Krişna Şüuru Beynəlxalq Cəmiyyəti

Krişna Şüuru Beynəlxalq Cəmiyyəti
ISKCON
Krişna Şüuru Beynəlxalq Cəmiyyəti; ISKCON
	International Society for Krishna Consciousness (ISKCON)
Yaranma tarixi	13 iyul 1966
Qurucusu	Bhaktivedanta Svami Prabhupada;
	iskcon.org
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Krişna Şüuru Beynəlxalq Cəmiyyəti (ing. International Society for Krishna Consciousness və ya qısaca ISKCON) — geniş kütlələr arasında daha çox "Harekrişna" hərəkatı kimi tanınan, Hinduizmin və Qaudiya Vaişnavizmi cərəyanının bir qolu olan dini təşkilatdır. Cəmiyyətin əsası A. C. Bhaktivedanta Svami Prabhupada tərəfindən 13 iyul 1966-cı ildə Nyu-York şəhərində qoyulmuşdur.^[1] ISKCON-un baş qərargahı Hindistanın Qərbi Benqaliya ştatındakı Mayapur şəhərciyində yerləşir və təşkilatın dünya miqyasında təxminən 1 milyon üzvü mövcuddur.^[2]

ISKCON üzvləri Hindu müqəddəs mətnlərinə əsaslanan, xüsusilə də A. C. Bhaktivedanta Svami Prabhupadanın Bhaqavat Gita və Bhaqavata Purana kitablarına yazdığı təfsir və şərhlərin rəhbərlik etdiyi monoteistik (təkallahlı) bir Hinduizm formasını tətbiq edirlər. Qaudiya-Vayşnavizm ənənəsinin "ən böyük və şübhəsiz ən mühüm qolu" kimi xarakterizə edilən bu hərəkatın kökləri XVI əsrin əvvəllərində Hindistanda yaşamış mistik Çaytanya Mahaprabhunun fəaliyyətinə əsaslanır.^[3] Hərəkat XX əsrin ortalarından axırlarına doğru Amerika, Avropa və Afrika qitələrində çoxsaylı ardıcıllar qazanaraq qlobal səviyyədə genişlənmişdir.

"Harekrişna" hərəkatı lakto-vejetarianlığı (ət, balıq və yumurtadan imtina, süd məhsullarının istehlakı) müdafiə edir və ilkin olaraq insanlara bhakti yoqa (ilahiyə sevgi ilə bağlanma) yolunu aşılamaq üçün təsis edilmişdir. İcmada "bhaktalar" (özünü Allaha həsr edənlər) olaraq tanınan ardıcıllar öz düşüncə, söz və əməllərini Ali Allah (Həqiqət) olaraq qəbul etdikləri Krişnaya xidmətə həsr edirlər.^[4]^[5]

Tarixi və inancları

ISKCON ardıcılları Qaudiya Vaişnavizmi silsiləsini (sampradaya) izləyirlər. ISKCON bu cərəyanın dünyadakı ən böyük qoludur.^[3] "Vayşnavizm" sözü "Vişnuya ibadət edənlər" mənasına gəlir. "Qauḍa" isə bu spesifik qolun meydana gəldiyi Qərbi Benqaliya və Banqladeş ərazilərini əhatə edən tarixi Qauḍa regionunun adı ilə əlaqədardır. Qaudiya-Vayşnavizm son beş yüz ildir ki, Hindistanda, xüsusilə də Qərbi Benqaliya və Orissa ştatlarında geniş ardıcıl kütləsinə malikdir. Bu təlim XVI əsrdə alovlu "bhakti" (Allaha sevgi ilə bağlanma) fəlsəfəsini Benqaliyanın hər tərəfinə sürətlə yayan mistik mütəfəkkir Çaytanya Mahaprabhu tərəfindən yaradılmışdır. Rəqs və musiqi vasitəsilə Krişnaya olan bağlılığı kütləvi şəkildə ifadə etmə praktikası olan "Sankirtan" ritualı da məhz onun tərəfindən başladılmışdır. Bu müştərək ibadət forması kastasından, mənşəyindən və inancından asılı olmayaraq bütün insanları eyni sıralarda birləşdirərək Hindistanın qatı kasta sisteminə meydan oxumuşdur. Çaytanya Mahaprabhu "Hare Krişna Mahamantra"nı ("böyük mantra") ucadan oxumağın xilas yolundakı mühüm əhəmiyyətini vurğulamışdır. Qaudiya-Vayşnavizm ardıcılları Çaytanya Mahaprabhunu Krişnanın xüsusi bir təcəssümü (inkarnasiyası) hesab edirlər.^[6]^[7]

