Liviya inqilabı (1969)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Liviya inqilabı (1969)
Nasser Qaddafi Atassi 1969.jpg Müəmmər əl-Qəzzafi 1969-cu ildə keçirilmiş ərəb sammitində, sentyabr revolyusiyasından sonra. Qəzzafi hərbi geyimdə ortada oturub, yanında Misir prezidenti Camal Əbdül Nasir (solda) və Suriya prezidenti Nureddin el Atasi (sağda) oturub, 1969-cu il
Yer Liviya
Tarix 1 sentyabr, 1969
Səbəb Korrupsiya, Liviya rəhbərliyinin qərb siyasəti, kral rejimin ümümi zəifliyi
Əsas məqsəd Monarxiyanın devrilməsi
Nəticə Birləşmiş Liviya Krallığı aradan qaldırıldı və yerinə Liviya Ərəb Respublikası yarandı
Hərəkətverici qüvvələr Flag of Libya.svg «Azad Zabitlərin Yunonist-Sosialist Təşkilatı»
Əleyhdarları

Liviya Krallığı

  • Flag of Cyrenaica.svg Kirenaiki müdafiə gücü[1]
Həlak olanlar 1 (Təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən)[1]
Yaralananlar 15 (Təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən)[1]

Liviya inqilabı (1969). Əl-Fateh inqlabı - 1 sentyabr 1969-cu ildə Müəmmər əl-Qəzzafi başçılıq etdiyi Azad Zabitlərin Yunonist-Sosialist Təşkilatı adlı gizli ordu təşkilatı tərəfindən Liviyada edilmiş hərbi çevriliş. Liviyanın kralı I İdris inqilab zamanı Türkiyədə müalicə alırdı,və bir sıra qərb dövlətlərinin onun hökümətini dəstəkləməsinə baxmayaraq o, heç cür inqlabı dəyandıra bilmədi. Çevrilişin nəticəsində Liviya Krallığı aradan qaldırıldı və yerinə Liviya Ərəb Respublikası yarandı, həm də ölkənin xarici siyasəti radikal dəyişikliyə uğradı, və daha çox pan-arabizməanti-imperializmə dəstək verildi

Monarxiya dövründə Liviya[redaktə | əsas redaktə]

Liviya krallığı öz müstəqilliyini 1951-ci ildə almışdı. Azadlığın almasında Kirenaiki əmiri İdiris As-Suensinin böyük rolu vardı, beləki Liviya xalqı onun çevik və bacarıqlı diplomatiyası saəsində sərbəstliyini aldı. Ölkə konstitusiyalı monarxiya rejiminə keçdi, əmir isə kral titulunu aldı. Liviyanın sonuncu kralı I İdris Liviya vətəndaşı kimi Misirdə yaşayacaq və 1983-cü ildə burda 93 yaşında vəfat edəcəkdi[2]

Azad Zabitlərin Yunonist-Sosialist Təşkilatı[redaktə | əsas redaktə]

1964-cü ildə Aralıq dənizi sahilində yerləşən balaca Tolmeyt qəsəbəsində 23 yaşlı gənc leytenant Muammər Qəzzafinin rəhbərliyi altında yaradılmışdı. Tolmeytdə keçirilən gənc liviyalı zabitlərin qurultayında Misir inqilabının şüarı, «Azadlıq, Sosializm, Birlik», şüarı gənc zabitlərin devizi olaraq qəbul edildi. Elə təşkilatın adı da bu şüardan götürüldü. Gənc Qəzzafi panarabist hərəkatının lideri və Misir inqilabının rəhbəri Camal Əbdül Nasirın vurğunu idi və yarım əsr boyunca bütün siyasi həyatını Nasirın ideylarının reallaşmasına sərf edəcəkdi.

Qurultayda qərara alındı ki, gənc zabitlər Liviyada çevriliş edib sosialist cəmiyyəti qurmaq üçün hərtərəfli fəaliyyətə başlasınlar. Bundan başqa qurultay gənc zabitlərin qarşısına bir neçə tələb də qoydu. Zabitlər dini qaydalara riayət etməli, çevrilişin gizliliyini təmin etmək üçün içkidən və qumardan imtina etməli və əyləncə mərkəzlərinə getməməliydilər. Mərkəzi Komitə gənc zabit Muammər Qəzzafiyə xüsusi səlahiyyətlər verdi.

Qurultaydan sonra Qəzzafi ayrı-ayrı qruplar formalaşdırdı. Həmin qrupların heyətini və məqsədlərini ancaq Qəzzafi bilirdi və hər bir qrup digər qrupun fəaliyyətindən xəbərsizdi. Tezliklə hələ dünən kursant olan gənc zabitlər Liviya ordusunun bütün bölmələrində xidmətə başladılar. Onlar hər ay Qəzzafiyə hesabat verir və ondan təlimat alırdılar.[3]

İnqilabi Komandanlıq Şurası[redaktə | əsas redaktə]

1969-cu il sentyabrın 1-də səhər tezdən Qəddafinin başçılığı ilə, üsyana hazırlıq ərəfəsində yaradılmış, tərkibində 12 zabitin olduğu İnqilabi Komandanlıq Şurasının (İKŞ) rəhbərliyi altın­da silahlı dəstələr eyni vaxtda Benqazi, Tripoli və ölkənin digər şəhərlərinə irəliləməyə başladılar. Onlar tez bir zamanda əsas dövlət və hərbi obyektlər üzərində nəzarəti ələ keçirdilər. ABŞ bazalarının bütün girişləri əvvəlcədən bağlanılmışdı.

Həmin gün radio ilə çıxış edən Qəzzafi ölkədə monar­xi­ya­nın devrildiyini elan etdi.

Həmin vaxt məlumat verildi ki, ali hakimiyyəti müvəqqəti olaraq İKŞ həyata keçirəcək. Lakin onun say və ad tərkibi uzun müddət bildirilmədi. Həmçinin bu ali hakimiyyət or­qa­nına kimin başçılıq etdiyi də heç kəsə bəlli deyildi. Yalnız çevrilişdən iki həftə sonra 27 yaşlı Müəm-mər Qəzza­­fi rəhbər və İKŞ-nin sədri elan edildi. Eyni za­man­­da ona polkovnik rütbəsi verilməsi xəbəri də yayıldı. İKŞ-nin digər üzvləri isə yalnız 1970-ci il yanvarın 10-da elan olundu[4]

1973-cü ilin aprel ayının 15-də Zuvar şəhərində çıxış edən Qəddafi 5 maddədən ibarət mədəni inqilabın həyata keçiriləcəyini bəyan edir:

  • Monarxiya rejimində qüvvədə olan bütün qanunların ləğv edilərək, şəriətə əsaslanan qanunların qəbulu;
  • Kommunizmkonservatizm repressiyası – siyasi sferada təmizlik (inqilaba qarşı çıxan bütün qüvvələrin – kommunistlər, ateistlər, Müsəlman Qardaşlar, kapitalizmin müdafiəçiləri və qərb təbliğatını həyata keçirən casuslar) fəaliyyətinin ləğvi;
  • İctimai müqavimətin inqilaba dəstək verməsi üçün insanlara silah paylanılması;
  • Bürokratiyanın kökünün kəsilməsi üçün inzibati islahatların keçirilməsi;
  • İslam ideyalarının yayılması[5]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 Cyrenaican Defence Force Leigh Ingram-Seal
  2. "sonuncu monarx".
  3. "Təşkillat haqda".
  4. "İKŞ".
  5. "Qəzzafinin məqsədləri".