Litvinov protokolu
| Litvinov protokolu | |
|---|---|
| İmzalanma tarixi | 9 fevral 1929 |
| İmzalanma yeri | |
Litvinov Protokolu, Litvinov Paktı və ya Moskva Protokolu — 9 fevral 1929-cu ildə Moskvada imzalanmış beynəlxalq müqavilədir. Müqaviləni imzalayan tərəflər bunlar olmuşdur: SSRİ, Polşa, Rumıniya, Latviya, Estoniya və Azad Dansiq şəhəri. Müqavilə onun əsas təşəbbüskarı, SSRİ Xarici İşlər Xalq Komissarlığının müavini Maksim Litvinovun şərəfinə adlandırılmışdır.
Bu müqavilənin imzalanması təşəbbüsü sovet diplomatiyasına məxsus idi. 1928-ci ilin avqustunda imzalanmış Brian-Kelloq paktı müharibədən milli siyasətin aləti kimi istifadə edilməsindən imtinanı nəzərdə tuturdu. Lakin pakt yalnız onu imzalayan bütün dövlətlər tərəfindən ratifikasiya edildikdən sonra qüvvəyə minə bilərdi. Buna görə də sovet hökuməti Polşa və Baltik ölkələrinin hökumətlərinə müraciət edərək, digər dövlətlər onu ratifikasiya etməsələr belə, paktın məcburi və qüvvədə hesab olunmasını təklif etdi.
29 dekabr 1928-ci ildə SSRİ hökuməti artıq Brian-Kelloq paktı ratifikasiya etmiş Polşa və Litvaya bu paktın vaxtından əvvəl qüvvəyə minməsi haqqında protokol imzalamağı təklif edən nota göndərdi. Latviya və Estoniya hökumətlərinə (onlar paktı imzalamış, lakin hələ ratifikasiya etməmişdilər), həmçinin hələ pakta qoşulmamış Finlandiyaya təklif edildi ki, Brian-Kelloq Paktına qoşulma proseduru tamamlandıqdan sonra həmin protokolu imzalasınlar.
Litvanın Xarici İşlər Nazirliyi 10 yanvar 1929-cu il tarixli notasında bildirdi ki, Litva hökuməti prinsip etibarilə sovet təklifi ilə razıdır, lakin əlavə müzakirələr üçün vaxta ehtiyac duyur. Latviya hökuməti isə protokolun imzalanmasında iştirakını Polşanın mövqeyindən asılı etdi. Sovet hökuməti ehtimal edirdi ki, bu dövlətlərin ehtiyatlı davranışı SSRİ ilə Rumıniya arasında Bessarabiyanın mənsubiyyəti ilə bağlı həll olunmamış ərazi mübahisəsi ilə əlaqədardır. Buna görə də Rumıniya hökumətinə də protokola qoşulmaq təklifi göndərildi.
9 fevral 1929-cu ildə Moskvada müharibədən milli siyasətin aləti kimi istifadə edilməsindən imtina haqqında Paris müqaviləsinin dərhal qüvvəyə minməsini nəzərdə tutan protokol imzalandı. 1 aprel 1929-cu ildə Türkiyə, 5 aprel 1929-cu ildə isə Litva bu protokola qoşuldu.
Bu arada Brian-Kelloq Paktı 44 dövlət tərəfindən ratifikasiya edildi və 24 iyul 1929-cu ildə qüvvəyə mindi. Bununla əlaqədar olaraq Moskva Protokolu öz əhəmiyyətini itirdi.
Ədəbiyyat siyahısı
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Договор об отказе от войны в качестве орудия национальной политики (Париж, 27 августа 1928 года) // Сборник действующих договоров, соглашений и конвенций, заключенных СССР с иностранными государствами (rus) (Вып. V). М.. 1930. 5—8.
- Протокол о введении в действие парижского договора от 27 августа 1928 года об отказе от войны в качестве орудия национальной политики (Москва, 9 февраля 1929 года) // Сборник действующих договоров, соглашений и конвенций, заключённых СССР с иностранными государствами (rus) (Вып. V). М.. 1930. 8—10.