Birbaşa Çaytanya Mahaprabhunun mənəvi silsiləsindən gəldiyinə inanılan Bhaktivedanta Svami Prabhupada 1965-ci ildə bu təlimi Qərb dünyasına gətirmişdir.^[8] O, 70 yaşında olarkən Nyu-York şəhərinə demək olar ki, tamamilə pulsuz (cibində cəmi 40 Hindistan rupisi ilə) gəlmişdi. Nyu-Yorkun elitar təbəqələrinə xitab etmək əvəzinə, o, ictimai parklarda moizələr oxuyaraq və mantralar səsləndirərək hippiləri və dövrün əks-mədəniyyət hərəkatının nümayəndəsi olan gəncləri öz ətrafına yığmağa nail olmuşdur. O vaxtlar artıq "Harekrişna Hərəkatı" kimi tanınmağa başlayan icma, bir il sonra San-Fransiskoya köçdükdə daha da böyümüşdür. ISKCON Böyük Britaniyaya yayıldıqda The Beatles qrupunun üzvü Corc Harrisondan həm geniş təbliğat, həm də ciddi maliyyə dəstəyi almışdır.^[9] Hərəkatın ilk rəsmi kənd kominası olan "Yeni Vrindavan" (Qərbi Virciniya, ABŞ) 1968-ci ildə Prabhupada tərəfindən yaradılmışdır. Həmin dövrdən bəri ISKCON dünya miqyasında 800-dən çox mərkəz təsis etmişdir və hazırda milyonlarla rəsmi ardıcılı mövcuddur.^[10]

Yalnız Krişnaya pərəstiş

ISKCON, Krişnanı Ali Allahın bütün avatarlarının (təzahürlərinin) orijinal mənbəyi kimi xarakterizə edir.^[1] Cəmiyyətin rəsmi üzvləri Krişnaya Allahın ən uca forması — "svayam bhaqavan" (sanskr. स्वयं भगवान्) kimi sitayiş edirlər. Təşkilatın nəşr etdirdiyi ədəbiyyatda Ona tez-tez "Ali Allah" (ing. Supreme Personality of Godhead) kimi müraciət olunur ki, bu ifadə bilavasitə Svami Prabhupadanın kitablarında ortaya atdığı bir termindir.

Dini ritualları və praktikaları

ISKCON-un xalq arasında ən çox tanınan və məşhur olan praktikası, icma üzvlərinin "Hare Krişna" mantrasını musiqi müşayiəti ilə xor şəklində oxuması — Kirtan ritualıdır. Kirtan həm Allaha olan sevgini ifadə etmək, həm də hərəkata yeni üzvlər cəlb etmək üçün mühüm bir vasitə hesab olunur. Ardıcıllar mridanqa (ikitərəfli baraban), əl zəngləri (karatalas) və harmoniya kimi ənənəvi musiqi alətlərinin müşayiəti ilə mantranı səsləndirmək üçün küçələrdə və parklarda yığışırlar. 1970-ci illərdən etibarən hərəkat üzvləri hava limanlarında və digər ictimai məkanlarda rəqs edir, kitablar paylayır və çox vaxt aqressiv missionerlik fəaliyyəti yürüdürdülər. Bu fəaliyyətlər müasir dövrdə dünyanın hər yerində daha mülayim və az münaqişəli şəkildə davam etdirilir.^[11]

Capa (sanskr. जप — mantranın səssiz təkrarı) ISKCON və Qaudiya-Vayşnavizmdəki digər mühüm dini praktikadır. Bu, Krişnanın müqəddəs adlarının xüsusi bir təsbeh (capamala) üzərində ardıcıl olaraq təkrarlanmasına əsaslanan meditatativ bir ibadətdir. Ardıcıllar bu mənəvi mantra silsiləsini oxuyurlar:

Hare Krişna Hare Krişna

Krişna Krişna Hare Hare

Hare Rama Hare Rama

Rama Rama Hare Hare

Bu mantra təsbehin hər bir muncuğunda bir dəfə oxunmaqla bütövlükdə 108 dəfə təkrarlanır. Hərəkat üzvləri, bir qayda olaraq, hər gün bu təsbehi tam 16 dövr (16 x 108 dəfə) fırladırlar.^[12] Hindu fəlsəfəsinə görə, bu praktika Kali-yuqa dövründə (bəşəriyyətin mənəvi tənəzzüldə olduğu sonuncu kosmik erada) insanlar üçün yeganə xilas yolu hesab olunur. Svami Prabhupada hərəkata rəsmi daxil olan hər bir ardıcılın gündəlik olaraq 108 muncuqdan ibarət "capamala" üzərində "Hare Krişna Mahamantra"sını 16 dövr oxumasını məcburi bir standart kimi müəyyən etmişdir.^[13] Bir insanın gün ərzində oxuduğu mantraların ümumi sayı ümumilikdə 1728 təkrardan ibarət olur.^[14]

