Məzmuna keç

Krım estonları

Bu seçilmiş məqalədir. Daha çox məlumat üçün bura klikləyin.
Vikipediya, azad ensiklopediya

Krım estonları
Adlandırılırlar

est. Krimmi eestlased; ukr. Кримські естонці

Sayları və yaşadığı ərazilər
Cəmi: 350
Krım
Dili estonca, ukraincə, rusca
Dini lüteranlıq
Mənşəyi fin-uqor xalqları

Krım estonları (est. Krimmi eestlased; ukr. Кримські естонці) — Krım ərazisində məskunlaşmış etnik estonlar.

Krım müharibəsindən sonra Krım tatarlarının kütləvi şəkildə Osmanlı imperiyasına köçməsi nəticəsində yarımadada yerləşən bir çox kənd boşalmışdır. Estoniyalı kəndlilərin əksəriyyətinin ağır iqtisadi vəziyyətdə olması onların bir qisminin Krıma köçmək qərarına gəlməsinə səbəb olmuşdur. Eston mühacirlər ilkin dövrlərdə lüteranlıqdan ayrılmış bir cərəyan olan maltsvetianlığa mənsub olmuşdular, lakin maddi rifahın yüksəlməsi və digər Krım sakinləri arasında qazanılan nüfuz onları yenidən ortodoks lüteranlığına qaytarmışdır.

XIX əsrin sonunda Krım estonlarının böyük bir hissəsi kəndlərdə kompakt şəkildə yaşamışdır. Əsasən varlı kəndlilərdən ibarət olan Krım estonları 1926-cı ildə seçki hüququndan məhrum edilmişdilər. 1936-cı ildə qəbul edilmiş "Stalin konstitusiyası" ilə onlara səsvermə hüququ geri qaytarılmışdır, lakin 1937–1938-ci illəri əhatə edən növbəti repressiya dalğası yarımadada yaşayan etnik estonların sayının əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına gətirib çıxarmışdır.

2014-cü il siyahıyaalınma məlumatlarına əsasən, Krımda 350 eston yaşamış[1] və 2014-cü ilin əvvəlinə olan məlumata görə, bölgədə üç eston mədəniyyət təşkilatı fəaliyyət göstərmişdir.

Tarixi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Krım müharibəsindən (1853–1856-cı illər) sonra mühacirət prosesi çərçivəsində Krım tatarlarının Osmanlı imperiyasına kütləvi köçü nəticəsində Krımın bir çox kəndləri boşalmışdır.[2] Bəzi tədqiqatçılar hesab etmişlər ki, Rusiya imperiyası hökuməti də müxtəlif təzyiqlər vasitəsilə bu köçü təşviq etmiş və ən azı qismən Krım tatarlarının çıxarılması proqramını həyata keçirmişdir.[3][4] Estoniyadan əhalinin köçürülməsi bir sıra səbəblərlə izah olunmuşdur. Bunlar arasında kəndlilərin ağır iqtisadi vəziyyəti və Ostzey zadəganlığının eston kəndlilərinə münasibəti xüsusi yer tutmuşdur.[5][6][7] Yazıçı Eduard Vilde 1904-cü ildə Krımda topladığı materiallar əsasında yazdığı "Prohvet Maltsvet" (hərf. "Maltsvet peyğəmbər") romanında köçün səbəblərini kəndlilərin doğma torpaqlarını tərk etməyə məcbur qalması ilə əlaqələndirmiş, bu prosesi aldadıcı vədlərlə yox, onların üzərində hökm sürən və müxtəlif formalarda davam edən təhkimçilik zülmü ilə izah etmişdir.[8]

Paydedə yerləşən Reopalu qəbiristanlığında Yuhan Leynberqin məzarı.

Tavrida quberniyasının hakimiyyət orqanları köçkünlərə bir sıra güzəştlər təqdim etmişdir. Belə ki, hər bir kişiyə 12–15 desyatin torpaq ayrılmış, hər ailəyə dövlət tərəfindən geri qaytarılmayan 100 rubl məbləğində vəsait, eləcə də bir il üçün taxıl və toxum verilmişdir. Əgər üç il ardıcıl məhsulsuzluq baş verərdisə, dövlət tərəfindən yenidən pulsuz taxıl və toxum təmin olunmuşdur. Bundan əlavə, Krımda məskunlaşmanın ilk səkkiz ili ərzində estonlar hərbi mükəlləfiyyətdən, can vergisindən və məhkəmə rüsumlarından azad edilmişdir.[5]

Batmış gəmilərə abidə. A. Q. Adamson. 1905-ci il. Sevastopol
Misxor su pərisi, A. Q. Adamson. 1907-ci il. (1984-cü ildə bərpa olunmuşdur). Misxor
Arzinin qızı və Əli Baba, A. Q. Adamson, Misxor

