Konkordans
 | Bu məqaləni vikiləşdirmək lazımdır. |
Konkordans — bu və ya digər konkret dildə işlənən söz və ifadələrin işləndiklər bütün kontekstlərlə və aid olduqları mənbəyə istinadla verilən siyahıdır.[1] Konkordans ingiliscə Concordance – “razılıq”, “uyğunluq”; latınca Concordare – “razılığa gəlmək”, “razılaşdırmaq” mənalarında işlənir. Dilçilikdə konkordans – “kontekst söz göstəricisi”, “kontekstlər siyahısı”, "mənbəyə istinad verilməklə hər hansı mətndə işlənmiş bütün dil vahidlərinin (söz-formaların) işlənmə siyahısı” anlamında qəbul edilir.[2]
Tarixi
Konkordansların tarixi orta əsrlərə gedib çıxır. Dünya elmində ilk olaraq müqəddəs dini kitablar - “Bibliya” və “Quran” mətnləri əsasında konkordanslar hazırlanıb. Mənbələrdə ilk konkordansın XIII əsrdə Hüqo de Sent-Şer tərəfindən 500 rahibin iştirakı ilə hazırlandığı göstərilir. XIX əsrdə Flügel tərəfindən müqəddəs Quranın konkordansının hazırlandığı və 1842-ci ildə Leypsiqdə nəşr olunduğu məlumdur. Müqəddəs Quranın tam konkordansı Sankt-Peterburq Universitetinin professoru Mirzə Kazımbəy tərəfindən 1859-cu ildə tərtib olunub. Hazırda kompüter texnologiyasının müasir inkişaf səviyyəsinə uyğun olaraq V.Şekspirin, M.Lomonosovun, A.Puşkinin, F.Dostoyevskinin, A.Çexovun, Q.Derjavinin, A.Axmatovanın və bir çox başqalarının əsərləri əsasında konkordanslar hazırlanıb.[3] XIII əsrdə Hüqo de Sent-Şer tərəfindən hazırlanan Bibliya konkordansı bu sahənin inkişafında mühüm mərhələ hesab olunur.[4]
XX əsrdə kompüter texnologiyalarının inkişafı ilə konkordansların hazırlanması avtomatlaşdırılmış və böyük mətn korpusları üzərində tətbiq olunmağa başlanmışdır.
Növləri
Konkordanslar müxtəlif meyarlara əsasən təsnif edilir:[5]
1. Əlifba sırasına görə konkordanslar
2. Tezliyə görə konkordanslar
3. KWIC (Key Word in Context) konkordansları
4. Lemmalaşdırılmış konkordanslar
İstifadə sahələri
Konkordanslar aşağıdakı sahələrdə geniş istifadə olunur: Konkordanslar əsasən dilçilik, mətnşünaslıq, korpus dilçiliyi və leksikoqrafiya sahələrində istifadə olunur.[6]
1. Dilin statistik təhlili
2. Lüğətlərin hazırlanması
3. Tərcümə və terminologiya işləri
4. Ədəbi mətnlərin analizi
5. Süni intellekt və Təbii dil emalı tətbiqləri
Müasir tətbiqlər
Müasir dövrdə konkordanslar dil korpusları və proqram təminatı vasitəsilə yaradılır. Bu sahədə geniş istifadə olunan alətlərdən biri Sketch Engine proqramıdır.[7] Hazırda Azərbaycan dilində aşağıdakı konkordanslar hazırlanmış və korpus.azerbaycandili.az saytında yerləşdirilmişdir:
- Hüseyn Cavidin əsərlərinin konkordansı;
- Mikayıl Müşfiqin əsərlərinin konkordansı;
- Seyid Əzim Şirvaninin əsərlərinin konkordansı;
- “Kitabi-Dədə Qorqud”un konkordansı;
- Sabir Rüstəmxanlının əsərlərinin konkordansı[8]
Həmçinin bax
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Məsud Mahmudov. Türk dillərinin milli korpusları. Bakı: Elm və təhsil. 2018. səh. 392.
- ↑ Elektron lüğətlər korpusu
- ↑ Məsud Mahmudov. Kompüter dilçiliyi. Bakı: Şərq-Qərb. 2013. səh. 356.
- ↑ Hugh of Saint-Cher haqqında məlumatlar və erkən Bibliya konkordansları.
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Concordance (#bare_url_missing_title). İstifadə tarixi: 31 mart 2026.
- ↑ John Sinclair. Corpus, Concordance, Collocation. Oxford University Press, 1991.
- ↑ https://www.sketchengine.eu/documentation/
- ↑ https://korpus.azerbaycandili.az/concordance