Konsulluq

Konsulluq — bir dövlətin qəbul edən dövlətdə müvafiq konsul dairəsində dövlətin adından konsul funksiyalarını həyata keçirən diplomatik xidmət orqanı.

Səfirliklər kimi konsulluqlar da dövləti onun sərhədlərindən kənarda təmsil edən daimi nümayəndəliklərdir. Lakin konsulluqlar bir sıra funksiyalarına görə diplomatik nümayəndəliklərdən fərqlənir. Həmçinin, onlar qəbul edən dövlətin bütün ərazisində deyil, onun yalnız bir hissəsini əhatə edən və qarşılıqlı razılıq əsasında müəyyən olunan konsulluq dairəsində fəaliyyət göstərir. Beləliklə, bir dövlətin ərazisində başqa bir dövlətin bir neçə konsulluq idarəsi ola bilər. Konsulluq münasibətləri müvafiq dövlətlər arasında diplomatik münasibətlər olmadığı halda da qurula bilər və digər tərəfdən, diplomatik münasibətlərin kəsilməsi hələ konsulluq münasibətlərinin xitam olunması demək deyildir. Konsulluq idarələrinə konsullar rəhbərlik edir. Diplomatik nümayəndədən fərqli olaraq, konsul öz dövlətinin qəbul edən dövlətdə səlahiyyətli nümayəndəsi sayılmır. O öz dövlətini yalnız müəyyən məsələlər üzrə və yalnız öz konsulluq dairəsində təmsil edir.

Konsulluq funksiyaları xüsusi konsulluq idarələri tərəfindən və ya tərkibində konsulluq şöbələri olan diplomatik nümayəndəliklər tərəfindən həyata keçirilir. Konsulluq idarələrinin dörd növü vardır: 1) baş konsulluqlar; 2) konsulluqlar; 3) vitse-konsulluqlar və 4) konsul agentlikləri. Buna uyğun olaraq, dörd konsul dərəcəsi mövcuddur: 1) baş konsul; 2) konsul; 3) vitse-konsul və 4) konsul agenti.

Bəzi dövlətlər öz praktikasında fəxri və ya ştatdankənar konsullardan istifadə edir. Adətən, fəxri konsullar konsulluğun yerləşdiyi dövlətdə daimi yaşayan şəxslərin sırasından təyin olunur. Onlar təyin edən dövlətin dövlət qulluqçuları ştatında hesab olunmurlar və bu işə görə məvacib almırlar. Azərbaycan Respublikasının Konsul Nizamnaməsinin XIII fəsli fəxri konsullara həsr olunmuşdur. Burada deyilir: «Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi konsulluğun yerləşdiyi dövlətin razılığına əsasən ayrı-ayrı konsul funksiyalarının yerinə yetirilməsini fəxri konsullara tapşıra bilər» (95-ci maddə); «Fəxri konsulların funksiyalarını Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi müəyyənləşdirir» (96-cı maddə); «Fəxri konsullar Azərbaycan Respublikasının dövlət qulluğunda olmurlar» (97-ci maddə). Azərbaycan Respublikası yalnız ştatlı konsullardan istifadə edir.

Funksiyaları

Konsul əlaqələri haqqında 1963-cü il Vyana Konvensiyasına görə (5-ci maddə), konsulluqlar aşağıdakı funksiyaları həyata keçirir:

1) öz dövlətinin, onun hüquqi şəxslərinin və vətəndaşlarının mənafelərini qorumaq;

2) öz dövləti ilə qəbul edən dövlət arasında ticarət, iqtisadi, mədəni, elmi və digər əlaqələrin inkişafına yardım göstərmək;

3) konsulluq dairəsinin iqtisadi, hüquqi və siyasi həyatına dair məlumat toplamaq və öz dövlətinin xarici işlər nazirliyinə çatdırmaq;

4) öz dövlətinin vətəndaşları üçün inzibati və notariat funksiyaları həyata keçirmək;

5) öz dövlətinin dəniz və hava gəmilərinə, digər nəqliyyat növlərinə və onların heyətinə münasibətdə müəyyən vəzifələr yerinə yetirmək;

6) öz dövlətinə səfər edən əcnəbilərə vizalar vermək və s.

