Məzmuna keç

Livan müharibəsi (1982)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Livan müharibəsi
Tarix 6 iyun - 29 sentyabr 1982 (İsrailin əməliyyatının başa çatması)[1] və ya 5 iyun 1985 (İsrail qüvvələrinin əksəriyyəti geri çəkildi)
Yeri Livan
Nəticəsi Qeyri-müəyyən:
*İsrailin taktiki qələbələri[2]
*İsrailin strateji uğursuzluqları[a]
*Fələstin Azadlıq Təşkilatının Livandan çəkilməsi[11]
*Cənubi Livanda Fələstin üsyanının sonu
*Cənubi Livan münaqişəsinin başlanğıcı
Ərazi dəyişikliyi İsrailin Cənubi Livanı işğalının başlaması
Münaqişə tərəfləri
Digərləri:
Komandan(lar)
Tərəflərin qüvvəsi
  • İsrail:
    • 78,000 hərbi qulluqçu
    • 800 tank
    • 1,500 ZPD
    • 634 təyyarə
  • LQ:
    • 30,000 hərbi qulluqçu
  • CLO:
    • 5,000 hərbi qulluqçu
    • 97 tank
  • Suriya:
    • 22,000 hərbi qulluqçu
    • 352 tank
    • 300 ZPD
    • 450 təyyarə
    • 300 artilleriya silahları
    • 100 hava hücumundan müdafiə silahları
    • 125 yer-hava raketləri
  • FAT:
    • 15,000 hərbi qulluqçu
    • 80 tank
    • 150 ZPD
    • 350+ artilleriya silahları
    • 250+ hava hücumundan müdafiə silahları
İtkilər
  • İsrail:
    • 654 nəfər ölü, 3887 nəfər yaralı (1982–85)[15][16]
    • 4 nəfər itkin
    • 12 nəfər əsir
    • 1 təyyarə itkisi
    • 2 vertolyot itikisi
  • FAT: Suriya:
    • 1,200 ölü
    • 296 nəfər əsir
    • 300–350 tank itkisi
    • 150 zirehli transportyor itkisi
    • c. 100 artilleriya silahı itkisi
    • 82–86 təyyarə itkisi
    • 12 vertolyot itkisi
    • 29 yer-hava raketləri itkisi[21]
Ümumi itkilər
19.085 nəfər həlak oldu, 30.000 nəfər yaralandı[22]
Sabra və Şatila qırğınında mülki əhali itkisi: 800–3500 nəfər ölü[22]
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

1982 Livan müharibəsi, həmçinin İsrailin ikinci Livan işğalı[23][24][25] kimi də tanınır — Livan vətəndaş müharibəsi çərçivəsində İsrail dövlətinin Livanın ərazisində keçirdiyi və Fələstin Azadlıq Təşkilatının (FAT) bazalarını məhv etmək məqsədi daşıyan hərbi əməliyyat. İşğal, Livanın cənubunda fəaliyyət göstərən FAT ilə İsrail Müdafiə Qüvvələri (SAXAL) arasında sərhədin hər iki tərəfində mülki şəxslərin itkisinə səbəb olan bir sıra hücumlar və əks-hücumlardan sonra baş verdi. İsrailin "Qalileyaya sülh" kod adı altında həyata keçirilən hərbi əməliyyatı, Əbu Nidal təşkilatının silahlı şəxslərinin İsrailin Birləşmiş Krallıqdakı səfiri Şlomo Arqova qarşı sui-qəsdə cəhd etməsindən sonra başladılmışdı. İsrailin baş naziri Menaxem Begin hadisəni "cazus belli" kimi istifadə edərək[26][27][lower-roman 1] məsuliyyəti FAT-ın üzərinə qoydu.[28][29] Bu, 1978-ci ildəki Cənubi Livan münaqişəsindən sonra İsrailin Livana ikinci hücumu idi.