Arati (bəzən "puca" da adlandırılır) ISKCON daxilində icra edilən ən mühüm ritual ayinlərdən biridir. Arati zamanı dindarlar Krişnanın müqəddəs heykəlinə və ya bütinə (buna "murti" deyilir) rəmzi olaraq su, ətirli tüstülər, alovlu lampa və təzə çiçəklər təqdim edirlər. Bu rituala xüsusi dualar və "bhacan" adı verilən dini ibadət nəğmələri müşayiət edir. Hərəkat üzvləri bu ayini öz evlərində fərdi şəkildə icra edə bilər və ya kütləvi arati mərasiminə qatılmaq üçün məbədlərdə yığışırlar. Bu ibadət çərçivəsində dindarlar murtini simvolik olaraq yuyundurur, geyindirir, ona xüsusi yeməklər təklif edir və hətta gecə vaxtı onu yatırdırlar. Arati ayini və murtiyə xidmət etmək vasitəsilə ardıcıllar Krişna ilə olan şəxsi mənəvi münasibətlərini dərinləşdirməyi hədəfləyirlər.^[11]

ISKCON ardıcılları (əsasən hər həftənin bazar günü təşkil olunan və "Bazar Şənliyi" adlanan xüsusi proqram çərçivəsində) allahlara pərəstiş etmək, təcrübəli dindarların fəlsəfi mühazirələrini dinləmək, kirtan xoruna qoşulmaq və sonda Krişnaya təqdim olunaraq xeyir-dua almış müqəddəs təam olan prasadamı dadmaq üçün müntəzəm olaraq bir araya gəlirlər.^[15]

İstinadlar

1 2 Gibson, Lynne, redaktorHinduism. Core ed., [key stage 3]. Harlow, Essex: Heinemann, Part of Pearson Education. 2002. 18. ISBN 978-0-435-33619-6.
↑ Cole, Richard J. Forty Years of Chanting: A History of ISKCON // The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant. Columbia University Press. 2007. 21-25. ISBN 978-0231122566.
1 2 Ekstrand, Maria L.; Bryant, Edwin F. The Hare Krishna movement: the postcharismatic fate of a religious transplant. New York: Columbia University Press. 2004. ISBN 978-0-231-12256-6.
↑ Beck, Guy L., redaktorAlternative Krishnas: regional and vernacular variations on a Hindu deity. Albany: State University of New York Press. 2005. 39. ISBN 978-0-7914-6415-1.
↑ Rochford, E. Burke. Hare Krishna Transformed. New York University Press. 2007. 12-15. ISBN 978-0814775790.
↑ "Hare Krishna". ReligionFacts. 12 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.
↑ "Influences". www.patheos.com. 18 sentyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.
↑ Goswami, Tamal Krishna; Schweig, Graham M. A living theology of Krishna Bhakti: the essential teachings of A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada. New York, Oxford: Oxford University Press. 2012. 21–37. ISBN 978-0-19-995042-3.
↑ Greene, Joshua M. Here Comes the Sun: The Spiritual and Musical Journey of George Harrison. John Wiley & Sons. 2006. 145-150. ISBN 978-0471690085.
↑ Ronak D. Desai. "ISKCON Celebrates 50 Years Since Its Founding". Forbes. 27 oktyabr 2016. 29 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.
1 2 "Rituals and Worship". www.patheos.com. 3 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.
↑ "ISKCON Bangalore Tapınağı'nın resmi internet sitesi". 23 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.
↑ Husken, Ute; Brosius, Christiane, redaktorlar Ritual matters: dynamic dimensions in practice (ingilis). Routledge. 2010. 24 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.
↑ Edwin Francis Bryant və Maria Ekstrand. The Hare Krishna movement the postcharismatic fate of a religious transplant (ingilis). Columbia University Press. 2004. 31 yanvar 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.
↑ "The Hare Krishna Temple Sunday Feast". Back to Godhead. 11 noyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.

