Litva yəhudiləri

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Litva yəhudiləri ( idiş ליטוואַקdilindən Litvak və ya litvek) - Aşkenazi Yəhudilərinin ərazi və linqvistik alt qrupudur və onlarla tarixi bağlılığı olan Ortodoks iudaizmi Böyük Litva knyazlığı ərazisində meydana gəlmişdir.

Fərqli xüsusiyyətlər[redaktə | əsas redaktə]

Dil[redaktə | əsas redaktə]

Litva yəhudiləri aşkenazi yııhudilərinin ərazi linqvistik altqrupu kimi şimal-şərq və ya litva (var idiş ליטװישlitvish) İdiş dili dialektində danışırlar. Bu dialekt tarixən müasir Belarusiya, Latviya, Litva, Rusiya, UkraynaPolşanın bəzi bitişik bölgələrində yayılmışdır . Polşa-Litva Birliyinin dövründən bəri, Polşa-Litva dövlətinin daxili ərazi bölgüsü ilə əlaqədar olaraq, Yəhudi mənbələrində bu şimal-şərq dialekti ərazisi "Litva" ( idiş ליטע‎ . lite) paytaxtı və bölgədəki Yəhudi mədəniyyət mərkəzi isə Vilnüs - "Litvanın Qüdsü" ( Ashkenazi Aramaic ירושלים דליטא, erusholayim d'lito) adlandırılır.

Ənənələr[redaktə | əsas redaktə]

Litvak Yəhudiləri etnolinqvistik bir alt qrup olaraq, özlərinin Yəhudi ləhcəsi və İvrit dili və Arami dilinin uyğun tələffüzünə əlavə olaraq həm də ənənəvi mətbəxin bəzi özünəməxsus xüsusiyyətlərinə də malikdirlər.

Aşkenazi Yəhudilərinin yaşayış yerinin şimal bölgələrində (yəni Yəhudi Litvasında, yuxarıya bax) Hasidizmin çiçəkləndiyi dövrdə, əsasən Vilna Gaonun (Litva ənənəsində: Rabbi Eliyohu ben Shleime Zalmena) təsiri sayəsində geniş yayıla bilmədi, əksinə tərəfdarları. Hasidizmin tərəfdarlarına misnagdim ("etirazçılar") adlanan deyildi . Sonradan, bütün misnagdim (Vilna Gaonun ardıcılları, Hasidizmin əleyhdarları) yerləşməsindən və icma mənşəyindən asılı olmayaraq Litvaks adlandırılmağa başladılar.

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

XIX əsrin ortalarından etibarən, yeşiva adlanan mərkəzləri Vilna Gaon ardıcılları tərəfindən Dünya Yeşivası, Voloj və Ponejeva olan dini təhsil üzrə öz sistemlərini inkişaf etdirdilər. Artıq XX əsrin əvvəllərində Amerikada bu təhsil müəssisələrinin filialları meydana çıxmağa başladı, Litva Yəhudilərinin ənənəvi dini təhsil mərkəzləri məhv edildikdən sonra isə yeşivalar ABŞ-da ( Nyu-YorkNyu-Cersi ştatlarında ) və İsraildə ( Qüds və Bnei Brak ) yenidən yaradıldı. Bu yeşivaları XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində hazırlanmış Tövratı öyrənən ənənəvi Litva metodu birləşdirir.

Əlaqəli soyadlar[redaktə | əsas redaktə]

Aşkenaz soyadı Litvak (variant: Litvakov ) ümumiyyətlə tarixi ərazisindən kənarda yaşayan Ukraynanın şimal-şərq yəhudi ləhcəsi sahiblərinə verilirdi .

Çağdaş mənəvi liderlər və dini rəhbərlər[redaktə | əsas redaktə]

  • Hazon İş
  • Eliezer Menachem Şah
  • Yosef Shalom Elyashiv
  • Aaron Yehuda Leib Steinman
  • Chaim Kanevsky

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

  • Vilna Gaon
  • Misnagdim

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Dov Levin, Adam Teller . Litvaklar: Litva Yəhudilərinin Qisa Tarixi. Berghahn Kitabları, 2001.
  • Alvydas Nikžentaitis, Stefan Schreiner, Darius Staliūnas, Leonidas Donskis . Litva Yəhudilərinin İtən Dünyası. Rodopi, 2004.
  • Dovid Katz . Litva Yəhudi Mədəniyyəti. Vilnüs : Baltos lankos, 2004.

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]