İsraillilər fələstinlilərinin Livandan hücumlarına son qoymağa, ölkədəki FAT-ı məhv etməyə və İsrail tərəfdarı olan Maruni xristian hökumətini qurmağa çalışırdılar.[30][31][32] İsrail qüvvələri Livanın cənubundakı FAT-ın mövqelərinə hücum edərək onları ələ keçirdi və ölkənin şimal-şərqinin böyük hissəsini işğal edən Suriya ordusu ilə qısa müddətlik toqquşmalar yaşadı. İsrail ordusu Cənubi Livan ordusu ilə birlikdə Livanın cənub hissəsinə nəzarəti ələ keçirdi və paytaxt Beyrutu mühasirəyə aldı. Lakin Livan Qüvvələri, İsrail ilə gizli müttəfiqliklərinə baxmayaraq, FAT-a qarşı müharibədə iştirak etməkdən imtina etdi, çünki onların lideri Bəşir Cəmayel hər hansı birbaşa iştirakı işğalçı orduya kömək kimi qiymətləndirirdi.[33] Qərbi Beyrutun mühasirəsindən çıxa bilməyən və İsrailin ağır bombardmanına məruz qalan FAT və müttəfiqləri ABŞ-ın xüsusi elçisi Filip Həbibin köməyi ilə atəşkəs barədə danışıqlar apardılar. Yasir Ərəfatın rəhbərlik etdiyi FAT çoxmillətli sülhməramlı qüvvələrin nəzarəti altında Livandan təxliyə edildi. FAT-ı qovub Suriyanın Livan üzərindəki təsirini aradan qaldırmaqla və prezident Bəşir Cəmayelin rəhbərlik etdiyi israilpərəst xristian hökumətini ərsəyə gətirməklə, İsrail hökuməti israillilərə "qırx illik sülh" verəcək bir müqavilə imzalamağa ümid edirdi.[34]

1982-ci ilin sentyabrında Cəmayelin öldürülməsindən sonra İsrailin Beyrutdakı mövqeyi tutarsız hala gəldi və sülh müqaviləsinin imzalanma ehtimalı getdikcə daha da çətinləşdi. İsrail Müdafiə Qüvvələrinin Sabra və Şatilada fələstinlilər və Livan şiələrinin qırğınındakı (İsrailin dəstəklədiyi falanjistlər tərəfindən törədilmişdir) rolu ictimai qəzəbə səbəb olmuşdur. İsrail Müdafiə Qüvvələri Beyrutdan geri çəkildi və 29 sentyabr 1982-ci ildə əməliyyatını başa vurdu.[35] 1983-cü ildə imzalanan 17 May razılaşması İsrail ilə Livan arasındakı müharibə vəziyyətinə son qoyaraq İsrailin ölkədən çıxmasına zəmin yaratdı. Partizan hücumları nəticəsində artan itkilər fonunda, İsrail Müdafiə Qüvvələri 3 sentyabr 1983-cü ildə Avali çayının cənubundan geri çəkildi.[36]

1985-ci ilin fevral ayından aprel ayına qədər İsrail ordusu sərhəd boyunca yerləşən "Cənubi Livan təhlükəsizlik zonasına" mərhələli şəkildə geri çəkildi. İsrail işğalı İran tərəfindən dəstəklənən şiə İslamçı qrupu olan Hizbullahın ortaya çıxmasına səbəb oldu.[37] Bu hərbi qruplşama İsrail Müdafiə Qüvvələrinin 2000-ci ildə Livandan tamamilə çıxmasına qədər İsrail işğalına qarşı partizan müharibəsi aparırdı.[38] İsraildə 1982-ci il işğalı Birinci Livan müharibəsi kimi də tanınır.[lower-roman 2]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑
    • "Operation Peace for the Galilee: The First Lebanon War". Israel Defense Forces. 22 iyun 2022.
    • "Two decades on, Israel confronts legacy of 'forgotten' south Lebanon occupation". The Times of Israel. 18 iyun 2021.
    • "Gantz okays recognition of southern Lebanon occupation as official IDF campaign". The Times of Israel. 11 noyabr 2020.
  2. ↑ Eligar Sadeh Militarization and State Power in the Arab–Israeli Conflict: Case Study of Israel, 1948–1982 Universal-Publishers, 1997 p. 119.
  3. ↑ Naor, Dan; Lewin, Eyal. "Was the 1982 Lebanon War a Deviation from Israeli Security Doctrine?". The Journal of the Middle East and Africa (ingilis). 14 (2). 3 aprel 2023: 219–244. doi:10.1080/21520844.2023.2171652. ISSN 2152-0844.
