Ləzgilər

Vikipediya, azad ensiklopediya
Naviqasiyaya keçin Axtarışa keçin
Ləzgilər
ləzg. Лезгияр, Лекьер[1]
Hacı Davud
Ümumi sayı
886 600[2]
Yaşadığı ərazilər
Rusiya Rusiya 500 000 (2019)[3]
Azərbaycan Azərbaycan 300 000 (2022)[4]
Türkmənistan Türkmənistan 19 000 (2019)[5]
Qazaxıstan Qazaxıstan 3 500 (2019)[6]
Ukrayna Ukrayna 3 900 (2019)[7]
Özbəkistan Özbəkistan 4 000 (2019)[8]
Türkiyə Türkiyə 3 300 (2019)[9]
Qırğızıstan Qırğızıstan 2 600 (2019)[10]
Gürcüstan Gürcüstan 2 500 (2019)[11]
Dili

Ləzgi dili

Dini

İslam (Sünnə)

Daxildir
Ləzgi xalqlar
Mənşəyi
Qafqaz Albanları
Qohum xalqlar

Çeçen-Dağıstan xalqları

Ləzgilər (ləzg. лезгияр, лекьер) — əsasən Azərbaycanın şimal-şərqini əhatə edən və Dağıstanın cənub-şərqində yaşayan Qafqaz xalqlarından biri.

Ləzgilərin çoxu islam dininin sünni məzhəbinə etiqad edir. Antropoloji cəhətdən Qafqaz irqinə aiddirlər. Ləzgi dilində danışırlar.

Mədəniyyət[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ləzgilərin mədəniyyəti İslam dininə, Ləzgival əxlaq qaydalarına, Ləzgi soylara (sixil) və Ləzgi dilinin istifadəsinə əsaslanır. Ləzgilərin mədəniyyəti, digər Dağıstan xalqlarında olduğu kimi suvarar (adətlər) və İslamdan ibarətdir. Ən önəmli bayramları Ramazan və Qurban bayramlarıdır.

Ləzgival[redaktə | mənbəni redaktə et]

border=none Əsas məqalə: Ləzgival

Ləzgilərin qeyrət, əxlaq və ədəb anlayışlarına Ləzgival deyilir. Ləzgival heç kim tərəfindən yazılmamış, ləzgilərin arasında öz-özünə formalaşmış yüksək əxlaq və davranış qaydalarıdır. Uşaqlıqdan bəri cəmiyyətin hər bir üzvünün həyatının bütün sahələrini əhatə edər. Ləzgival, valideynlər və ləzgi cəmiyyəti tərəfindən nəsildən nəsilə ötürülən əxlaq, şərəf və davranış qaydaların bütünüdür. Bu əxlaqi və etik davranışlar cəmiyyətdə ləzgi qadının namus və şərəfini qorumağa yönəlikdir.[12][13][14]

Din[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ləzgi müridlər Qazi Muhamməd Ştulvi ilə 1930-cu ildə Stalinin hakimiyyətinə və ateist siyasətinə qarşı üsyan edirlər.
Ləzgi bayrağı
border=none Əsas məqalə: Müridizm

Ləzgilər İslam dininin Sünni etiqatın Şafii məzhəbinə aiddirlər[15]. XIX əsrdə ləzgilərin şeyxi Məhəmməd Kuravi Çar Rusiyası ilə mübarizə üçün ləzgilərin arasında müridizm hərəkətını başladır, daha sonra bu hərəkata digər Dağıstan xalqları da qoşulur, şeyxin tələbələri arasında ən tanınmışı Şeyx Şamildir.[16] Qafqaz müharibəsindən sonra Çar Rusiyası müridizmə qadağa qoyur, lakin Qafqaz-Rus anlaşmasına əsasən məscidlər fəaliyyətinə davam edə bilirlər.[17] 27 aprel 1930-cu ildə ləzgilər Qazı Məhəmməd Ştulvinin başçılığı altında sovet hakimiyyətinə qarşı üsyan qaldırırlar,[18] lakin 1930-cu ilin noyabrın 29-da bütün üsyançılar edam edilir, məscidlər bağlanır, Quran oxumaq qadağan edilir, dini xadimlər və ailələri isə sürgün edilir.[19] Beləliklə, İslamın təsiri ləzgilərin arasında xeyli azaldılır, lakin 10 il sonra 1940-cı ildə ləzgilər yenidən sürgün edilir, artıq Stalin tərəfindən Mərkəzi Asiyaya. İslamın təbliğinə və Qazı Məhəmməd Xuluxvi, Kiri Buba, Qazı Məhəmməd Ştulvi kimi xalq qəhrəmanlarının adlarının çəkilməsinə belə tamamilə qadağa qoyulur.

