Məzmuna keç

Lilli Suburq

Vikipediya, azad ensiklopediya
Lilli Suburq
est. Lilli Suburg
Doğum tarixi 1 avqust 1841(1841-08-01)[1]
Vəfat tarixi 8 fevral 1923(1923-02-08)[2] (81 yaşında)
Vəfat yeri
Vətəndaşlığı  Estoniya
Milliyyəti eston
Dini xristian
Fəaliyyəti jurnalist, yazıçı, qadın hüquqları fəalı[d], naşir, pedaqoq
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Lilli Karolina Suburq (est. Lilli Caroline Suburg; 1 avqust 1841[1] – 8 fevral 1923[2], Valqa) — Estoniyalı jurnalist, yazıçı və feminist. O, 1882-ci ildə Pyarnu şəhərində eston qızları üçün özəl ibtidai məktəbin əsasını qoyub. 1885-ci ildə o, bu məktəbi Vilyandi şəhərinə köçürüb və burada şagirdlərin sayı xeyli artıb.

1887–1894-cü illərdə Suburq Estoniyada ilk qadın jurnalı olan "Linda"nın əsasını qoyub və onu nəşr etməyə başlayıb.[3] Jurnalını satmaq məcburiyyətində qaldıqdan sonra Latviyaya köçüb və 1907-ci ilə qədər orada məktəbə rəhbərlik edib. O, qadınların təhsili və cəmiyyətdəki rolu uğrunda apardığı mübarizə ilə Estoniya tarixinə mühüm töhfələr verib.

Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Lilli kimi tanınan Karolina Suburq 1841-ci il avqustun 1-də Rusiya imperiyasının Vändra kilsə nahiyəsində, Eva və Toomas Suburqun ailəsində anada olub. Ailə o, doğulduqdan qısa müddət sonra ailə yaxınlıqdakı Vana-Vändra mülkünə köçüb. Burada Toomas nəzarətçi, Eva isə pendir ustası kimi çalışıb. Zəhmətləri sayəsində cütlük bütün mülkü icarəyə götürə bilib və əvvəllər malikanə mürəbbiyəsindən dərs alan qızlarını özəl məktəbə göndərib.[4] 1852-1859-cu illərdə Suburq Pyarnu şəhərində Mari fon Ditmarın özəl məktəbində oxuyub və şəhərin qızlar gimnaziyasında təhsil almağa başlayıb. Lakin onun təhsili qızıl yel xəstəliyi səbəbindən on ilə yaxın kəsilib. Bu müddət ərzində Suburq aylarla yataq şəraitində qalmağa məcbur olub və alman ədəbiyyatı, pedaqogika, eləcə də qadın məsələlərinə dair kitab və esseləri geniş şəkildə oxuyub. İmkan tapdıqca kiçik bacı-qardaşlarına dərs deyib. Valideynləri Sikana yaxınlığında böyük bir meşəlik ərazi alıb, Toomas orada heyvandarlıqla məşğul olub. O, fermanı südçülük müəssisəsinə qədər genişləndirib və ailə yeni malikanəyə köçüb.[4][5]

Fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xəstəlik Lilli Suburqun üzündə çapıqlar qoyub və o vaxtdan etibarən o, heç vaxt üzünü şərf ilə örtmədən fotoşəkil çəkdirməyə icazə verməyib. 1869-cu ildə o, sağalıb və müəllimlik sertifikatı almaq üçün tələb olunan imtahanları tamamlayıb. 1872-ci ildə o, milli oyanış hərəkatında iştirak edən yazıçı və pedaqoq Karl Robert Yakobson ilə tanış olub. Yakobsonun təşviqi ilə Lilli Suburq öz həyatına əsaslanan "Liina" adlı qısa hekayə üzərində işləməyə başlayıb. Estoniya və Baltik-alman adətləri arasındakı mədəni toqquşmanı qiymətləndirən bu hekayə 1877-ci ildə nəşr olunub və bir neçə dəfə yenidən çap edilib. Növbəti il, yenə Yakobsonun təşviqi ilə Lilli Suburq "Pärnu Postimees" qəzetinin redaktoru kimi fəaliyyətə başlayıb. Mühafizəkarlığı ilə tanınan qəzet, Lilli Suburqun təsiri ilə daha radikal siyasi mövqeyə keçib.[6]

1880-ci ildə Lilli Suburq gənc yetim Anna Viqandtı övladlığa götürüb ki, bu, o dövrün subay qadını üçün qeyri-adi bir addım hesab edilib. Təxminən eyni vaxtda ailənin maddi vəziyyəti dəyişib. İmkanlarından artıq xərcləyən Toomas mal-qaranı satmağa və torpağın yalnız kiçik bir hissəsini və un dəyirmanını saxlamağa qərar verib. Eva və qızları satışa etiraz etsələr də, Toomas əməliyyatı başa çatdırıb və qısa müddət sonra Lilli Suburq qızı ilə birgə Pyarnuya köçüb. O, orada özəl qızlar məktəbi açmağı planlaşdırıb və eston şagirdlərə öz dillərində dərs demək istəyib. O dövrdə qüvvədə olan qaydalar dindən başqa hər hansı fənnin eston dilində tədrisini qadağan etdiyi üçün Pyarnu 1882-ci ildə müəssisəni alman dilli məktəb kimi açmağa məcbur olub. Məktəbi dəstəkləmək üçün o, xeyriyyə yarmarkaları təşkil edib, çıxışlar edib və tamaşalar hazırlayıb, lakin yerli elita bunu narazılıqla qarşılayıb.[5][7]

