (ing. belligerent party) və üsyançı tərəfin beynəlxalq səviyyədə tanınmasıdır. Belə ki, beynəlxalq səviyyədə tanınmayan təşkilatların silahlı qüvvələri kombatant sayılmaya bilər və onlara cinayət məsuliyyətindən azad edilmə kimi kombatant hüquqları şamil olunmur.[5]

Üsyançı tərəfin (ing. insurgency) tanınması o halda baş verir ki, xarici dövlətlər hökumətə qarşı mübarizə aparan silahlı qüvvələrin nəzarətində olan ərazi ilə münasibət qurmalı olurlar. Bu tanınma o deməkdir ki, tanıyan dövlət üsyan faktını qəbul edir və üsyançılara adi silahlı cinayətkar kimi baxmır.

Daha geniş anlayış isə "müharibə aparan tərəf" (lat. belligerent) statusunun tanınmasıdır. Bu halda üsyançılara dövlətlərlə demək olar ki, eyni həcmdə silahlı münaqişə hüququ şamil olunur. Bunun üçün üsyançılar dövlətin əhəmiyyətli ərazisinə nəzarət etməli və IV Haaqa Konvensiyasında göstərilən kombatant meyarlarına cavab verməlidirlər.[6]

Beynəlxalq humanitar hüquq baxımından, 1 saylı Əlavə Protokolun 1(4)-cü maddəsində qeyd edildiyi kimi, milli azadlıq müharibələri beynəlxalq silahlı münaqişə hesab olunur. Beləliklə, xalqın öz müqəddəratını təyin etmə (ing. self-determination) hüququ çərçivəsində vuruşan iştirakçılar kombatant meyarlarına cavab verdikləri təqdirdə kombatant kimi tanınmalıdırlar.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ "International Humanitarian Law - Glossary" (ingilis). International Committee of the Red Cross. İstifadə tarixi: 26 aprel 2026.
  2. ↑ Dinstein, Yoram. The Conduct of Hostilities under the Law of International Armed Conflict (ingilis). Cambridge University Press. 2016. ISBN 978-1107113657.
  3. ↑ "Convention (III) relative to the Treatment of Prisoners of War. Geneva, 12 August 1949, Article 4" (ingilis). ICRC.
  4. ↑ "Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), Article 43" (ingilis). OHCHR.
  5. ↑ "Dispatchers, missiles and immunity. What we learned in the week of the MH17 trial" (ingilis). BBC. 12 iyun 2020.
  6. ↑ Shaw, Malcolm N. International Law (ingilis). Cambridge University Press. 2017. ISBN 978-1316638538.

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Kombatant&oldid=8937051"