  4. ↑ Schulze, Kristen E. "Perceptions and Misperceptions: Influences on Israeli Intelligence Estimates During the 1982 Lebanon War". Journal of Conflict Studies (ingilis). 1 yanvar 1996. ISSN 1715-5673. İşğalın uğursuzluğu səbəbi kimi israillilərin bir sıra yanlış təsəvvürlərini göstərmək olar. İsrailin siyasətinin əsasını təşkil edən ən əsas yanlış təsəvvürlər bunlar idi: Livanda xristianların çoxluq təşkil etməsi, prezident mövqeyinin güclü olması, Livan Qüvvələrinin güclü olması, marunilərin xristian dövlətinin yaradılmasının istəməsi, əlaqə saxladıqları maruni fraksiyasının bütün maruniləri təmsil etməsi və marunilərin etibarlı olması.
  5. ↑ Katz, Andrew Z., 5 Israel's 1982 Invasion of Lebanon to Secure Peace in the Galilee (ingilis), Lynne Rienner Publishers, 1 iyul 2017, 135–162, doi:10.1515/9781626376687-007, ISBN 978-1-62637-668-7, İstifadə tarixi: 26 sentyabr 2024, Səlahiyyətləri 1984-cü ildə başlayan yeni milli koalisiya hökuməti "Qalileyaya sülh" əməliyyatının məqsədinə çata bilməməsini qəbul edərək, Livandan dərhal geri çəkildi.
  6. ↑ "Israel's 3-Year War in Lebanon Ends, But Some Troops Remain Behind". Washington Post (ingilis). 6 iyun 1985. ISSN 0190-8286. İstifadə tarixi: 26 sentyabr 2024. May ayında keçirilən son sorğuda ictimaiyyətin 36 faizi hələ də 1982-ci ildə müharibənin başlamasının doğru hesab edirdi, 60 faizi isə səhv olduğunu bildirmişdir. Əhəmiyyətli olan odur ki, ictimaiyyətin 75 faizi müharibənin uğursuz olduğunu etiraf etmişdir."
  7. ↑ Kainikara, Sanu. "Pathways to Victory: Observations from the 2006 Israel-Hezbollah Conflict" (PDF). 2007. "Qalileyaya sülh" əməliyyatının siyasi məqsədlərinin uğursuzluğu İsrailin münaqişənin həyata keçirilməsində əhəmiyyətli bir uyğunsuzluğu ortaya çıxarır. Con Qarofanonun fikrincə, İsrailin siyasi liderləri, xüsusən də Ariel Şaron, bu məqsədlərə çatmaq üçün əldə olan vaxtı olduğundan artıq qiymətləndirmiş və potensial həyat itkilərini ola biləcəyindən daha az qiymətləndirmişdilər. İsrail hərbi kəşfiyyatının keçmiş rəhbəri Şlomo Qazit bu fikri təsdiqləyərək deyir ki, həm Begin, həm də Şaron "kəşfiyyat məsləhətçilərindən təcrid olunmağı seçmişdilər və məqsədlərinə çata biləcəklərinə dair heç bir şübhələri yox idi". Beyrutun mühasirəsi davam etdikcə, Şaronun İsrail Müdafiə Qüvvələrinin əməliyyatlarına rəhbərlik etmək qabiliyyəti kabinet həmkarları tərəfindən tədricən məhdudlaşdırıldı və o, yalnız vəhdətsiz əmrlər verə bilirdi. Eyni vaxtda İsrail Müdafiə Qüvvələri şiddətli şəhər döyüşlərində çoxlu sayda itki verirdi və daha sonra Hizbullaha qarşı qazana bilmədiyi iyirmi illik aşağı intensivlikli müharibədə bataqlığa düşdü.
  8. ↑ Hertling, Mark. "What I Learned from Watching the Israeli Army". www.thebulwark.com (ingilis). İstifadə tarixi: 26 sentyabr 2024. 1982-ci ildə İsrail Müdafiə Qüvvələri əvvəlcə uğur qazandı, lakin hökumət siyasətində və mülki liderlərin strateji məqsədlərindəki dəyişikliklər missiyanın sürətlənməsi, disfunksiya və nəticədə hərbi məqsədlərə çatmaqda uğursuzluğa səbəb oldu. İsrail 1985-ci ildə qüvvələrini artıq sərhəd bölgələrinə çəkdi və 2000-ci ildə beynəlxalq səviyyədə qəbul edilmiş sərhədlərə çəkildi.
  9. ↑ Khalidi, Rashid. Under Siege: PLO Decisionmaking During the 1982 War (ingilis). Columbia University Press. 4 yanvar 2014. 45. ISBN 978-0-231-53595-3. Lakin " "Qalileyə sülh" əməliyyatının uğursuzluğu müharibənin ağıllıca seçilmiş kod adı ilə nəzərdə tutulan məqsədlərdən daha çox şeyə gətirib çıxarır, çünki əməliyyatı planlaşdıranlar hədəfləri daha iri miqyaslı idi".
