Leyli və Məcnun

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Leyli və Məcnun məktəbdə
Leyli və Məcnun məktəbdə
Leyli və Məcnunun ölümü
Leyli və Məcnunun ölümü

Leyli və Məcnun (ərəb مجنون و ليلى‎‎, fars لیلی و مجنون, özb. Layli va Majnun) — Yaxın Şərq xalqlarının folklorunda geniş yayılmış dastan-rəvayətdir. Tarixi hadisələrə əsaslanan rəvayət VII əsrdə müasir Səudiyyə Ərəbistanı ərazisində yaşamış Qeys ibn Muləvvəh adlı gəncin həyatı və Leyli adlı qıza olan nakam sevgisindən bəhs edir.

Leyli və Məcnunun faciəvi hekayəsi Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz xalqlarının mədəniyyətinə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. 1186-cı ildə Nizami Gəncəvi həmin rəvayət əsasında ilk dəfə poema yazmışdır. Leyli və Məcnun mövzusu Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəyovun eyni adlı operasında öz əksini tapmışdır. Azərbaycan poeziyasının klassiki Məhəmməd Füzuli1536-cı ildə Leyli və Məcnun mövzusunda Azərbaycan dilində poema yazmışdır. Leyli və Məcnun mövzusuna sufibəhai müəlliflərin əsərlərində də rast gəlinir.

Məzmun[redaktə | əsas redaktə]

Bəni-Amir tayfasından olan gənc bədəvi-şair Qeys ibn Muləvvəh həmin sülalədən olan Leyli əl-Amiriyyə adlı qıza aşiq olur. Qeys Leyliyə sevgisini ifadə edən şer və nəğmələr yazır. Qeys Leylinin atasından qızını ona ərə verməyi xahiş etdikdə, ata bunun qəbilə qaydalarına zidd olmasına əsaslanaraq, etiraz edir. Bundan sonra Leyli başqa bir adama ərə verilir.

Leylinin ərə verilməsini öyrənnən Qeys qəbiləsini tərk edərək səhrada yaşamağa başlayır. Yaxınları onu evə qayıtmağa razı sala bilmədikdə, səhraya yemək aparmağa başlayırlar. Bəzən Məcnunu səhrada özü-özünə Leyli haqqında şer oxuyan, bəzən də qum üstündə yazan görürlər.

Əri ilə İraqa köçən Leyli, qısa müddət sonra burda vəfat edir. Bi neçə il sonra (688-ci ildə) Məcnunu da naməlun qadın məzarı üstündə ölmüş vəziyyətdə tapırlar. Qəbir daşı üzərində Məcnun son üç beytini yazmış olur.

Rəvayətdə Qeysin səhrada yaşamağa başlamasından sonra başına gələn hadisələr də təsvir olunur. Qeys şerləriin böyük bir hissəsini hələ ağlını itirməmişdən əvvəl yazmışdı. Qeysin sevgidən ağlını itirən insanlar onu "Məcnun Leyli" (ərəb مجنون ﻟﻴﻠﻲ‎‎ — «Leyli tərəfindən dəli edilmiş») və ya sadəcə "Məcnun" adlandırmağa başlayırlar.

Tədqiqi və təsiri[redaktə | əsas redaktə]

İki gəncin nakam məhəbbəti haqqında dastanın süjet motivləri hələ qədim zamanlardan ərəb şifahi ədəbiyyatında mövcud olmuşdur. Həmin rəvayətlər toplu halda olmasa da, təzkirə müəllifləri tərəfindən yazıya köçürülmüşdür. Sovet alimi akademik İ.Y.Kraçkovski onları geniş təhlil və şərh etmişdir.[1] Prof. Y.E.Bertels bu süjetin şərq xalqları folklorundakı variant və motivlərinin bütövlükdə öyrənilmədiyini qeyd edir.[2] Professor Q. Cahani isə qeyd edir ki, Bertels “Hicazinin məşhur məlumatına əsaslanaraq rəvayətin ərəblərdən əvvəl başqa xalqlarda olması”nı nəzərdə tutmuşdur.[3] Akademik H. Araslı “Leyli və Məcnun” mövzusundan bəhs edən bir çox ərəb alimlərinin fikirlərini tədqiqata cəlb edərək, Leyli və Məcnun haqqında rəvayətlərin xalq poeziyasında yaranıb müxtəlif variantlarla intişar etdiyini göstərir.[4] H. Araslı Hicazi və Dunayevskinin “Leyli və Məcnun” süjetinin hələ e.ə. VI əsrdə Babilistanda geniş yayılması fikrinə ehtiyyatla yanaşaraq, bu kitabələrlə yaxından tanış olan alimlərin belə bir abidəyə təsadüf etmədiklərini göstərir. Alim, dastanın Əməvilər dövründə yarandığı fikrinə haqq qazandırır.[5]

Rəvayət ərəb folklorundan fars ədəbiyyatına keçmişdir. Leyli və Məcnun mövzusunda ilk müstəqil əsər yaradan şair Nizami Gəncəvi olmuşdur. Bu əsəri ilə fars dilli ədəbiyyata ciddi təsir etmiş Nizamidən sonra, bir çox şairlər rəvayəti öz baxışlarına uyğun müxtəlif variantlarda qələmə almışlar.

Nizaminin təsvirində Leyli və Məcnun mktəbdə bir-birini görərək aşiq olurlar. Lakin ailələri arasında olan düşmənçiliyə görə vüsala çata bilmirlər və Leyli başqa bir adama ərə verilir.

Ərəb ənənəsində Leyli və Məcnunun eşqi "bakirə" adlandırılır, yəni, sevgililər heç vaxt bir-biri ilə nigaha girməmiş və bir yatağı bölüşməmişlər. Bu motiv, "Qeys və Lübna", "Qutair və Azza", Mərvə və Məcnun əl-Faransi", "Əntər və Abla" kimi başqa rəvayətlərin də süjeti üçün əsas rol oynamışdır.

İncəsənətdə[redaktə | əsas redaktə]

Gəncədə "Leyli və Məcnun" heykəli
Nizami metrostansiyasının vestibülündə "Leyli və Məcnun" mozaik pannosu

Populyar mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

"Leyli və Məcnun" mövzuları Bakı metropoliteninin Nizami metrostansiyası (bax: Nizami metrostansiyasının mozaikaları)Daşkənd metropoliteninin Əlişir Nəvai metrostansiyasının interyer tərtibatında istifadə edilmişdir.

Sevgi əfsanəsi Erik Kleptonu Layla and Other Assorted Love Songs albomuna daxil olan "Layla" mahnısının yazılmasına ilhamlandırmışdır. Mahnı və albomun adı "Leyli" adından götürülmüşdür.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, I cild, Bakı, 1969, səh. 230-231
  2. Y. Bertels – Nizami və Füzuli, Moskva, 1962, səh.230-231
  3. Q. Cahani – Azərbacan ədəbiyyatında Nizami ənənələri, Bakı,Elm, 1979, səh. 21
  4. H. Araslı – Şərqdə “Leyli və Məcnun” əsərləri, Nizami (I kitab), Bakı, 1940, səh. 291
  5. H.Araslı, səh. 292

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Sasanian, Çingiz (1985). Nizaminin "Leyli və Məcnun" poeması. Bakı: Elm, 120.
  • Крачковский, И.Ю. (1956). Ранняя история повести о Меджнуне и Лейли в арабской литературе, Избр. соч., том II.
  • Araslı, Həmid (1940). Şərqdə Leyli və Məcnun əsərləri, “Nizami” (I kitab), Bakı: Azərnəşr, 222.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]