1860-cı ildə Estoniyadan Krıma bir neçə ailə gəlmişdir. 1861-ci ildə Tavriya quberniyasına 23 ailədən, yaxud təxminən 120 nəfərdən ibarət böyük bir köçkün qrupu daxil olmuşdur. Bu insanlar lüteranlığın bir qolu olan maltsvetianlığın mərkəzləri sayılan Rannamııza və Tiskre kəndlərindən idilər. Maltsvetianlıq cərəyanının əsası "peğəmbər Maltsvet" ləqəbli eston Yuhan Leynberq tərəfindən qoyulmuşdur. Yoxsul estonların Krıma köçürülməsi ideyası çox vaxt Leynberqin adı ilə bağlanmışdır, lakin bu təşəbbüs əslində Qustav Malts tərəfindən irəli sürülmüşdür. İncili yaxşı bilən, lakin təhsilsiz olan Leynberqdən fərqli olaraq, Malts Kauzman-Şultsun coğrafiya dərsliyi (1854) və ona əlavə edilmiş, üzərində Krımın da təsvir olunduğu "Avropa və Fələstin" xəritəsi ilə tanış idi. Malts maltsvetianların etibarlı nümayəndəsi seçilmiş və artıq eston hakimiyyət orqanları tərəfindən axtarışda olan Leynberq ilə birlikdə 1861-ci ildə Krıma altı aylıq tanışlıq səfəri etmişdir. Simferopol Dövlət Torpaq İdarəsi estonlar üçün Qara dəniz sahilində (hazırda Bağçasaray rayonunun Berezovoye kəndi) ərazi ayırmışdır. 1861-ci ilin avqust ayında Estoniyanın şimalındakı Kolqa yaşayış məntəqəsindən Aabram Nortenin başçılığı ilə təxminən 10 ailədən ibarət növbəti qrup Tavriya quberniyasına gəlmişdir.[9]

Estonlar Simferopoldan şimalda, Salgir çayının sahilində yerləşən Aktaçi-Kiyat (onlar buranı Abramovka adlandırmışdılar) kəndində məskunlaşmışlar. Digər bir köçkün qrupu K. Myarmyanın rəhbərliyi altında mülkədar Belovodskayaya məxsus Burlyuk kəndi ərazisində yerləşdirilmişdir. Daha sonra Krım yarımadasına 50 ailəlik köç pasportu ilə Ants Valkman gəlmişdir. Onların məskunlaşması üçün mülkədar Mariya Dalayeva Kara-Kiyat kəndində torpaq ayırmışdır. Ümumilikdə, Simferopol qəzasında mülkədar Qalayevin torpaqlarında 118, mülkədar Belovodovanın torpaqlarında isə 113 eston ailəsi məskunlaşmışdır. 1862-ci il ərzində Liflyandiya və Estlyandiya quberniyalarından Krıma 577 eston köç etmişdir. 1869-cu ildə bir neçə on ailədən ibarət üçüncü köç dalğası Krıma daxil olmuşdur.[10]

1926-cı il Ümumittifaq siyahıyaalınma məlumatlarına görə, Krımda estonlar tərəfindən əsası qoyulan və ya XIX əsrin ikinci yarısında onlar tərəfindən bərpa edilən bir neçə yaşayış məntəqəsi mövcud olmuşdur: Berezovoye (Bağçasaray rayonu), Pervomayskoye (Pervomaysk rayonu), Krasnodarka, Novoestoniya, Upornoye, Qvardeyskoye (Pervomaysk rayonu), Kolodeznoye (Simferopol rayonu), Boz-Qoz, Kurulu-Kipçak və başqaları.[11]

1882-ci ildə eston rəssamı Yohan Köler digər eston köçkünləri ilə birlikdə Krımda böyük Kuntaqani malikanəsini satın almış, lakin tezliklə maliyyə çətinlikləri ilə qarşılaşmışdır. Bir neçə ildən sonra malikanə borclara görə hərracda satılmışdır.[12]

XIX əsrin sonunda eston yaşayış məntəqələrinin görkəmi dəyişmişdir. Evlər daşdan tikilməyə, damları isə kirəmitlə örtülməyə başlanmışdır. Həyətlərdə anbarlar və tövlələr tikilmiş, evlərin ətrafında meyvə bağları salınmış, yerli sənətkarlar, həkimlər və müəllimlər fəaliyyətə başlamışdır. İbadət evləri, rəqs meydançaları, xor və rəqs klubları inşa edilmişdir.[4] Uşaqlara eston dili və rus dili öyrədilmişdir. 1915-ci ilin statistik məlumatlarına görə,[13] Krım estonları ana dilini bilmə səviyyəsinə görə quberniyada birinci (kişilərin 73,81%-i, qadınların 71,77%-i), rus dilini bilmə səviyyəsinə görə isə kişilər arasında üçüncü (45,57%), qadınlar arasında isə birinci (39,01%) yerdə olmuşdular. Savadlılıq dərəcəsinin bu qədər yüksək olması eston köçkünlərinin məskunlaşdıqdan dərhal sonra məktəblər açması ilə izah olunur.[13][14]