Ədəbiyyat siyahısı

Beck, Guy L., redaktorAlternative Krishnas: Regional and Vernacular Variations on a Hindu Deity. SUNY Press. 2005. ISBN 0-7914-6415-6.
Bryant, Edwin F.; Ekstrand, Maria, redaktorlar The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant. New York: Columbia University Press. 2004. ISBN 0-231-12256-X.
Dwyer, Graham; Cole, Richard (Radha Mohan Das). The Hare Krishna Movement: Forty Years of Chant and Change. London: I. B. Tauris. 2007. ISBN 978-1-84511-407-7.
Gibson, Lynne. Modern World Religions: Hinduism – Pupil Book Core (Modern World Religions). Oxford (England): Heinemann Educational Publishers. 2002. ISBN 0-435-33619-3.
Greene, Joshua M. Here Comes the Sun: The Spiritual and Musical Journey of George Harrison. Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons. 2006. ISBN 978-0-470-12780-3.
Knott, Kim. My Sweet Lord: The Hare Krishna Movement. Wellingborough: The Aquarian Press. 1986.
Lavezzoli, Peter. The Dawn of Indian Music in the West. New York: Continuum. 2006. ISBN 0-8264-2819-3.
Rochford, E. Burke. Hare Krishna Transformed. The New and Alternative Religions Series. New York: NYU Press. 2007. ISBN 978-0814775790.
Rosen, Steven J., redaktorVaiṣṇavism: Contemporary Scholars Discuss the Gauḍīya Tradition. New York: FOLK Books. 1992.
Brooks, Charles R. Rosen, Steven J. (redaktor). "ISKCON's Place in the Bengal Vaishnava Tradition of Caitanya Mahāprabhu". Journal of Vaiṣṇava Studies. Brooklyn, New York: FOLK Books. 6: ISKCON/A.C. Bhaktivedanta Swami (2). Spring 1998. ISSN 1062-1237.
Spizer, Bruce. The Beatles Solo on Apple Records. New Orleans, LA: 498 Productions. 2005. ISBN 0-9662649-5-9.
Squarcini, Federico; Fizzotti, Eugenio. Introvigne, Massimo (redaktor). Hare Krishna. Studies in Contemporary Religion. Signature Books. 2004.

Xarici keçidlər

	"Hindistan" portalı

Vikianbarda Krişna Şüuru Beynəlxalq Cəmiyyəti ilə əlaqəli mediafayllar var.

iskcon.org — rəsmi saytı

[:0-1] 1 2 Gibson, Lynne, redaktorHinduism. Core ed., [key stage 3]. Harlow, Essex: Heinemann, Part of Pearson Education. 2002. 18. ISBN 978-0-435-33619-6.

[2] Cole, Richard J. Forty Years of Chanting: A History of ISKCON // The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant. Columbia University Press. 2007. 21-25. ISBN 978-0231122566.

[:1-3] 1 2 Ekstrand, Maria L.; Bryant, Edwin F. The Hare Krishna movement: the postcharismatic fate of a religious transplant. New York: Columbia University Press. 2004. ISBN 978-0-231-12256-6.

[4] Beck, Guy L., redaktorAlternative Krishnas: regional and vernacular variations on a Hindu deity. Albany: State University of New York Press. 2005. 39. ISBN 978-0-7914-6415-1.

[5] Rochford, E. Burke. Hare Krishna Transformed. New York University Press. 2007. 12-15. ISBN 978-0814775790.

[6] "Hare Krishna". ReligionFacts. 12 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.

[7] "Influences". www.patheos.com. 18 sentyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.

[8] Goswami, Tamal Krishna; Schweig, Graham M. A living theology of Krishna Bhakti: the essential teachings of A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada. New York, Oxford: Oxford University Press. 2012. 21–37. ISBN 978-0-19-995042-3.

[9] Greene, Joshua M. Here Comes the Sun: The Spiritual and Musical Journey of George Harrison. John Wiley & Sons. 2006. 145-150. ISBN 978-0471690085.

[10] Ronak D. Desai. "ISKCON Celebrates 50 Years Since Its Founding". Forbes. 27 oktyabr 2016. 29 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.

[:2-11] 1 2 "Rituals and Worship". www.patheos.com. 3 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.

[12] "ISKCON Bangalore Tapınağı'nın resmi internet sitesi". 23 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.

[13] Husken, Ute; Brosius, Christiane, redaktorlar Ritual matters: dynamic dimensions in practice (ingilis). Routledge. 2010. 24 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.

[14] Edwin Francis Bryant və Maria Ekstrand. The Hare Krishna movement the postcharismatic fate of a religious transplant (ingilis). Columbia University Press. 2004. 31 yanvar 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.

[15] "The Hare Krishna Temple Sunday Feast". Back to Godhead. 11 noyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2024.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]