Komponent

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Komponent
Elm Geologiya

Komponent, Gibbs, 1873 - hər hansı bir şeyin tərkib hissəsi. Fiziki kimyada və geologiyada komponent anlayışı fazalar qaydası ilə əlaqədar olaraq fiziki-kimyəvi sistemlərin fazalarının tərkibini göstərmək üçün işlədilir. Komponent sistemlərdə real iştirak edən fərdi maddədən ibarətdir. Sistemdə hər bir komponent miqdarı digərlərinin miqdarından asılı deyil. Əgər sistemi təşkil edən tərkib hissələr bir-birilə reaksiyaya girmirsə, bu fiziki sistemdir və bu halda komponent sayı fərdi maddələrin sayına bərabər olur. Əgər sistemdəki tərkib hissələri bir-birilə reaksiyaya girirsə, bu halda sərbəst komponent sayı, sistemi təşkil edən hissələrin sayı ilə reaksiyaların sayının fərqinə bərabər olur. Geologiyada komponent termininin təbii sistemlərə tətbiqi zamanı onun yuxarıda göstərilən mənası bəzən nəzərə alınmır. Təbii sistemlərdə komponent üçün çox vaxt mütəhərrik məfhumundan istifadə edilir və iki növə ayrılır – mütəhərrik komponent və inert komponent Lakin, müxtəlif müəlliflər bu növlərə müxtəlif məna verirlər. Nikolayev və Dolivo-Dob­rovolskiyə (1961) görə mü­təhərrik komponent kütləsi sabit qalmır, kimyəvi potensialı (yaxud konsentrasiyası) isə asılı olaraq dəyişir və ya sabit qalır. Açıq sistemlərdə mütəhərrik komponent iki qrupa bölünür: variantlı və variantsız komponent Sonuncu fazaların sayı azaldıqca variantlı mütəhərrik komponent çevrilə bilər və sistemdə fazaların sayının çoxalması variantların variantsızlara çevrilməsi ilə əlaqədardır. Korjinskiyə (1957) görə, komponent tam mütəhərrikdir, kimyəvi potensialı sistemin halının intensiv amilidir, yəni sistemin müstəqil intensivlik parametridir və bu səbəbdən də kütlələri asılı vəziyyətdədir. Sistemin tarazlıq halı yarandığda komponent kimyəvi potensialı sabit olur, ümumi halda, xarici mühitlə əlaqə potensialından asılı olaraq, onlar dəyişə və beləliklə, kütlənin dəyişməsinə səbəb ola bilər. «Tam mütəhərrik» komponent məfhumunu «mütəhərrik  komponent» məfhumu ilə eyniləşdirmək məsləhət deyil. «İnert komponent» ümumi qəbul edilmiş mənası yoxdur. Rudnik (1966) geokimyəvi və termodinamik inert komponent fərqləndirir və onları tam inert (yaxud variantsız inert) və yerini dəyişmiş inert (yaxud variantlı inert) termodinamik komponent növlərə ayırır. 

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.