Eston köçkünləri ilkin olaraq lüteranlıqdan ayrılmış maltsvetianlıq cərəyanına mənsub olmuşdular,[15] lakin maddi rifahın yaxşılaşması və digər sakinlərin hörmətini qazanmaları onları yenidən ortodoks lüteranlığa qaytarmışdır.[13]

Estoniya heykəltəraşı Amandus Heynrix Adamsonun yaradıcılığına məxsus məşhur "Batırılmış gəmilərin abidəsi" Sevastopolda, "Arzı qız və Əli-Baba" ilə "Su pərisi" heykəlləri isə Misxorda ucaldılmışdır.[13]

Ruslaşdırma

[redaktə | vikimətni redaktə et]

XIX əsrin sonunda Krım estonlarının böyük bir hissəsi kəndlərdə kompakt şəkildə yaşamışdır. Belə ki, 1897-ci il siyahıyaalınma məlumatlarına görə, Tavriya quberniyasında yaşayan 2210 estondilli şəxsdən yalnız 470-i (21%-i) şəhər sakini olmuşdur. Sonradan onlar iş tapmaq məqsədilə şəhərlərə üz tutmağa və Simferopol, Sevastopol, Feodosiya və Yalta kimi mərkəzlərdə məskunlaşmağa başlamışdılar. Şəhər mühitində onlar digər etnik qrupların arasında assimilyasiyaya məruz qalmışdılar.[16]

XX əsrin əvvəllərində Krım estonları milli geyim elementlərini hələ də qoruyub saxlayırdılar. Məsələn, kişilər dizə qədər qısa şalvar və çarıq bağı ilə çarpaz şəkildə bağlanmış corablar geyinirdilər. Onların üzərindən yaxadan kəmərə qədər sıx düzülmüş qalay düyməli, qara rəngli büzməli kaftanlar geyinilirdi. Kobud kətandan hazırlanmış köynəklərin uzunluğu dizə qədər çatırdı.[17]

1914-cü ildə Krımda Rusiya imperiyasının müxtəlif bölgələrindən gələn estonların iştirakı ilə böyük bir mahnı bayramı keçirilmiş, 1917-ci ildə isə Tavriya Quberniya Estonlar Cəmiyyəti qeydiyyata alınmışdır.[18]

Tavriya Quberniya Estoniyalılar Cəmiyyətinin sədri Yaan Timze.

1917-ci ilin noyabrndan 1918-ci ilin yanvar aylarına qədər Müvəqqəti Hökumətin devrilməsindən sonra estonlar Xalq Nümayəndələri Şurasında öz deputatları ilə təmsil olunmuşdular. Bu şəxs baytar Yaan Timze olmuşdur.[19] O, daha sonra yarımadada "ağ" hökumətlər dövründə eston konsulu kimi fəaliyyət göstərmişdir. Timze estonların yeni yaradılmış vətənlərinə repatriasiyasını təşkil etməyə çalışmışdır. 1921-ci ildə o, Ümumi Rusiya Fövqəladə Komissiyası tərəfindən casusluq şübhəsi ilə həbs edilmiş və həbsxanada vəfat etmişdir.[20]

1926-cı ildə əsasən varlı kəndlilərdən ibarət olan Krım estonları seçkilərdə iştirak hüququndan məhrum edilmişdilər. Sonradan, 1936-cı ildə qəbul edilmiş "Stalin konstitusiyası" ilə onlara səsvermə hüququ geri qaytarılmışdır, lakin 1937–1938-ci illərin repressiya dalğası yarımadada yaşayan etnik estonların sayının kəskin azalmasına səbəb olmuşdur.[4]

1930-cu ildə Krımda estonların kompakt yaşadığı ərazilərdə milli kənd sovetləri yaradılmışdır. Simferopol rayonunda 2, Cankoy rayonunda isə 1 belə sovet fəaliyyət göstərmişdir. 1924/25-ci tədris ilində Krımda 131 şagirdin təhsil aldığı 5 birinci dərəcəli (ibtidai) eston məktəbi mövcud olmuşdur. Bu məktəblərdə dərslər eston dilində keçirilmişdir.[21]

Eyni zamanda, çar və daha sonra sovet hökuməti Krımda intensiv ruslaşdırma siyasəti yürütmüşdür. Bunun nəticəsində estonlar da daxil olmaqla, milli azlıqlar gündəlik ünsiyyətdə, demək olar ki, tamamilə rus dilinə keçmişdilər.[22]