Dil[redaktə | mənbəni redaktə et]

border=none Əsas məqalə: Ləzgi dili

Ləzgi dili Qafqaz dilləri ailəsinin Çeçen-Dağıstan dilləri qolunun Ləzgi dilləri yarımqrupuna daxildir.[20] 1928-ci ilə kimi Ləzgi dili üçün ərəb qrafikalı əlifbadan istifadə olunub, 1928–1938-ci illərdə latın qrafikalı əlifbadan, 1938-ci ildən başlayaraq isə kiril əlifbasından istifadə edilir.[21] Dünyada Ləzgi dilində 776 min nəfər danışır.[22] Son illərdə yeni nəsil arasında Ləzgicə bilənlərin sayı azaldıqdan UNESCO Ləzgi dilinin yox olma təhlükəsinin olduğundan xəbərdar etdi.[23]

Ləzgi uşağların arasında Ləzgi dilini sərbəst danışanların faizi (3-5 yaş arası)
2000 2005 2010 2015 2020
98,72 % 87,26 % 48,25 % 39,22 % 28,79 %

Ləzgi soylar[redaktə | mənbəni redaktə et]

border=none Əsas məqalə: Ləzgi soylar

Ləzgi soyu (Sixil) — Ləzgilərin müasir soyadlardan öncə istafadə ettikləri qədim soy isimləri, hələdə Ləzgilərin arasında istifadə olunur. Bir Ləzgi soyu təqribən 40-50 ailədən ibarətdir. Çar Rusiyası gələndən sonra ləzgilərə Magomedov, Axmedov kimi soy isimlər verildi. Amma bəzən çar hakimiyyətinin gəlişindən sonra da soyad əvəzinə ləzgilər soylardan istifadə etməyə davam edirdilər. Məsələn, məşhur ləzgilərdən: Kiri Buba - Axmedov yerinə Kiri, Stal Süleyman - Xasanbekov yerinə Stalari, Ştul Muhamməd - Ramazanov yerinə Ştulari.

Məskunlaşma[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ləzgiların əhali artış dinamikası
İl 1897 1926 1937 1939 1959 1970 1979 1989 2000 2010 2021
Dağıstan 95 262[24] 93 049[25] 101 789[26] 100 417[27] 114 210[28] 170 494[29] 202 854[30] 257 270[31] 411 535
(2002 г.)[32]
473 722[33] 488 608[34]
Azərbaycan 63 670[35] 69 363[36][37] 104 789[26] 111 666[38] 98 211[39] 137 250[40] 158 057[41] 171 395[42] 178 000
(1999 г.)[43]
180 300
(2009 г.)[43]
167,570

(2019 г.)

Umumi 159 213[44] 134 529[45] 206 487[26] 220 969[46] 223 129[39] 323 829[47] 382 611[48] 466 006[49] 589 535 654 022 656 178

NOT: Son 10 ildə Ləzgi əhalinin azalmasın səbəbi, uşaqların az doğulması, gənclərin gec evlənməsi, eləcə də iqtisadi səbəblərlə başqa ölkələrə köçüb orda assimilyasiya olmalarıdır.

Doğumun ümumi əmsalı [50]
1989 2002 2010 2015 2020 2023
5.5 3.5 2.7 2.5 1.7 1.5

NOT: Əhalinin sayısını eyni qalmağı üçün ümumi nəsilvermə əmsal ən az 2.2 olması mütləqdir, lakin az saylı xalqlar üçün bu əmsal ən az 3.5 olması vacibdir.