1963-cü il Konvensiyasına görə, konsulluq idarəsinin heyəti üç kateqoriyaya bölünür: 1) konsulluq xidmətində olan və konsulluq funksiyalarını yerinə yetirən vəzifəli şəxslər; 2) inzibati-texniki iş yerinə yetirən konsul qulluqçuları; 3) xidmətçi heyət. Azərbaycan Respublikası konsulluqlarının heyəti, funksiyaları, funksiyaların həyata keçirilməsi qaydası və digər məsələlər Azərbaycan Respublikasının 1994-cü il 8 fevral tarixli Qanunu ilə təsdiq edilmiş Azərbaycan Respublikasının Konsul Nizamnaməsində öz əksini tapmışdır.

Konsulluqların imtiyaz və immunitetləri

Konsul imtiyaz və immunitetləri 1963-cü il Vyana Konvensiyasının preambulasında göstərildiyi kimi, «ayrı-ayrı şəxslərin mənfəəti üçün deyil, konsulluq idarələri tərəfindən öz funksiyalarının səmərəli həyata keçirilməsini təmin etmək üçün verilir. Konvensiyaya görə, konsulluqlar aşağıdakı imtiyaz və immunitetlərə malikdirlər:

• konsulluğun binalarının toxunulmazlığı («təxirəsalınmaz müdafiə tədbirlərinin görülməsini tələb edən yanğın və ya digər təbii fəlakət halları»ndan başqa);
• arxivlərin, sənədlərin və rəsmi yazışmaların toxunulmazlığı;
• konsulluğa mənsub olan əmlakın və nəqliyyat vasitələrinin toxunulmazlığı;
• fiskal immunitet - bütün dövlət vergi və rüsumlarından azad olunma;
• öz dövlətinin hökuməti, diplomatik və konsulluq nümayəndəlikləri ilə sərbəst və maneəsiz əlaqə saxlanılması (o cümlədən diplomatik və konsul kuryer və şifrlərindən istifadə etmək hüququ);
• bayraq və emblemdən istifadə etmək hüququ.

Konsulluqların heyəti üçün hansı imtiyaz və immunitetlərin nəzərdə tutulması ikitərəfli konsulluq konvensiyalarında müxtəlif cür həll olunur. Bir sıra bu cür konvensiyalarda, 1963-cü il Vyana Konvensiyasının əksinə olaraq, konsulluqların əməkdaşları üçün, demək olar ki, bütün diplomatik imtiyaz və immunitetlər nəzərdə tutulur. Vyana Konvensiyanın özündə isə bəzi məhdudiyyətlər əks olunmuşdur. Məsələn, 41-ci maddədə deyilir: «1. Konsulluğun vəzifəli şəxsləri, ağır cinayətlər törətdiklərinə görə səlahiyyətli məhkəmə orqanlarının qərarı ilə mümkün olan hallardan başqa, həbs edilə və ya həbsdə saxlanıla bilməzlər. 2. Bu maddənin 1-ci bəndində göstərilən hallar istisna olmaqla, yalnız qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə qərarının icra edildiyi hallardan başqa, konsulluğun vəzifəli şəxslərinin azadlığı heç bir formada məhdudlaşdırıla bilməz». Konvensiyanın 44-cü maddəsinə əsasən, göstərilən şəxslər ifadə vermək üçün məhkəməyə çağırıla bilər. Doğrudur, məhkəməyə gəlməkdən imtinaya görə onlara cəza tədbirləri tətbiq oluna bilməz. Qeyd edilənlərdən başqa, konsulluqların əməkdaşları və onların ailə üzvləri müxtəlif imtiyaz və immunitetlərdən istifadə edirlər: a) müəyyən vergi güzəştləri; b) gömrük imtiyazları; c) hərbi və digər şəxsi mükəlləfiyyətlərdən azad olunma və b.