Əhali siyahıyaalma məlumatlarına görə Krım (Sevastopol da daxil olmaqla) əhalisindəki etnik estonlar[11][13][16][23][24][25][26][27][1]
İl 1897 1926 1939 1959 1970 1979 1989 2001 2014
Nəfər 2176 2084 1900 1228 1291 1047 985 674 350
Krım əhalisində % 0,39 0,29 0,17 0,10 0,07 0,05 0,04 0,03 0,02
Şəhərlərdə 470 578 862 180

Məlumdur ki, 1926-cı il siyahıyaalınmasına əsasən, Krımda yaşayan 2084 etnik estondan 1872 nəfəri (90%-i) eston dilini bildiyi halda, 1989-cu il siyahıyaalınma məlumatlarına görə, 985 estondan təxminən üçdə biri, yəni üç dəfə az hissəsi ana dilini bilmişdir.[11] 2001-ci il siyahıyaalınmasına görə, Krımda 674 eston (Ukraynada yaşayan bütün estonların 23,5%-i) yaşamışdır.[28] Onlardan da yalnız 91 nəfəri (13,5%-i) eston dilini, 579 nəfəri (85,9%-i) rus dilini, 2 nəfəri (0,3%-i) isə ukrayna dilini ana dili kimi göstərmişdir.[23][24] 2004-cü ilin vəziyyətinə görə, 60 yaşdan yuxarı Krım estonları hələ də eston dilində ardıcıl danışa bildikləri halda, 40–50 yaşlı nəsil eston dilini qismən başa düşmüş, lakin bəzi eston ifadələrindən istifadə etməklə rus dilində danışmışdır. Bununla yanaşı, eston dilində bir kəlmə belə bilməyən, lakin soyadlarına və valideynlərinin xatirələrinə əsasən özlərini eston hesab edənlər də mövcud olmuşdur.[11]

Estoniya Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, 2011-ci ildə Krımda təxminən 600 etnik eston yaşamışdır.[29]

2001-ci ildə keçirilən "Krımda estonluğun 140 ili" adlı elmi-praktiki konfransdan sonra Ukraynanın eston icmasına dəstək vermək iqtidarında olmadığı, iqtisadi problemlər fonunda yarımadada yoxsulluğun və müxtəlif sosial çətinliklərin (narkomaniya, sovet deportasiyasından qayıdan Krım tatarları ilə münaqişələr və s.) artdığı aydınlaşmışdır. Bu səbəbdən Estoniya öz soydaşlarına yardım proqramına başlamışdır.[30] 2002-ci ilin payızında Estoniya Təhsil Nazirliyi tərəfindən göndərilən müəllim Merqo Simmuli Aleksandrovka orta məktəbində eston dili və mədəniyyətini tədris etməyə başlamışdır. Bir il sonra onu Rayna Reylyan, daha sonra isə ardıcıl olaraq Helle Aunap, Tiina Rekand, Enda Trubok və Kristi Sepp əvəz etmişdir. Bu müəllimlərin vəzifəsi yalnız dil öyrətmək deyil, həm də eston mədəniyyəti dərnəyini idarə etmək olmuşdur. Eston dili qrupları həm uşaqlar, həm də böyüklər (o cümlədən Simferopoldan olanlar) üçün nəzərdə tutulmuşdur. 2009-cu ildə Estoniyada bu hadisələrə həsr olunmuş, müəllifi Vaqur Layapea olan "Krım müəlliməsi" sənədli filmi çəkilmişdir.[31]

Krım Eston Mədəniyyət Cəmiyyəti 7 aprel 1997-ci ildə təşkil olunmuş və Meri Nikolskaya onun sədri seçilmişdir. 2001-ci ildə Sevastopolda Erix Kallinqin rəhbərliyi ilə analoji cəmiyyət yaradılmışdır. 2020-ci ildə eston muxtariyyəti Vladimir Starçkovun rəhbərlik etdiyi "Krım Fin-Uqor Mədəniyyəti Mərkəzi" İctimai Təşkilatının struktur bölməsi kimi fəaliyyətini davam etdirmiş, Olqa Skripçenko isə onun mədəniyyət üzrə müavini təyin olunmuşdur. 2004-cü il tarixindən etibarən Simferopolda Estoniya Mədəniyyət Nazirliyinin maliyyə dəstəyi ilə ildə iki dəfə eston və rus dillərində "Krım estonları" qəzeti nəşr olunmuşdur. Qəzetin redaktə işlərini Ukrayna tərəfindən Meri Nikolskaya və Mare Litnevska, Estoniya tərəfindən isə Tiina Toomet və Aare Hindremyae həyata keçirmişdilər.[32] Estoniya mediasının məlumatına görə, qəzetin tərcüməçisi Lyubov Boyçuk ilə Aare Hindremyae arasındakı əlaqələr Krımın Rusiya tərəfindən ilhaqından sonra da davam etmişdir.[33]