  10. ↑ Hammes, Thomas X. The Sling and the Stone: On War in the 21st Century (ingilis). Voyageur Press. 17 fevral 2006. 105. ISBN 978-0-7603-2407-3. İsrail Müdafiə Qüvvələrinin (İMQ) ən son və yeganə uğursuzluğu "Qalileyaya sülh" adlı Livana iflasla nəticələnən hücumu onların məyusluğuna daha da böyük təsir göstərdi.
  11. ↑ İstinadlar:
    • Armies in Lebanon 1982–84, Samuel Katz and Lee E. Russell, Osprey Men-At-Arms series No. 165, 1985
    • Hirst, David. Beware of Small States. NationBooks. 2010. 144–145. ISBN 978-1-56858-657-1. Lakin zaman keçdikcə Ərəfat və onun partizan rəhbərliyi geridə heç bir hərbi qüvvə və çox az siyasi və ya simvolik varlıq qoymayaraq geri çəkilməli olduqlarına qərar verdilər. Düşmənlərinin silah gücü və ümumi strateji avantajı çox böyük idi və aydın idi ki, onlar bu üstünlükləri istifadə edərək yerli əhalini qurban verib bütün şəhəri dağıtmağa hazır idilər. Sıravi heyət bu qərarı bəyənmədi və Ərəfatın sərt tənqidçilərindən bəziləri bunu "xəyanət" kimi qiymətləndirdi. Məgər onlar artıq - əvvəlki müharibələrdəki hər hansı bir ərəb ölkəsindən daha uzun müddət ərzində - Yaxın Şərqin ən güclü ordusunun (və Şeronun sözlərinə görə, dünyada dördüncü ən güclü ordu) onlara qarşı ata biləcəyi hər şeyə qarşı dözməyiblərmi? (...) Amma [fələstinlilər] bilirdilər ki, çox şey gözləsəydilər, [Livan müsəlmanlarının dəstəyini] yenidən asanlıqla itirə bilərdilər. Onlar dedilər ki, "əgər bu, Qüds olsaydı, biz sona qədər qalardıq. Amma Beyrut bizim deyil ki məhv edək".
  12. ↑ "In the Spotlight: PKK (A.k.a KADEK) Kurdish Worker's Party". Cdi.org. 13 avqust 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 fevral 2012.
  13. ↑ "Abdullah Öcalan en de ontwikkeling van de PKK". Xs4all.nl. 15 dekabr 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 fevral 2012.
  14. ↑ "a secret relationship". Niqash.org. 14 mart 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 fevral 2012.
  15. ↑ Uri Ben-Eliezer, War over Peace: One Hundred Years of Israel's Militaristic Nationalism, University of California Press (2019)
  16. ↑ Gad Barzilai, Wars, Internal Conflicts, and Political Order: A Jewish Democracy in the Middle East, State University of New York Press (1996)
  17. ↑ Gabriel, Richard, A, Operation Peace for Galilee, The Israeli-PLO War in Lebanon, New York: Hill & Wang. 1984, p. 164, 165, ISBN 978-0-8090-7454-9
  18. ↑ "Lebanon Demands Payment". The Los Angeles Times. 16 noyabr 1984.
  19. ↑ Walsh, Edward. "Lebanon, Israel Resume Talks on Troop Pullout". The Washington Post. 16 noyabr 1984.
  20. ↑ "Israeli General Says Mission Is to Smash P.L.O. in Beirut". The New York Times. 15 iyun 1982. İstifadə tarixi: 1 may 2017.
  21. ↑ Arabs at War: Military Effectiveness, 1948–1991
  22. 1 2 "The 1982 Israeli invasion of Lebanon: the casualties". Race & Class. 24 (4): 340–3. 1983. doi:10.1177/030639688302400404.
  23. ↑ MacQueen, Benjamin. An Introduction to Middle East Politics: Continuity, Change, Conflict and Co-operation. Sage Publishing. 2013. səh. 73.
  24. ↑ Ramsbotham, Oliver; Woodhouse, Tom. Encyclopedia of International Peacekeeping Operations. Bloomsbury Publishing. 1999. səh. 136.
  25. ↑ Lindley-French, Julian. A Chronology of European Security and Defence 1945–2007. Oxford University Press. 2007. 145–146, 155.