Azərbaycan[redaktə | mənbəni redaktə et]

Dil[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ana dili və sərbəst danışdığı dil (2009)[51][52][53][54][55][56]
Etnik qrup Sayı Ləzgi dili

ana dili saymayan[q 1]

Ləzgi dili

sərbəst danışan[q 2]

Azərbaycan dili

sərbəst danışan[q 3]

Rus dili

sərbəst danışan[q 4]

ləzgi 180 300 9.10% 91.70% 96.30% 23.70%
Ana dili və sərbəst danışdığı dil (2019)[51][52][53][54][55][56]
Etnik qrup Sayı Ləzgi dili

ana dili saymayan[q 1]

Ləzgi dili

sərbəst danışan[q 2]

Azərbaycan dili

sərbəst danışan[q 3]

Rus dili

sərbəst danışan[q 4]

ləzgi 167 600 24.90% 85.20% 96.10% 38.90%

NOT: Son 10 ildə (2009-2019) Ləzgilərin umumi sayı 9.2% azalıb, Ləzgicəni öz ana dili hesab edənlər 15% azalıb, eyni zamanda rusca danışanlar 15,2% faiz çoxalıb.

Ərazi yerləşimi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Rayon 1939-cu il[57][58] 1959-cu il[59] 1970-ci il[60] 1979-cu il[61] 1999-cu il[62] 2009-cu il[63]
Əhali % Əhali % Əhali % Əhali % Əhali % Əhali %
Azərbaycan üzrə 111 666 3.60% 98 211 2.66% 137 250 2.68% 158 057 2.62% 178 021 2.24% 210 312 2.32%
Qusar 47 415 88.9% 37 585 86.6% 55 164 87.7% 59 325 87.9% 73 278 90.7% 86 600 92.6%
Bakı 7 142 1.2% 6 913 1.1% 12 462 1.5% 16 096 1.6% 26 145 1.5% 24 868 1.2%
Xaçmaz 8 489 15.8% 1 0.0% 0% 24 688 0%
Qəbələ 2 401 7.4% 0.% 16 020 0.25%
Quba 7.3% 0% 0.0% 8 952 0.01%
İsmayıllı 6.0% 0% 0.0% 0.0% 8 079 0.0%
Oğuz 300 9.8% 0.11% 0% 0% 0.0% 4 731 0.0%
Göyçay 6 683 3.8% 4 038 % 3 308 % 0% 0.0% 396 0.%

Azərbaycanda ləzgilər respublikanın 20-dən çox rayonunda, həmçinin Bakı, Sumqayıt, Gəncə, Mingəçevir, Göyçay və başqa şəhərlərində yaşayırlar. Quba, Qusar, Xaçmaz, İsmayıllı, Qəbələ, Şəki, QaxOğuz ləzgilərin yığcam yaşadıqları rayonlardır[64].

Ləzgilər Azərbaycan əhalisinin 2,0%-ni təşkil edir (2009).[65] 30-cu illərdə məktəblərdə ana dilinin keçilməsinə baxmayaraq, 1936-cı ildən ləzgi dilində dərslərin keçilməsi ləğv edilmişdir. Bu, ləzgilərin assimilyasiya prosesini gücləndirmiş, xalqı yoxa çıxmaq təhlükəsi qarşısında qoymuşdur[64]. 1993-cü ildən başlayaraq Azərbaycanda ləzgi dilində dərsliklər çap edilir. Hazırda 94 məktəbdə (891 sinif) ləzgi dilində dərslər keçirilir. Həmin məktəblərdə 15 000-ə yaxın şagird təhsil alır. Ləzgilərin sıx yaşadığı Quba-Xaçmaz iqtisadi rayonunun sənayesinin əsasını yüngül və yeyinti sənayesi təşkil edir. Başlıca olaraq meyvə-tərəvəz, şərab və süd məhsulları emal edilir. Rayonun kənd yerlərində xalçaçılıq ənənəvi sənətkarlıq növü kimi inkişaf etməkdədir. Qafqazın qədim xalqlarından olan ləzgilər bu bölgənin iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayırlar.

