Komponent (geologiya)

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Komponent səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Komponent
Elm Geologiya

Komponent, Gibbs, 1873 - hər hansı bir şeyin tərkib hissəsi. Fiziki kimyada və geologiyada komponent anlayışı fazalar qaydası ilə əlaqədar olaraq fiziki-kimyəvi sistemlərin fazalarının tərkibini göstərmək üçün işlədilir. Komponent sistemlərdə real iştirak edən fərdi maddədən ibarətdir. Sistemdə hər bir komponent miqdarı digərlərinin miqdarından asılı deyil. Əgər sistemi təşkil edən tərkib hissələr bir-birilə reaksiyaya girmirsə, bu fiziki sistemdir və bu halda komponent sayı fərdi maddələrin sayına bərabər olur. Əgər sistemdəki tərkib hissələri bir-birilə reaksiyaya girirsə, bu halda sərbəst komponent sayı, sistemi təşkil edən hissələrin sayı ilə reaksiyaların sayının fərqinə bərabər olur. Geologiyada komponent termininin təbii sistemlərə tətbiqi zamanı onun yuxarıda göstərilən mənası bəzən nəzərə alınmır. Təbii sistemlərdə komponent üçün çox vaxt mütəhərrik məfhumundan istifadə edilir və iki növə ayrılır – mütəhərrik komponent və inert komponent Lakin, müxtəlif müəlliflər bu növlərə müxtəlif məna verirlər. Nikolayev və Dolivo-Dobrovolskiyə (1961) görə mütəhərrik komponent kütləsi sabit qalmır, kimyəvi potensialı (yaxud konsentrasiyası) isə asılı olaraq dəyişir və ya sabit qalır. Açıq sistemlərdə mütəhərrik komponent iki qrupa bölünür: variantlı və variantsız komponent Sonuncu fazaların sayı azaldıqca variantlı mütəhərrik komponent çevrilə bilər və sistemdə fazaların sayının çoxalması variantların variantsızlara çevrilməsi ilə əlaqədardır. Korjinskiyə (1957) görə, komponent tam mütəhərrikdir, kimyəvi potensialı sistemin halının intensiv amilidir, yəni sistemin müstəqil intensivlik parametridir və bu səbəbdən də kütlələri asılı vəziyyətdədir. Sistemin tarazlıq halı yarandığda komponent kimyəvi potensialı sabit olur, ümumi halda, xarici mühitlə əlaqə potensialından asılı olaraq, onlar dəyişə və beləliklə, kütlənin dəyişməsinə səbəb ola bilər. "Tam mütəhərrik" komponent məfhumunu "mütəhərrik komponent" məfhumu ilə eyniləşdirmək məsləhət deyil. "İnert komponent" ümumi qəbul edilmiş mənası yoxdur. Rudnik (1966) geokimyəvi və termodinamik inert komponent fərqləndirir və onları tam inert (yaxud variantsız inert) və yerini dəyişmiş inert (yaxud variantlı inert) termodinamik komponent növlərə ayırır. 

Mütəhirriklər sırası[redaktə | əsas redaktə]

Korjinskiyə (1963) görə, metasomatik, metamorfik və maqmatik proseslər nəti­cəsində mineral əmələgəlmə zamanı kimyəvi elementlərin mütəhərrikliyinin azalması və ya inertliyinin artması sırası. Mineral əmələ­gəlmə prosesinin intensivliyinin artması sayəsində mütəhərrik kompo­nentlərin sayı artır və uyğun olaraq  inert komponentlərin sayı azalır. Belə ki, metamorfik və metasomatik proseslər intensiv olduqca sıradakı ən mütəhərrik komponentlərlə inertlərin hüdudu sağ tərəfə sürüşdürülür. Bununla yanaşı, hər bir metamorfik və ya metasomatik formasiya üçün Komponentlərin mütəhərriklik sırası təxminən eynidir. Komponentlərin mütəhərriklik sırası proseslərin və ya məhlulların temperaturundan, turşuluq-qələvilik rejiminin təkamülündən, süxurların tərkibindən və mineral əmələgəlmə şəraitinin təzyiqindən (dərinlikdən) asılıdır. Məsələn: silisium və kalsiumun mütəhərrikliyi temperaturun aşağı düşməsi ilə artır. Kalsiumlu skarn­lar və ümumiyyətlə, yüksək temperaturlu və bəzən orta temperaturlu proseslər nəticəsində əmələ gələn müxtəlif metasomatik formasiyalar üçün adətən belə mütəhərriklik səciyyəvidir. Bütün metasomatik proseslərdə P, Al və xüsusilə Ti ən az mütəhərrikliyə və ya ən çox inertlik xassəsinə malik olur.

Diferensial mütəhərriklik prinsipi[redaktə | əsas redaktə]

Elementlərin metasomatik əvəzlənmə prosesində müxtəlif mütəhərrikliyi. Hər bir prosesdə komponentlər özü­nü müxtəlif  cür  aparır. Bəziləri  özünü  inert (komponentlərin kütləsi onların hal amilidir), digərləri isə tam mütəhərrik (məhluldakı kimyəvi potensiallar və konsentrasiyalar onların hal amilidir) aparır. Diferensial mütəhərriklik başlıca olaraq komponentlərin təbii  məhlullarda həddən artıq müxtəlif  həll olmalarından, diffuziya qabiliyyətinin müxtəlifliyindən və  məhlullar  vasitəsilə  süxurlardan keçməsilə əlaqədardır. Bu prinsip müxtəlif komponentlərin müxtəlif şəraitlərdə mü­təhərrikliyinin bir sıra qanunauyğun­luqlarını müəyyən etməyə  kömək edir. Belə ki, su və karbon qazı bütün metamorfik və maqmatik proseslərdə özlərini tam mütəhərrik komponent kimi aparır, qələvi metallar isə «normal» metamorfizmdə inert, lakin metasomatizmdə tamamilə mütəhərrik,  manqan və dəmir isə yalnız ən intensiv metasomatik proseslər  zamanı mütəhərrik olurlar və i.a. Diferensial mütəhərriklik sırası  mineral paraqenezislərinin zonal yerləşməsində daha aydın təzahür edir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.