  26. ↑ Kahalani, A Warriors Way, Shapolsky Publishers (1994) pp. 299–301
  27. ↑ Harvey W. Kushner, Encyclopedia of Terrorism Sage Publications (2003), p.13
  28. ↑ [Ze'ev Schiff, Ehud Ya'ari, Israel's Lebanon War, Simon and Schuster 1985 pp.98f:'Arqov Polşa istehsalı olan WZ 63 adlı qeyri-adi silahla vurulmuşdur, . . İsrail kəşfiyyatı bu son model silahın Əbu Nidal təşkilatına verildiyini, lakin hələlik digər terrorçu qruplara verilmədiyini bilirdi. . . Kəşfiyyatçıların Nazirlər Kabinetinə çatdırmaq istədiyi əsas məqam Əbu Nidal təşkilatının Fələstin terror qrupları arasında istisna olması idi. Bir vaxtlar Yasir Ərəfatın ən yaxın dostlarından biri olan Əbu Nidal sonrakı illər ərzində sədrin ən qəddar düşməninə çevrilmişdi. . . Əbu Nidal Ərafatı həqarətlə "yəhudi qadının oğlu" adlandırmış və dəfələrlə onun həyatına sui-qəsd cəhdlərini təşkil etmişdi. Ərafat isə bunun müqabilində Əbu Nidala ölüm hökmü çıxarmışdı.
  29. ↑ Kai Bird, The Good Spy: The Life and Death of Robert Ames, Random House 2014 p.288:'Baş nazir Menahem Beqinə sui-qəsdçilərin Əbu Nidalın adamlarından (yəni Ərəfat və FAT-ın ikrahlı düşmənlərindən) ibarət olduğu bildirəndə, o, istehza ilə söylədi ki, "Onların hamısı FAT, Əbu Nidal və Əbu Şmidaldır, biz FAT-a zərbə vurmalıyıq.""
  30. ↑ Tucker, Spencer C.; Roberts, Priscilla. The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict. A Political, Social, and Military. ABC-CLIO. 2008. səh. 623. ISBN 978-1-85109-841-5.
  31. ↑ Bickerton, Ian J. The Arab-Israeli Conflict: A History. Bloomsbury Publishing. 2009. səh. 151. ISBN 978-1-86189-527-1.
  32. ↑ Martin, Gus. Understanding Terrorism: Challenges, Perspectives, and Issues. Sage Publications. 2013. ISBN 978-1-4522-0582-3. Əməliyyat "Qalileyaya Sülh" adlandırıldı və FAT-ın Livan bazalarından davam edən hücumlarına cavab olaraq başladılmışdı.
  33. ↑ "Israel and the Lebanon Quagmire, 1982". JCPA. 21 sentyabr 2025.
  34. ↑ Friedman, p. 157
  35. ↑ "Two decades on, Israel confronts legacy of 'forgotten' south Lebanon occupation". The Times of Israel. 18 iyun 2021.
  36. ↑ "Israel units start the withdrawal from Beirut area". The New York Times. 4 sentyabr 1983.
  37. ↑ "Hezbollah | Meaning, History, & Ideology | Britannica". www.britannica.com (ingilis). 24 sentyabr 2024. İstifadə tarixi: 24 sentyabr 2024.
  38. ↑ Morris, Benny: Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–1998
  39. ↑ sales, Ben. "Israel's Third Lebanon War is underway: What you need to know". Times of Israel. 1 oktyabr 2024. İstifadə tarixi: 6 oktyabr 2024.
  40. ↑ "Events in North amount to 'Third Lebanon War,' security official says". Jerusalem Post. 23 sentyabr 2024. 6 oktyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 oktyabr 2024.

Haşiyə

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Qeyd olunmalıdır ki, elm adamları hadisəni ya bəhanə (yəni, əvvəlcədən planlaşdırılmış işğal üçün səbəb), yada başqa şərtlər altında qarşısını almaq mümkün olan münaqişəyə səbəb olan faktiki təxribat kimi təsvir edirlər.
  2. ↑ 2006-cı il Livan müharibəsi İsraildə "İkinci Livan müharibəsi", 2024-cü ildəki İsrailin Livana hücumu isə bəzi İsrail mənbələri tərəfindən "Üçüncü Livan müharibəsi" kimi qəbul edilir..[39][40]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Livan_müharibəsi_(1982)&oldid=8914661"