Krımın Rusiya tərəfindən ilhaqından əvvəlki illərdə Krasnodarkadakı muzeyin qonaqları arasında Estoniya Respublikasının iki prezidenti — Lennart Meri və Arnold Rüütel də olmuşdur.[34]

Krım Etnoqrafiya Muzeyində Krım estonlarının həm sənədlərinin, həm də maddi mədəniyyət nümunələrinin təqdim olunduğu xüsusi eston bölməsi fəaliyyət göstərməkdədir.[35]

2000-cı illərin əvvəllərindən 2014-cü il tarixinə qədər Krımda keçmiş basketbolçu, hazırda isə eston yazıçısı və jurnalisti olan Mixkel Tiks yaşamışdır. O, öz təcrübəsini "Krım məhbusu" adlı avtobioqrafik romanında təsvir etmişdir. Əsərin birinci cildi Ukrayna Krımındakı həyat və sevgidən bəhs edir, ikinci cild isə rəmzi olaraq "Rus dövrü" adlanır (bu ad rəsmi Estoniya tarixşünaslığında Estoniya SSR dövrünə verilən "işğal dövrü" ifadəsinə işarədir).[36] Tiksin Ukrayna reallıqlarına, xüsusən də geniş yayılmış korrupsiyaya və arxaik bürokratiyaya qarşı kəskin tənqidi münasibətinə baxmayaraq,[37] o, mahiyyətcə sovet xarakterli olan yeni hakimiyyət altında yaşamağın mümkünsüzlüyünü belə ifadə etmişdir:[38] Mən uzun müddət bir işğal dövründə yaşamışam, ikinci dəfə bunu qətiyyən istəmirəm.[a][39]

Krımdakı eston məskənlərinin tarixinə həmçinin Krım Estonları İttifaqının yaradıcısı, diyarşünas Leonqard Salmanın bir neçə nəşri həsr olunmuşdur. Onun arxiv sənədlərinə əsaslanan bütün kitabları rus dilində çap edilmişdir.[40]

Rusiya ilhaqından sonra

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Estoniya Respublikası Krım estonları ilə əlaqə saxlamamışdır,[41] çünki Estoniya rəsmi şəkildə yarımadanı Ukraynanın tərkib hissəsi kimi tanımağa davam etmişdir.[42]

Media məlumatlarına görə, Olqa Skripçenko ilə yanaşı, Krımdakı eston mədəniyyət birliklərinin daha iki nümayəndəsinin adı məlumdur. Onlar Sevastopol Eston Milli-Mədəniyyət Cəmiyyətinin sədri Erix Kallinq[43][44] və Lyubov Boyçukdur.[45]

Krımda yaşayan eston icmasının fəaliyyəti, partiya sədrinin müavini və Estoniyanın Avropa Parlamentində fəaliyyət göstərən nümayəndəsi Yaak Madisonun simasında millətçi Estoniya Mühafizəkar Xalq Partiyası tərəfindən qeyri-rəsmi şəkildə, o cümlədən maliyyə baxımından dəstəklənmişdir.[45][46]

Estoniya ədəbiyyatında

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Köçürülmənin ilk illərində Estoniya mətbuatında eston mühacirlərinin ağır həyat şəraitini tənqidi şəkildə təsvir edən bir sıra məqalələr dərc olunmuşdur. 1904-cü ilin sentyabr və oktyabr aylarında eston yazıçısı Eduard Vilde eston yaşayış məskənlərindəki həyatı qələmə almaq məqsədilə Krım və Qafqaza uzunmüddətli səyahətə çıxmışdır. O, Simferopol, Tarxan, Zamruk, Konçi-Şavva, Boz-Qoz və digər məntəqələrdə yaşlı nəsil mühacirlərin xatirələrini toplamışdır. Vilde köçkünlərin liderlərindən biri olan Qustav Maltsın "Maltsvet inancının tarixi və Krıma mühacirət" adlı dəyərli əlyazmasını əldə etmişdir. Bu əlyazma Vildenın 1908-ci ildə son variantı nəşr olunan "Peyğəmbər Maltsvet" romanının əsas mənbələrindən birinə çevrilmişdir. 1904-cü ilin sonu – 1905-ci ilin əvvəllərində Vilde həmçinin "Krım və Qafqaz estonlarına ziyarət haqqında" adlı səhra gündəliyini çap etdirmişdir. Krım estonlarının 1920-ci illərin əvvəllərindəki həyatı sonradan Kanadaya mühacirət etmiş Ottomar Laaman tərəfindən də təsvir olunmuşdur.[4]

Krım peyzajı. Lola Liyvat. 1963-cü il.
Krım gəlini. Lola Liyvat. 1964-cü il.