1885-ci ildə Vilyandidəki tərəfdarlarının təşviqi ilə Lilli Suburq məktəbi oraya köçürüb. O, daha böyük bir bina icarəyə götürə və daha çox şagird cəlb edə bilib. Pansionatda əlli qız yaşayıb və ümumilikdə o, şagirdlərin sayını səksən faiz artırıb. Şagird sayındakı artım məktəbi maliyyə cəhətdən təminat altına alıb və Lilli Suburq unikal bir təhsil sistemi hazırlamağa başlayıb. Tədrisin alman dilində aparılması tələb olunsa da, o, tələbələrinin öz mədəniyyətini dərk etmələrinə və müstəqil mühakimə yürütmələrinə kömək etmək üçün proqrama Yakobson, Lidiya Koydula və Fridrix Reynhold Kreytsvald kimi tanınmış estonları daxil edib. İki il ərzində Lilli Suburq tədris proqramını genişləndirmək istəyərək yuxarı sinif qızlarına beş il alman və iki il rus dili keçmək üçün hakimiyyətə müraciət edib. Onların müraciəti rədd edilib, bu da Lilli Suburqun məktəbin idarəçiliyini qızına təhvil verməsinə səbəb olub. Viqandt yenidən rəsmi orqanlara müraciət edib və beş siniflik proqramı daha altı il tədris etmək üçün icazə alıb. Həmin müddət ərzində, 1892-ci ildə ruslaşdırma siyasəti alman dilli formatı əvəz edib.[5]

"Linda" jurnalı və yazıçılığı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Lilli Suburq məktəbi idarə etdiyi müddətdə də yazmağa davam edib və bir qadın jurnalı nəşr etmək üçün lazımi icazələri almağa çalışıb. Həmin dövrə aid əsərləri arasında "Maarja və Eeva" (1881) və "Leeni" (1887) kimi sentimental mənəviyyat mövzulu yazıları yer alıb. Nəhayət, 1888-ci ildə o, Estoniyanın ilk qadın jurnalı olan "Linda"nı redaktə və nəşr etmək üçün lazımi razılığı alıb. Jurnal hüquqi haqlar, valideynlik, qadın təhsili və mənəvi inkişaf kimi müxtəlif mövzuları əhatə edib. Nəşrdə aparıcı estonların məqalələri, həmçinin tanınmış feministlərin qadınların seçki hüququ haqqında tərcümə edilmiş yazıları, elmi və təhsil sahəsindəki yeniliklər barədə müzakirələr öz əksini tapıb. Onun müzakirəyə çıxardığı məsələlər dövrü üçün radikal olub və digər media orqanlarının istehzalı rəylərinə səbəb olub. Suburg jurnalı 1894-cü ildə maliyyə çətinlikləri səbəbindən satmaq məcburiyyətində qalana qədər ona redaktorluq edib.[8]

Latviya dövrü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1899-cu ildə Viqandt Vilyandidəki məktəbi bağlayıb, Yan Lammas ilə ailə qurub və cütlük Suburqu Latviyanın Omuļi kəndindəki Egerí fermasına özləri ilə birgə aparib. Ana və qız 1907-ci ilə — Lammasın qızı doğulana qədər orada uşaqlara dərs deyən yeni bir məktəb açıb. Suburq 1900-cü ildə son hekayəsi olan "Linda, xalqın qızı"nı (estonca: Linda, rahva tütar) nəşr etdirib və öz xatirələri üzərində işləməyə başlayıb. Estoniyanın ilk feministlərindən biri kimi tanınsa və 1916-cı ildə Tartu Qadınlar Cəmiyyətinin fəxri üzvü seçilsə də, o, 1917-ci ildə Tartuda keçirilən ilk qadınlar konqresində iştirak edə bilməyib.[9]

Vəfatı və İrsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Ömrünün son illərində Lilli Suburq vaxtaşırı Valqa şəhərində yaşayan bacısı Lauranı ziyarətə gedib. Növbəti ziyarətlərin birində, 8 fevral 1923-cü ildə o, orada vəfat edib. Lilli Suburq Vändrada, Köhnə Vändra qəbiristanlığında dəfn olunub. Vändra Qadınlar Cəmiyyəti onun məzarına qulluq edib və 1926-cı ildə Estoniya Qadın Təşkilatları İttifaqı tərəfindən onun xatirəsinə abidə ucaldılıb.[9] 1982-ci ildə Viljandidə vaxtilə onun məktəbinin və "Linda" jurnalının redaksiyasının yerləşdiyi binaya xatirə lövhəsi vurulub.[5]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 https://kreutzwald.kirmus.ee/et/lisamaterjalid/ajatelje_materjalid?item_id=16&table=Persons.
  2. 1 2 Lilli Suburg // Eesti biograafiline andmebaas ISIK (est.). 2004.
  3. ↑ Fionnuala Dillane. "What is a Periodical Editor? Types, Models, Characters, and Women". Journal of European Periodical Studies. 6 (1). 2021: 8. doi:10.21825/jeps.v6i1.20638.
  4. 1 2 Tamul, Lätt və Kostabi, 2006. səh. 544
  5. 1 2 3 4 Vahtre, 1997
  6. ↑ Tamul, Lätt və Kostabi, 2006. səh. 544-545
  7. ↑ Tamul, Lätt və Kostabi, 2006. səh. 545
  8. ↑ Tamm, 2017
  9. 1 2 Tamul, Lätt və Kostabi, 2006. səh. 546

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Lilli_Suburq&oldid=8886270"