Dağıstan[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ləzgilər Dağıstan əhalisinin 13,3%-ni təşkil edir.[66][67]


Tanınmış şəxsiyyətlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Tarixi şəxsiyyətlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Hərbçilər[redaktə | mənbəni redaktə et]

İdmançılar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Şairlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

İş adamları[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Seyfəddin Rüstəmov — əslən qusarlı Rusiyada milyardçıdır
  • Süleyman Kərimov — Rusiya parlamentində təmsil olunan milyardçıdır.

Digər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ləzgilərin soyqırımı[redaktə | mənbəni redaktə et]

1918-ci ildə Ləzgi Digah kəndində baş verən Qanlı dərə soyqırımında erməni-daşnak dəstələri ayrı-ayrı mənbələrə və şahidlərə əsasən 12 minədək ləzgi, eləcə də 4 mindən çox azərbaycanlı və tat əhalini qətlə yetirmişdir. Təpədən-dırnağa kimi silahlanmış nizami qoşun hissələrinə qarşı igidliklə döyüşən yerli əhali həmin dövrdə işğalçıların 5 mindən çox əsgərini tələf etmişdir.[68]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Языки и общества/Энциклопедия. — ИЯ РАН, Москва, 2006. — С.253
  2. "Arxivlənmiş surət". 2022-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-08-02.
  3. "National composition of population of Russi is estimated to Joshuaproject". 2022-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-31.
  4. "PEOPLE NAME: LEZGHI OF AZERBAIJAN". 2022-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-08-02.
  5. "National composition of population of Turkmenistan is estimated to Joshuaproject". 2022-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-28.
  6. "The national composition of the population of Kazakhstan is estimated to Joshuaproject". 2022-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-28.
  7. "The national composition of the population of Ukraine is estimated to Joshuaproject". 2022-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-28.
  8. "The national composition of the population of Uzbekistan is estimated to Joshuaproject". 2022-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-28.
  9. "The national composition of the population of Turkey was estimated Joshuaproject". 2022-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-28.
  10. "National composition of population of Kyrgyzstan is estimated to Joshuaproject". 2022-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-28.
  11. "National composition of population of Georgia is estimated to Joshuaproject". 2022-05-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-28.
  12. Халилрин Шамил. "Лезгивал". АЛАМ (rus). 2020-04-20. 2023-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-13.
  13. В. А. Тишков. Российский Кавказ: книга для политиков. Росинформагротех. 2007. səh. 138.
  14. Вестник Евразии. 8—11. Ди-Дик. 2000. səh. 36.
  15. П.И. Пучков. "РАЗДЕЛ II. РОССИЙСКИЙ ОПЫТ. СОВРЕМЕННЫЕ РЕАЛИИ" (PDF). www.isras.ru. 2012-02-03 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2011-12-10.
  16. Алкадари. "Асари-Дагестан". Цитата: "Один ученый-ширванец по имени Хас-Магомед-эфенди, выучившись наукам сначала у него, вернулся к себе, отправился в Ширване в селение под названием Кюрдамир к шейху Исмаил-эфенди, бывшему муршидом тариката накшбенди, выучился у него тарикату и был посвящен, а потом вторично прибыл в то селение (в Юхари-Яраг), но на этот раз он стал там муршидом тариката и стал ему обучать народ. Даже бывшего своего учителя явных наук, упомянутого Магомед-эфенди он обучил тарикату и дал ему инвеституру на наставничество".
  17. "Arxivlənmiş surət". 2023-07-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-16.
  18. Данные сводки Курахского РК ВКБ(б) в Дагобком партии
  19. Х. Махмудов. "Дело" шейха Штульского [ölü keçid]
  20. "Лезгинский язык". БСЭ. 2012-01-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-12-07.
  21. "Лезгинский алфавит и его романизация" (PDF). 2011-08-05 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-06-16.
  22. Суммарно согласно данным Ethnologue по Азербайджану и данным российской переписи. Отдельно эти числа отражены в преамбуле статьи (364000 и 402173)
  23. "Arxivlənmiş surət". 2017-11-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-16.
  24. В Европейской части Российской империи, а также в Сибири и Средней Азии переписью 1897 не зафиксировано носителей кюринского наречия, все они учтены только на территории Кавказа; так как административные границы губерний российской империи не совпадали с современными границами государств и регионов, из Кавказского макрорегиона учтены Дагестанская Arxivləşdirilib 2020-08-08 at the Wayback Machine (94 596), Кубанская Arxivləşdirilib 2007-09-27 at the Wayback Machine (615), Терская Arxivləşdirilib 2012-01-04 at the Wayback Machine (19) и Черноморская Arxivləşdirilib 2012-01-04 at the Wayback Machine (18) области, Ставропольская губерния Arxivləşdirilib 2020-09-24 at the Wayback Machine (14).
