Korrelyasiya və Səbəbiyyət

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Korrelyasiya[redaktə | əsas redaktə]

Korrelasiya anlayışı XIX əsrin ortalarında ingilis sta-tistikləri F.Qalton və K.Pirsonun işlərində meydana çıxmışdır. "Korrelyasiya" termini latın "correlation" sözündən yaranmışdır, mənası qarşılıqlı asılılıq, münasibət deməkdir.

Korrelyasiya təhlininin əsas məsələsi təsadüfi dəyişənlər arasındakı əlaqənin üzə çıxarılması və onun əlaqə sıxlığının qiymətləndirilməsindən ibarətdir.[1]

Səbəbiyyət[redaktə | əsas redaktə]

Bir hadisə digər hadisənin yaranmasına səbəb olursa bu hadisələr arasında səbəbiyyət bağının olmasına dəlalət edir.

Əgər iki hadisə arasında hər hansısa bir əlaqənin mövcud olduğunu müəyyənləşdirə bilsəniz, o zaman bu əlaqədə səbəbiyyət ehtimalı mövcuddur. Yəni bir hadisə digər hadisəyə təsir edir. Məsələn, neft qiyməti ilə Azərbaycanın neft ixracı arasında əlaqənin mövcudluyğunu təyin etdikdən sonra, səbəbiyyətin olması ehtimalını düşünə bilərsiniz. (Çox ehtimalla neft qiymətinin artması neft ixracına səbəb olur.

Diqqət ediləsi nüans budur ki, korrelasiyanın mövcud olması səbəbiyyətin olmasını mütləq şəkildə bildirmir. Bir çox iqtisadi tədqiqatlarda tez-tez edilən xətalardan biri də korrelasiya əlaqəsinin mövcudluğu səbəbiyyətin olmasına dəlalət etməsi kimi götürülməsidir. Yəni məsələn əgər sübhlər əgər xoruz qaqıldayırsa və günəş çıxırsa bu korrelasiya əlaqəsini mövcudluğundan xəbər versədə, bu o demək deyil ki, günəş xoruzun qaqıldaması səbəbi ilə çıxır.

Səbəbiyyət ilə Korrelasiya arasında fərq[redaktə | əsas redaktə]

Bu mövzunu çox məşhur hadisəni üzərindən izah etməyə çalışaq. 1988-ci ildə Harvad Universitetinin dekanı yeni bakalvr tələbələrindən müsahibə götürmüş və müəyyən etmişdir ki, SAT hazırlıq kurslarında iştirak edən tələbələr bu kursu götürməyənlərdən SAT imtahanlarında 63 bal daha aşağı bal toplayıblar. Sonda dekan belə bir nəticəyə gəlib ki, bu kursların heç bir köməyi və əhəmiyyəti yoxdur. Bu misal səbəbiyyət və korrelasiya anlayışlarının qatışdırılmasında çox gözəl nümunədir. SAT hazırlıq kurslarında işriak edən daha çox hansı tələbələr idi? İmtahanlarda daha çox köməyə ehtiyac duyan tələbələr əlbəttəki! Beləliklə, professorun nəticəsi budur ki, bu imtahanlara daha çox köməyi olanlar daha pis nəticə göstəriblər. Tələbələrin SAT imtahınında daha pis nəticə göstərmələrinə səbəb hazırlıq kurslarında iştirak etmələri olmayıb, sadəcə təbii olaraq imtahanlarda pis nəticə göstərən tələbələr kurslarda iştirak ediblər.[2]

Nə səbəbə görə korrelasiya səbəbiyyət demək deyil? Bu izahımızı hadisələri A və B adlandıraraq izah etməyə çalışaq. Bu səbəbləri aşağıdakı kimi sadalaya bilərik: 1. A və B arasında əlaqə həqiqi iqtisadi, siyasi və ya hər hansısa bir mahiyyət daşımır; Öz yaşınız ilə Azərbaycanın Ümumi Daxili Məhsulu arasında əlaqəni təsəvvür edin. Hər ikisi illər ərzində artdığını yəni korrelasiyanı müşahidə edəcəksiniz. Ancaq bu o demək deyil ki, Azərbaycanın ÜDM-si sizin yaşınız artdığına görə artır və ya Amerikaın ÜDM-si artması səbəbi ilə sizin yaşınız artır. Qurulan istənilən əlaqə mütləq şəkildə hər hansısa iqtisadi, siyasi, və yə hər hansısa nəzəri izaha malik olmalıdır. Olmadığı təqdirdə əlaqənin izahı ya mümkünsüz ya da çox çətin olur. 2. A hadisəsi B hadisəsinə deyildə, B hadisəsi A hadisəsinə səbəb olur. Harvard Professorunun təcrübəsi misalında, testlərdə aşağı nəticə göstərənlər kurslarda iştirak ediblər. 3. Üçüncü bir amil (C) həm A həm də B hadisəsinə təsir edir. Ola bilsin daha çox sinirli insanlar hazırlıq kurslarında iştirak ediblər, və sinirli olmaları imtahanlarda da pis nəticə göstərmələrinə səbəb olub. Burdan aydın olur ki, A və B arasında əlaqə C hadisəsinə görədir. Bu səbəbdən A və B arasında korrelasiya səbəbiyyət əlaqəsinin olmasına dəlalət etməyə bilər. 4. Əlaqə qeyri xətti ola bilər. Korrelasiya analizləri daha çox xətti münasibətlərə tətbiq edilir. Əgər iki dəyişən arasında əlaqə qeyri xəttidirsə o zaman korrelasiya əlaqəsi çox az informasiya verici olur. Buna səbəb biz çox zaman hadisələr arasında münasibət qurarkən daha çox sonsuz artan və sonsuz azalan prinsipi ilə düşünürük, yəni daha çox xətti bir əlaqənin mövcudluğunu təsəvvür edirik. Korrelasiya analizləri isə bu sadə fikri ifadə etmək üçün istifadə edilən üsullardır. Nəticədə o qənaətə gələ bilərik ki, iki dəyişən arasında korrelasiyanın təyin edilməsi səbəbiyyət əlaqəsinin qurulması üçün zəruri şərt olsada kafi şərt deyil.

Korrelasiya əlaqəsini necə yoxlaya bilərik? Dəyişənlər arasında xətti(!) əlaqənin olmasını yoxlamaq üçün Pearson Korrelasiya əmsalından (Pearson Product Moment Correlation Coefficient) istifadə edə bilərik. Korrelasiya əlaqəsini (r) əmsalı ilə ifadə edilir. Korrelasiya əmsalı +1.0 və –1.0 aralığında yerləşən ədədi göstəricidir. r > 0 olması müsbət xətti əlaqəni, r < 0 mənfi xətti əlaqənin olmasını, r=0 olması isə heç bir xətti əlaqənin olmamasını bildirir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ekonometrik modellər. Korrelyasiya və reqresiya təhlilinin əsas məsələsi
  2. [Public Finance and Public Policy. Jonathen Gruber.2005 ]