Krupki
| Krupki | |
|---|---|
| Крупкі | |
 | |
| 54°19′30″ şm. e. 29°08′10″ ş. u.HGYO | |
| Ölkə |
 Belarus |
| Region | Minsk vilayəti |
| Rayon | Krupki rayonu |
| Başçı | İqor Çesnok[1] |
| Tarixi və coğrafiyası | |
| İlk məlumat | 1575 |
| Sahəsi |
|
| Mərkəzin hündürlüyü | 174 ± 1 m |
| Əhalisi | |
| Əhalisi |
|
| Rəqəmsal identifikatorlar | |
| Telefon kodu | +375 1796 |
| Poçt indeksi | 222001-222002 |
  Krupki  Krupki | |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
![Bayraq[d]](https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Flag_of_Krupki,_Belarus.PNG)
![Gerb[d]](https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Coat_of_Arms_of_Krupki,_Belarus.png)
Krupki[2] (belar. Крупкі; rus. Крупки; pol. Krupki; lit. Krupkos) — şərqi-mərkəzi Belarusda, Minsk vilayətində şəhər. Krupki rayonunun inzibati mərkəzidir.[3]
2026-cı ilin məlumatına görə əhalisinin sayı 8 276 nəfərdir.[4]
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Erkən tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et].jpg)
Krupkinin əsası 1067-ci ildə qoyulmuşdur. Krupki Böyük Litva Knyazlığının tərkibinə daxil olmuş və sonra Reç Pospolitanın bir hissəsini təşkil etmişdir, bundan sonra isə rayon 1793-cü ildə Rusiya imperiyası tərəfindən ilhaq edilmişdir. Krupki öz rayonunun inzibati mərkəzinə çevrilmiş və 1900-cü ildə öz şurasını əldə etmişdir. Şəhərin gerbi ağ, mavi və sarı rəngli qalxandır.[5]
Yaxınlıqdakı Xodovtsı kəndində yerləşən köhnə, taxtadan tikilmiş Boqoroditskaya kilsəsi turistik bir yerdir və tarixi əhəmiyyətə malikdir.[6]
1895-ci il Rusiya Ensiklopediyasına görə şəhərin əhalisi 166 evdə 1800 nəfər (əsasən yəhudilər) idi,[2] 1961-ci ilin oxşar məlumat kitabçasına görə isə 1926-cı ildə 2080 nəfər (əsasən qeyri-yəhudilər) təşkil edirdi.[2] Rusiyada yayılan hər hansı bir aclığın və ya inqilabdan əvvəlki çörək iğtişaşlarının Krupki şəhərində və ya onun yaxın ətrafında baş verdiyinə dair heç bir aşkar sübut yoxdur.
Yəhudi icması
[redaktə | vikimətni redaktə et]Krupkidə idiş dilində danışan yəhudi məskəni ilk dəfə XVII əsrdə qeydə alınmışdır və XVIII əsrin ortalarında inkişaf etmişdir. Yəhudilərin təxminən 40%-i fəhlə və sənətkar kimi işləyirdi[7] və şəhərdə idiş dilində bir məktəb yaradılmışdı.[7] 1895-ci il Rusiya Ensiklopediyasına görə, 1890-cı illərdə Krupkidə üç yəhudi məktəbi var idi.[2]
Yerli yəhudilərin təxminən 75%-i Rusiya inqilabı və sonrakı Rusiya vətəndaş müharibəsi zamanı şəhərdən Qərbi Avropaya və ya Amerika Birləşmiş Ştatlarına qaçdı. 1939-cu ilə qədər onlardan yalnız 870-i yerində qalmışdı.[7][8] Krupkidə həmçinin kiçik polyak, poleşuk, litvalı və qaraçı (roma) məskənləri var idi.
Birinci Dünya müharibəsi və İkinci Dünya müharibəsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Şəhər Birinci Dünya müharibəsinin sonlarında Prussiya ordusunun kiçik bir bölməsi tərəfindən qısa müddətə ələ keçirilmişdi. Belarus ilk dəfə 25 mart 1918-ci ildə müstəqilliyini elan edərək Belarus Xalq Respublikasını və daha sonra Belarus Sovet Sosialist Respublikasını qurdu. Nəticədə, iki dünya müharibəsi arasındakı dövrdə qərbi Belarus və sərhəd şəhəri olan Brest Polşaya verildikdən və şərq hissələri Minsk şəhəri ilə birlikdə SSRİ-yə qatıldıqdan sonra Krupki Sovet İttifaqının tərkibinə daxil edildi.
Nasist Almaniyası 1941-ci ildə Sovet İttifaqına hücum etdi. 18 sentyabr 1941-ci ildə 1000 nəfərlik icmadan ibarət olan bütün yəhudi gettosu[7] nasistlər tərəfindən məhv edildi.[9][10][11] Qətliam alman cəlladlarından birinin gündəliyində təsvir edilmişdir.[11] İlk qətliamda qəbiristanlıq yaxınlığında 100 nəfər öldürüldü,[7] lakin sonrakı qırğın zamanı fərqli bir yerdə təxminən 900 başqa yəhudi qətlə yetirildi.