Estoniyalı abstraksionist rəssam Lola Liivat 1960-cı illərdə Krım motivləri əsasında "Krım mənzərəsi" və "Krım gəlini" tablolarını yaratmışdır. Bu əsərlər Tartu İncəsənət Muzeyində "Ruhun müqaviməti" sərgisinin tərkib hissəsi kimi nümayiş etdirilir.[47]

2001-ci ildə Krımda Avropa Dilləri Günü çərçivəsində Estoniyadan gələn ictimai, mədəni və elm xadimlərinin, habelə Finlandiya, İsveç və Rusiyanın fin-uqor təşkilatları nümayəndələrinin iştirakı ilə tədbirlər keçirilmişdir. Bu tədbirin məqsədi eston dilinin Estoniya hüdudlarından kənarda inkişaf strategiyasını ətraflı müzakirə etmək olmuşdur.[30]

9–10 sentyabr 2001-ci ildə Berezovoye kəndində "Krımda estonluğun 140 ili" adlı eston-ukrayna elmi konfransı keçirilmişdir. Konfransın materialları 2002-ci ilin yazında Tallində nəşr olunan "Birinci Krım toplusu"na daxil edilmişdir. 9–10 sentyabr 2004-cü ildə Simferopolda "XIX–XXI əsrlərdə Krımda estonlar" mövzusunda növbəti konfrans təşkil olunmuşdur. Bu konfransın materialları 2005-ci ildə Tallində işıq üzü görən "İkinci Krım toplusu"nu təşkil etmişdir. 10 sentyabr 2011-ci ildə Evpatoriyada üçüncü eston-ukrayna elmi konfransı baş tutmuş, onun materialları isə Tartuda "Üçüncü Krım toplusu" adı altında çap edilmişdir.[36]

Qeydlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 "Таблицы с итогами Федерального статистического наблюдения «Перепись населения в Крымском федеральном округе» 2014 года". 24 sentyabr 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 avqust 2020.
  2. ↑ Erik J. ZURCHER. Turkey: A Modern History. — 3. — IBTauris, 2004. — 424 p. — ISBN 9781860649585 .
  3. ↑ Водарский Я. Е., Елисеева О. И., Кабузан В. М. "Население Крыма в конце XVIII — конце XX веков (Численность, размещение, этнический состав) / Я. Е. Водарский, О. И. Елисеева, В. М. Кабузан ; Рос. акад. наук, Ин-т рос. истории. — М., 2003. — 159 с. ISBN 5-8055-0104-X". http://tavrika.wz.cz (rus). 4 aprel 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  4. 1 2 3 4 Viikberg J., Kurs O. "Estonians in Crimea // Yearbook of Population Research in Finland. — 2003. — Vol. 39. — P. 171-180". https://www.researchgate.net (ingilis). İstifadə tarixi: 10 aprel 2020.
  5. 1 2 Маковский В. В., Сухарев М. В. "Экономические предпосылки переселения эстонских крестьян в Крым во второй половине XIX в. // Культура народов Причерноморья. — 2014. — Т. 275. — С. 105-108" (PDF). http://nbuv.gov.ua (rus). İstifadə tarixi: 7 mart 2020.
  6. ↑ Сальман Л. Я. Эстонское поселение Береговое. — М. : Фонд "Историческая память", 2017. — 224 с. ISBN 978-5-9990-0042-2
  7. ↑ Viikberg J. "Estonian linguistic enclaves on the territory of the former Russian Empire: contacts with local languages // Eesti ja soome-ugri keeleteaduse ajakiri. — 2014. — Vol. 5 (2). — P. 169-184". https://doi.org (ingilis). İstifadə tarixi: 21 aprel 2020.
  8. ↑ Вильде, Эдуард Юрьевич. Пророк Малтсвет: роман / Эдуард Вильде; [перевод с эстонского: Б. Лийвак и Т. Маркович; под редакцией М. Кулишовой; послесловие: Ю. Кяосаар; иллюстратор: Э. Окас]. — Таллин: Эстонское государственное издательство, 1952. — 702 с.
  9. ↑ Vello Paatsi. "Maakuulajate reis Krimmi ja Gustav Malts" (PDF). Rahvusarhiiv (Национальный архив Эстонии) (eston). 2011.
  10. ↑ Сухарёв М. В. "Особенности переселения эстонцев в Крым во второй половине XIX в. // Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов. — 2016. — № 6 (120). — С. 44-50". http://www.jurnal.org (rus). 1 sentyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 mart 2020.
  11. 1 2 3 4 Tender T. "Eesti keele õpetamisest Krimmis // Sirp. — 29.10.2004". https://www.sirp.ee (eston). 2 mart 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 mart 2020.
  12. ↑ Kruus H. "Eesti ja Läti rahvusliku ärkamisliikumise kokkupuuteist // Eesti Kirjandus. — 1938. — №3". http://www.kirjandusarhiiv.net (eston). 25 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 mart 2020.
  13. 1 2 3 4 5 Левандовская М. Б. "Эстонцы Крыма. К вопросу об изучении истории и культуры // Культура народов Причерноморья. — 1998. — № 5. — С. 394-397" (PDF). http://nbuv.gov.ua (rus). 19 avqust 2019 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 8 mart 2020.
  14. ↑ Лащенко С. "Естонці в Криму // Кримська світлиця. — 2018 — № 14. — С. 6" (PDF). http://www.svitlytsia.in.ua. İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  15. ↑ "Leinberg, Juhan 1812-1885". http://www.eestigiid.ee (eston). 5 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 mart 2020.
  16. 1 2 Марценюк Р. Чисельність естонців, латишів та литовців на території України за загальними переписами кінця XIX — початку XXI століть // Етнічна історія народів Європи. — 2017. — Вип. 51. — С. 107–126. (ukrayna). 17 fevral 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 mart 2020.
  17. ↑ "Естонці в Криму". https://www.radiosvoboda.org. 8 avqust 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  18. ↑ Нікольска М. Р. Естонці // Енциклопедія сучасної України. 19 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib.
  19. ↑ Быкова Т Б. Создание Крымской АССР (1917–1921 гг.) — К., 2011. — С. 58
  20. ↑ Heiki Suurkask. Kui punavägi vallutas Krimmi, jäi Eesti Simferoopoli-konsul kadunuks // Forte. — 2014. — 23 märts. 2020-11-16 tarixində arxivləşdirilib.
  21. ↑ Вівчарик М. М. Естонці в Україні // Енциклопедія історії України: Т. 3: Е-Й / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. — Київ : В-во «Наукова думка», 2005. — 672 с. (ukrayna). 3 may 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  22. ↑ Prozes J. "Rahvaste paabel Krimm // Sirp. — 29.10.2004". https://www.sirp.ee (eston). 2 mart 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 mart 2020.
  23. 1 2 "Розподіл населення за національністю та рідною мовою. АВТОНОМНА РЕСПУБЛІКА КРИМ". 2001.ukrcensus.gov.ua. Державний комітет статистики України. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  24. 1 2 "Розподіл населення за національністю та рідною мовою. М. СЕВАСТОПОЛЬ (міськрада)". 2001.ukrcensus.gov.ua. Державний комітет статистики України. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  25. ↑ "Перепис 1897 року: Таврійська губернія". 10 yanvar 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 mart 2020.
  26. ↑ "Всесоюзная перепись населения 1970 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности". www.demoscope.ru (rus). Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. 7 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  27. ↑ "Всесоюзная перепись населения 1979 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности". www.demoscope.ru (rus). Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. 1 mart 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  28. ↑ "Розподіл населення за національністю та рідною мовою. УКРАЇНА". 2001.ukrcensus.gov.ua. Державний комітет статистики України. 4 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  29. ↑ "Krimmis elavad eestlased pole abi saamiseks välisministeeriumi poole pöördunud". http://www.vvk.ee (eston). 1 mart 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 mart 2020.
  30. 1 2 Leemets T., Valge J., Viigberg J. "140 aastat eestlust Krimmis // Krimmi kogumik I : Konverentsi «140 aastat eestlust Krimmis» ettekanded / Koostanud Jüri Viikberg ; Tõlkinud Krista Mits ja Tatjana Nikitina. — Tallinn : Eesti Keele Sihtasutus, 2002. — Lk. 72-75" (PDF). https://www.emakeeleselts.ee (eston). 14 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 21 aprel 2020.
  31. ↑ Oll S. "Tiina Rekand avastab teistmoodi maailma". https://maaleht.delfi.ee (eston). 28 noyabr 2009. İstifadə tarixi: 26 aprel 2020.
  32. ↑ "E-kataloog ESTER (єдиний електронний каталог бібліотек Естонії)". https://www.ester.ee (eston). 26 avqust 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 aprel 2020.
  33. ↑ "Krimmi eestlased ja nende Rapla sõbrad [KUULA INTERVJUUD]". http://rapla.tre.ee (eston). 9 fevral 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 mart 2020.
  34. ↑ Лев Рыжков. "Открыть "Эстонский дом" в Крыму властям РФ помог евродепутат от EKRE Яак Мадисон". https://ee.sputniknews.ru/. 24 sentyabr 2019. 4 avqust 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 avqust 2020.
  35. ↑ "Виртуальный тур по экспозиции Крымского этнографического музея". 5 avqust 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 avqust 2020.
  36. 1 2 Ranne R. "Mihkel Tiksi Krimmi kroonikad". https://postimees.ee (eston). 4 yanvar 2020. 5 mart 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 aprel 2020.
  37. ↑ "Михкель Тикс: главная проблема Украины — небывалая коррупция". https://rus.err.ee (rus). 27 fevral 2014. İstifadə tarixi: 22 aprel 2020.
  38. ↑ Teder M. "Mihkel Tiks kolib Krimmist ära mõnele teisele soojale maale". https://postimees.ee (eston). 9 aprel 2014. 12 avqust 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 aprel 2020.
  39. ↑ Teder M. "Mihkel Tiks kolib Krimmist ära mõnele teisele soojale maale". https://postimees.ee (eston). 9 aprel 2014. İstifadə tarixi: 22 aprel 2020.
  40. ↑ Пийрсалу Я. "Умер исследователь крымских эстонцев Леонгард Салман". https://postimees.ee (rus). 10 yanvar 2019. 8 fevral 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 aprel 2020.
  41. ↑ "Meedia: Krimmi eestlased kaebavad, et Eesti ei aita neid enam". https://www.postimees.ee (eston). 9 mart 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 mart 2020.
  42. ↑ "Foreign Minister Sven Mikser: Crimea is Ukraine : 16.03.2018 : Statement by Foreign Minister on the occasion of upcoming anniversary of Crimea annexation". https://vm.ee (ingilis). 25 may 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 mart 2020.
  43. ↑ "Эстонцы в Крыму: сын пропавшего моряка". https://sputniknews.ru (rus). 28 yanvar 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 mart 2020.
  44. ↑ "Eesti Tare". https://kultuuriseltsid.ee (eston). 16 noyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 mart 2020.
  45. 1 2 "Мадисон передал на ремонт эстонского центра в Крыму более 4000 евро". https://rus.postimees.ee (rus). 9 fevral 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 mart 2020.
  46. ↑ "Jaak Madison sai viimasel hetkel tundmatult annetajalt Krimmi jaoks raha kokku, aga poolsaare külastamine on lahtine". https://www.delfi.ee (eston). İstifadə tarixi: 7 mart 2020.
  47. ↑ Kont H.-L. "Lola Liivat – Vaimu vastupanu". http://kultuur.elu.ee (eston). 11 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 may 2020.