  25. "Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР". «Демоскоп». 2012-01-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-07-06.
  26. 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги. Сборник документов и материалов. Институт российской истории РАН, «Российская политическая энциклопедия». 2007 ISBN 5-8243-0337-1
  27. "Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР". «Демоскоп». 2012-01-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-04.
  28. "Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР". «Демоскоп». 2012-01-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-04.
  29. "Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР". «Демоскоп». 2012-01-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-04.
  30. "Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР". «Демоскоп». 2012-01-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-04.
  31. "Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР". «Демоскоп». 2009-09-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-04.
  32. "Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России/Российская Федерация". «Демоскоп». 2011-06-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-04.
  33. "Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2010 года". 2020-04-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-12-16.
  34. "Национальный состав населения Российской Федерации". 2022-12-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-01-01.
  35. так как административные границы губерний российской империи не совпадали с современными границами государств, в качестве численности лезгин Азербайджана указана сумма по [1] Arxivləşdirilib 2012-01-03 at the Wayback MachineБакинской (48 192 носителя кюринского наречия) и [2] Arxivləşdirilib 2012-01-03 at the Wayback MachineЕлисаветпольской (14 503 носителя кюринского наречия) губерниям, а также [3] Arxivləşdirilib 2012-01-04 at the Wayback MachineЗакатальский округ Тифлисской губернии (975 носителей кюринского наречия); всего 63 670 носителя кюринского наречия.
  36. "Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР/Закавказская ЗСФСР/Азербайджанская ССР". «Демоскоп». 2012-02-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-10-30.
  37. Перепись 1926 года показывает неполные данные о лезгинах в Азербайджане. Согласно материалам этой переписи (Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929) там было зафиксировано 47 тысяч нелезгин — носителей кюринского, то есть лезгинского языка, которые на самом деле являлись этническими лезгинами (об этом свидетельствуют данные по дайре Хазра, где проживают исключительно лезгины: 84 % были отмечены как тюрки с родным кюринским). Таким образом уточнённая численность лезгин в Азербайджане равнялась 69,3 тысячам в Азербайджане и 181,5 в СССР.
  38. "Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР". «Демоскоп». 2012-02-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-02-10.
  39. 1 2 "Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР". «Демоскоп». 2012-02-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-02-10.
  40. "Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР". «Демоскоп». 2012-02-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-02-10.
  41. "Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР". «Демоскоп». 2011-08-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-02-10.
  42. "Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР". «Демоскоп». 2011-08-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-02.
  43. 1 2 "Переписи населения Азербайджана 1926, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 1999, 2009 годов". 2012-01-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-02-04.
  44. "Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям". «Демоскоп». 2012-02-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-05-22.. Лезгины учтены переписью в качестве носителей кюринского наречья.
  45. "Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР". «Демоскоп». 2011-05-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-21.
  46. "Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР". «Демоскоп». 2012-01-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-12-18.
  47. "Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР". «Демоскоп». 2012-01-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-11-10.