_(2).jpg)
Əvvəlcə almanlar yəhudilərə Almaniyaya deportasiya ediləcəkləri üçün bir araya toplanmalarını söylədilər. Lakin almanlar onları bir xəndəyə tərəf zorla apardıqda almanların nə fikirləşdikləri aydın oldu. Bu zaman panika yarandı.[11]
 |
On atəş səsi eşidildi, on yəhudi yıxıldı. Bu, hamısı öldürülənə qədər davam etdi. Onlardan yalnız bir neçəsi özünü ələ ala bildi. Uşaqlar analarına, arvadlar ərlərinə sarılırdı. Mən bu mənzərəni asanlıqla unutmayacağam...[11] |  |
Təşviş zamanı insidentdə iştirak edən bəzi alman və avstriyalılar da xəsarət almışdılar. Yerli belarusların, qaraçıların (roma) və ya polyakların çox az bir qismi, əgər varsa da, antisemit hücumu dəstəkləyirdi və bir neçəsi isə şəhərlərindəki nasist hakimiyyətinə tamamilə fəal şəkildə qarşı çıxırdı. Krupki 1944-cü ilin iyununda Qırmızı ordu tərəfindən azad edildi.[7][12] Müharibədə ən çox zərər görən sovet respublikası olan Belarus Minsk hücum əməliyyatı zamanı 1944-cü ildə azad edilənə qədər nasistlərin əlində qaldı. Belarusun yəhudi əhalisi darmadağın edildi[13] və bir daha özünə gələ bilmədi.[14]
Krupki və Vermaxtın iştirakı
[redaktə | vikimətni redaktə et]1941-ci ilin sentyabrındakı Krupki qətliamı Historikerstreit-də (Tarixçilər mübahisəsində) rol oynamışdır və tarixçi Veytman Ueyd Beorn tərəfindən Belarusdakı alman vəhşilikləri ilə bağlı araşdırmasında təhlil edilmişdir. Bu qətl əməliyyatında Vermaxt əsgərlərinin — bu halda, mayor Yohannes Valdovun komandanlığı altındakı 3-cü batalyon da daxil olmaqla 354-cü piyada alayının — birbaşa iştirakını nəzərə alaraq, Beorn hesab edir ki, bu, Vermaxtın Holokostda iştirakının erkən bir nümunəsidir. O iddia edir ki, nizami alman əsgərlərinin əksəriyyəti "könüllü deyildilər, lakin iştirakdan da boyun qaçırmamışdılar."[15] 354-cü piyada alayının iştirakı mülki vətəndaşların birbaşa qətlə yetirilməsindən daha çox SS üçün təhlükəsizlik və ya dəstək rolları ilə məhdudlaşsa da, Belarusdakı digər bölmələr tədricən SS-in kütləvi qırğın əməliyyatlarında daha birbaşa rollar almağa başlayacaqdı. Krupki qətliamları nasist vəhşiliklərində Vermaxtın iştirakının öyrənilməsində aydınlaşdırıcı bir başlanğıc nöqtəsi rolunu oynayır. Mülki vətəndaşların güllələnməsi işinin dəhşətli olduğu etiraf edilsə də, Vermaxtın təşkilati mədəniyyəti daha böyük hərbi və ya irqi məqsədlərə nail olmaq üçün sıravi əsgəri "xoşagəlməz zərurətləri qəbul etməyə" məcbur edirdi.[15]
Soyuq müharibə dövründə
[redaktə | vikimətni redaktə et]Şəhər KQB (DTK) ilə əlaqəli qüvvələr tərəfindən şiddətli hücuma məruz qalmışdır.[16] 1991-ci ilə, Belarus dövlətinin bir hissəsi olana qədər Belarus SSR-in tərkibində qalmışdır.[12] 1977-ci ildə Krupkinin əhalisi 5000 nəfərə çatmışdı.
Kiçik serjant / atıcı Vladimir Oleqoviç Kriptoşenko Əfqanıstanın sovetlər tərəfindən işğalı zamanı xidmət edərkən 1988-ci ildə 3234 nömrəli təpə uğrunda döyüşdə qumbara partlayışı nəticəsində həlak olduqdan sonra (ölümündən sonra) "Qırmızı Bayraq" ordeni və "Qırmızı Ulduz" ordeni ilə təltif edilmişdir.[17]
Vilayət Çernobıl faciəsi zamanı orta dərəcədə radiasiyaya məruz qalmışdır.[18]
Postsovet dövrü
[redaktə | vikimətni redaktə et]Krupki Sovet İttifaqının dağılmasından sonra 1991-ci ildə Belarus dövlətinin bir hissəsi oldu. Sovet təmizləmələrinin qurbanlarına həsr olunmuş xatirə xaçı 2009-cu ildə neo-kommunistlər tərəfindən məhv edilmişdir.[16] Burada Alyona Kolesovaya, U. M. Martinkeviçə və kosmonavt Vladimir Kovalyonoka və başqalarına həsr olunmuş müxtəlif abidələr var.[6]
Coğrafiyası
[redaktə | vikimətni redaktə et]Krupki Minskdən 65 mil (110 km) şərqdə yerləşir[2] və 174 metr dəniz səviyyəsindən hündürlükdə yerləşir.[6][12][19] Adı taxıl üyütmək və ya (taxıl) dəyirmanı mənasını verir.[2]
Bobr çayı şəhərin içindən axır. Krupkinin iqlimi mülayim kontinentaldır, nisbətən mülayim qışları və isti yayları ilə dəniz iqlimindən kontinental iqlimə keçid formasındadır.