Əlavə ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Vilde E. Prohvet Maltsvet. — Tallinn, 2012. ISBN 978-9949-5-0866-2
  • Vilde E. Krimmi ja Kaukaasia eestlastel külaliseks // в книге Vilde E. Teosed. Reisikirjeldused. — Tallinn, 1956. — Lk. 231–387.
  • Laamann O. Mälestused Krimmist. — Toronto : Estoprint, 1981. — 173 lk.
  • Krimmi kogumik I : Konverentsi "140 aastat eestlust Krimmis" ettekanded / Koostanud Jüri Viikberg ; Tõlkinud Krista Mits ja Tatjana Nikitina. — Tallinn : Eesti Keele Sihtasutus, 2002. — 240 lk. ISBN 998-5811-8-28
  • Krimmi kogumik II : Konverentsi "Eestlased XIX–XXI saj. Krimmis" (sept. 2004) ettekanded / Koostanud Tõnu Tender ja Livia Vitol. — Tallinn : Eesti Keele Sihtasutus, 2005. — 396 lk. ISBN 978-9985-7-9116-5
  • Krimmi kogumik III / Koostanud Heldin Allik ; Tõlkinud Lea Jürgenstein, Alla Lašmanova, Olga Sudaleva, Anti Lääts. — Tartu : Eesti Keele Sihtasutus, 2011. — 477 lk. ISBN 978-9-9857-9-4470
  • Сальман Л. Эстонское поселение Кончи-Шавва: сборник материалов по истории / Леонгард Сальман ; [редактор И. Носкова ; предисловие: Ирина Петручек]. — Симферополь: Медиацентр им. И. Гаспринского, 2017. — 127 с. ISBN 978-5906-9-5939-3
  • Сальман Л. Эстонское поселение Береговое / Леонгард Сальман. — Москва ; Симферополь: Фонд "Историческая память", 2017. — 220, [3] с. ISBN 978-5999-0-0042-2
  • Tiks M. Krimmi vang: Esimene osa. — Tallinn: Kirjastus "Tänapäev", 2019. — 468 lk. ISBN 978-9949-8-5623-7
  • Tiks M. Krimmi vang: Teine osa. — Tallinn: Kirjastus "Tänapäev", 2020. — 340 lk. ISBN 978-9949-8-5622-0

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Rus dilində
Eston dilində
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Krım_estonları&oldid=8784915"