  48. "Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР". «Демоскоп». 2012-01-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-11-10.
  49. "Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР". «Демоскоп». 2011-06-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-11-10.
  50. "Межэтнические различия рождаемости в России: долговременные тенденции". www.demoscope.ru. 2024-04-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-04-07.
  51. 1 2 The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan :Population by ethnic groups (by population census) Arxivləşdirilib 2012-11-30 at the Wayback Machine---İn this and following table — everybody defermined nationality themself. Information on children are obtained from.
  52. 1 2 Population statistics of Eastern Europe (pop-stat.mashke.org) :Ethnic composition of Azerbaijan 2009 Arxivləşdirilib 2012-02-07 at the Wayback Machine
  53. 1 2 Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: 1.12. Əhalinin milli tərkibi 1926–2009 (əhalinin siyahıyaalınmalarının məlumatlarına əsasən) + 1.13. Əhalinin ana dili və sərbəst danışdığı dillərə görə bölgüsü (2009-cu il əhalinin siyahıyaalınmasının məlumatlarına əsasən) Arxivləşdirilib 2012-05-12 at the Wayback Machine---Siyahıyaalınmalar zamanı sorğu olunan hər bir şəxs milliyyətini özü müəyyən edir. Uşaqların milliyyəti valideynlərin dediklərinə əsasən yazılır. + Əhalinin sərbəst danışdığı dillər üzrə məlumatlar müvafiq millətlər üzrə 3 və yuxarı yaşlı əhaliyə nisbətən faizlə verilmişdir.
  54. 1 2 Azərbaycan Respublikası əhalisinin siyahıyaalınması, 2009-cu il. XIX cild:Əhalinin milli mənsubiyyətinə, yaşına, ana dili və sərbəst danışdığı digər dillərə görə bölgüsü. — 2011
  55. 1 2 Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: Statistik Göstəriciləri 2012: Demoqrafik göstəricilər[ölü keçid]
  56. 1 2 United Nations Statistics Division, Demographic Statistics: Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence Arxivləşdirilib 2018-11-01 at the Wayback Machine
  57. Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Исмаиллинского района по переписи 1939-го года Arxivləşdirilib 2018-10-16 at the Wayback Machine — yoxlanılıb: 21.04.2018
  58. Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел союзных республик СССР. Азербайджанский ССР >> Исмаиллинский Arxivləşdirilib 2018-10-16 at the Wayback Machine // Источник: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, Д.Д. 966–1001 ("Национальный состав населения по СССР, республикам, областям, районам"), Д.Д. 256–427 (табл. 26 "Национальный состав населения районов, районных центров, городов и крупных сельских населенных пунктов") — yoxlanılıb: 21.04.2018
  59. Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Исмаиллинского района по переписи 1959-го года Arxivləşdirilib 2018-10-16 at the Wayback Machine — yoxlanılıb: 21.04.2018
  60. Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Исмаиллинского района по переписи 1970-го года Arxivləşdirilib 2018-10-16 at the Wayback Machine — yoxlanılıb: 21.04.2018
  61. Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Исмаиллинского района по переписи 1979-го года Arxivləşdirilib 2018-10-16 at the Wayback Machine — yoxlanılıb: 21.04.2018
  62. Population statistics of Eastern Europe Arxivləşdirilib 2017-11-16 at the Wayback Machine: Ethnic composition of Azerbaijan by 1999 census Arxivləşdirilib 2015-06-27 at Archive.today — yoxlanılıb: 21.04.2018
  63. Population statistics of Eastern Europe Arxivləşdirilib 2017-11-16 at the Wayback Machine: Ethnic composition of Azerbaijan by 2009 census Arxivləşdirilib 2012-02-07 at the Wayback Machine — yoxlanılıb: 21.04.2018
  64. 1 2 "Arxivlənmiş surət". 2022-03-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-02-02.
  65. Azərbaycanın əhalisi Arxivləşdirilib 2022-09-11 at the Wayback Machine — Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi
  66. "Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года". 2012-02-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-06-16.
  67. Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам. Arxivləşdirilib 2020-05-13 at the Wayback Machine: см. Arxivləşdirilib 2012-10-18 at the Wayback Machine
  68. "1918-cı ildə erməni daşnaklara qarşı yerli müqavimət hərəkatında öz döyüşçü dəstəsi ilə mübarizə aparmış Mahmud Əfəndiyev". Quba Soyqırımı Memorial Kompleksi (rus). 2020-12-15. 2024-04-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-04-06.

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]


Sitat səhvi: " q " adlı qrup üçün <ref> teqləri mövcuddur, lakin müvafiq <references group="q"/> teq tapılmadı