Əhalisi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Əsasən belaruslar yaşayır, lakin eyni zamanda rus, polyak, ukraynalı və yəhudi[20] azlıqları da var. 1977-ci ildə əhali təxminən 5000 nəfər idi.[6] Krupkidə Şərqi Pravoslav, Katolik, Protestant və Yəhudi icmaları var. Şəhərdə sinaqoq, bir neçə kilsə[20] və yaxınlıqda taxtadan tikilmiş Pravoslav kilsəsi yerləşir.
| Tarixi əhali | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Mənbə: :[21][22][23][24][25][26][27][28][29][30] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
İqtisadiyyat və nəqliyyat
[redaktə | vikimətni redaktə et]Ağac emalı, kətançılıq, meşə təsərrüfatı, meyvə və tərəvəz əkini və qida emalından ibarətdir.[6] Əvvəllər burada dulusçuluq məmulatları, çörək və kibrit istehsal edilirdi.[2]
Yollar əsasən asfalt-betonla döşənmişdir və Belarus yolları üçün orta keyfiyyətdədir. Ən yaxın hava limanları Minskdədir və Krupkidə dəmiryol stansiyası var.
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ "Ana səhifə - Krupki Rayon İcraiyyə Komitəsi". 15 avqust 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 "Shtetls of Belarus: Krupki, Senno uyezd, Mogilev gubernia". 16 iyul 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ "Google satellite map of Krupki". 21 fevral 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ "Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа". www.belstat.gov.by (rus). 8 may 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ "Coat of arms of Krupki". Toman. 26 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- 1 2 3 4 5 "Krupki: maps, photo, heraldry, history, sites". Cities of Belarus. 5 iyun 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- 1 2 3 4 5 6 "Krupki". Yad Vashem The Holocaust Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority. 23 aprel 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ "Soviet Reports". Yad Vashem The Holocaust Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority. 24 aprel 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ Krupki rayonu üçün genealoji qeydlər, 1932–33 Arxiv surəti 6 iyul 2011 tarixindən Wayback Machine saytında, archives.gov.by; istifadə tarixi 17 may 2026.
- ↑ "Şahid Krupkidəki nasist qətliamını təsvir edir". 1 may 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- 1 2 3 4 Bronner, Ethan. "Research on Smaller Nazi Sites Is Now Public". The New York Times. 19 aprel 2009. 23 fevral 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- 1 2 3 "Belarusian Waltz". PBS. 24 sentyabr 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ "Belarusda Holokost, 1941–1944". 7 mart 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ Fedor, Helen. "Belarus - Stalin and Russification". Belarus: A Country Study. Library of Congress. 1995. 21 iyul 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- 1 2 Beorn, Waitman Wade. Marching Into Darkness: The Wehrmacht and the Holocaust in Belarus [Qaranlığa doğru yürüş: Vermaxt və Belarusda Holokost] (ingilis). Harvard University Press. 2014. 82. ISBN 978-0-674-72550-8.
- 1 2 "Krupki: destruction of memorial cross to Communism victims" Arxiv surəti 5 oktyabr 2023 tarixindən Wayback Machine saytında, spring96.org; istifadə tarixi 17 may 2026.
- ↑ 3234 nömrəli təpə uğrunda döyüş
- ↑ "Belarus News". Topix. 27 noyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ "Krupki". Tageo.com. 24 fevral 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- 1 2 Krupki town Arxiv surəti 17 oktyabr 2025 tarixindən Wayback Machine saytında Radzima.org saytında
- ↑ Минская область в цифрах. — Мінск: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 45-48.
- ↑ Минская область в цифрах. — Мінск: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2013. — С. 44-48.
- ↑ "Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам". Демоскоп Weekly. 2 dekabr 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ "Всесоюзная перепись населения 1959 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу". Демоскоп Weekly. 27 iyul 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ "Всесоюзная перепись населения 1970 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу". Демоскоп Weekly. 9 mart 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ "Всесоюзная перепись населения 1979 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу". Демоскоп Weekly. 21 may 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ "Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу". Демоскоп Weekly. 21 oktyabr 2006 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ "Численность населения на 1 января 2023 г. и среднегодовая численность населения за 2022 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа". belsat.gov.by. 17 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ "Численность населения на 1 января 2024 г. и среднегодовая численность населения за 2023 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа". belsat.gov.by. 2 aprel 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
- ↑ "Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа". belsat.gov.by. 29 mart 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2026.
Xarici keçidlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]- İkinci Dünya müharibəsi zamanı Krupki yəhudilərinin qətli Yad Vashem saytında.