Lvov orta əsrlərdə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
W21-1a.svg Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!

  • Əgər məqalə yarımçıq qalıbsa, məqaləni yaradan istifadəçi ilə əlaqə qura bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin adlarını görə bilərsiniz.
  • Redaktələrinizi mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Bu məqalə sonuncu dəfə Keete 37 tərəfindən redaktə olundu. 0 saniyə əvvəl. (Yenilə)
Lvov tarixi
Coat of Arms of Lviv
Bu məqalələr ölkə seriyasındandır
Orta əsrlər
Reç Pospolita dövrü
Otuzillik müharibə dövrü
Avstriya-Macarıstan dövrü
General-qubernatorluq dövrü
Holokost dövrü
Xronologiya
Memarlıq tarixi
Hutsul sesessiyası
Merlər
Parklar

Lvov portalı

Orta əsr Lvovu - tarixi Qərbi Rus bölgəsinin önəmli iqtisadi, mədəni və siyasi mərkəzlərindən biri idi. Onun tarixi XIII əsrdə şəhər istehkamlarının əsasının qoyulması və XVI əsrin ikinci yarısına kimi, davam edən geniş dövrləri əhatə edir (məhz həmin dövrlərdə Reç Pospolita dövlətinin yaranması və Yagellonlar sülaləsinin hakimiyyət dövrünün tamamlanması baş vermişdir). Yazılı salnamələrdə Lvov şəhərinin ilk xatırlamaları XIII əsrin ortalarına (daha doğrusu 1256-cı ilə) aid edilir. XIII əsrin ikinci yarısından etibarən, Lvov Qalitsiya-Volın knyazlığının ən böyük şəhərinə, 1341-ci ildən sonrakı dövrlərdə isə, Polşanın tərkibində olan "rus krallığının" mərkəzinə çevrilir. 1370-ci ildə Lvov Macarıstan krallığı tərəfindən işğal edilir, 1387-ci ildə isə yenidən Polşa krallığının tərkibinə daxil olur. 1433-cü ildən sonra şəhər Polşa krallığınının ərazisində formalaşdırılmış Rus voyevodalığı adlı inzibati vahidin mərkəzinə çevrilir. Orta əsr Lvov şəhərinin əhalisi polietnik olması və müxtəlif konfessiyalara bölünməsi ilə fərqlənirdi ki, bu da tez-tez müxtəlif icmaların arasında açıq münaqişələrin və qarşı tərəfli nifrətlərin yaranmasına səbəb olurdu.

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Arxeoloji qazıntıların məlumatlarına əsasən, müasir Lvov və onun ən yaxın ətraflarının yerləşdiyi ərazilər qədim tayfalar tərəfindən hələ mezolit dövründə məskun edilmişdir. Lvov şəhərinin şimal-qərbində yerləşən şəhər tipli Brüxoviçi (pol. Brzuchowice) adlı qəsəbədə aşkar edilmiş bir neçə qədim yaşayış məntəqəsinin və mağaraların qalıqları, həmçinin Vorontsev-Starunya mədəniyyətinə aid olan çoxsaylı daş məmulatları (e.ə. VI-IV minilliklər) buna şahidlik edir[1]. Qəsr dağında, eləcə də Lısovka, Jupanı və Vinniki şəhərinin yaxınlığıda yerləşən Çertova skala yüksəkliklərində arxeoloqlar tərəfindən aşkar edilmiş əkinçi və maldar tayfalarının qəsəbələrinin arxeoloji izləri mis dövrünün sonlarına aid edilir (mis dövrünün yaşayış məskənlərində aşkar edilmiş artefaktları alimlər "çalavari qədəhlər" mədəniyyətinə aid edirlər). Hazırki İvan Franko adına şəhər parkının ərazisində erkən tunc dövründə yaradılmış qədim kurqanın qalıqları saxlanılmaqdadır[2][1].

1992-ci ildə müasir "Dobrobut" adlı bazarın yerləşdiyi ərazidə (keçmiş Krakovskoye adlı şəhər kənarı, hazırda isə - knyaz Yaroslav Osmomısl meydanı) aparılan qazıntı işləri zamanı Frakiya-Hallştatt (e.ə. I minilliyin ortaları), Çernyaxov (IV əsr), Praqa (VI əsr) və Luka-Raykovets (VIII-IX əsrlər) mədəniyyətlərinin izləri tapılmışdır. Hallştatt mədəniyətinə aid edilən daha bir qədim yaşayış məntəqəsinin qalıqları isə, 1986-cı ildə Teatralna küçəsində və 1987-ci ildə İvan Podkova meydanında aşkar edilmişdir[1][3].

Müasir Lvovun ərazisində ən qədim daimi slavyan qəsəbələri Poltva çay vadisi və Znesenye təpələri arasında mövcud idi. Müasir Znesenye regional landşaft parkının ərazisində, daha doğrusu İlan dağının zirvəsində, VII—X əsrlər arasında Svyatovit tanrısının bütpərəst məbədi mövcud olmuşdur (xalq arasında bu cür məbədlər kápişşe (ukr. Капище) adlandırılırdı), onun ətrafında isə böyük şəhərin əsası qoyulmuşdur (günümüzdə həmin yer "Svyatovit sahəsi" olaraq tanınır). Qonşuluqdakı Baba dağında ("Doğuş dağı" olaraq da tanınır) da təxminən həmin dövrə aid edilən daha bir kapişşe və yaşayış məskəninin qalıqları aşkar edilmişdir. Arxeoloqlar tərəfindən təyin edilmişdir ki, X əsrdə həmin yaşayış məskəni öz yerini Qəsr dağının qərb yamacına doğru dəyişmiş, köhnə qəsəbənin çox hissəsi isə dağıdılmışdır. Bundan sonra həmin yaşayış məntəqəsi Znesenye (ukr. Знесіння) adlanmağa başlamışdır və bu ad, slavyan mənşəli ən qədim Lvov toponimlərinən biri hesab edilir[4][5][6].

Ehtimal ki, XI əsrə aid edilən daha bir qədim yaşayış məskənini izləri İvan Franko parkıda tapılmışdır[2]. Bundan başqa, Lvovda və onu əhatə edən çoxsaylı şəhərətrafı kəndlərdə Perun, Rod, RojanitsaVeles tanrılarına həsr olunmuş qədim bütpərəst kapişşelərin qalıqları qorunub saxlanılmışdır. Müasir Lvovun ətraflarında yazı sənəti çox qədim dövrlərdən inkişaf etmişdi, buna, 1988-ci ildə Zveniqorod-Qalitski kəndində tapılmış və XII əsrin birinci yarısına aid edilən tozağacı qabığından hazırlanmış manuskriptlər şahidlik edir (bu, Ukrayna ərazisində aşkar edilmiş yeganə tozağacı qabığından hazırlanmış manuskript nümunələri hesab olunur)[1].

Orta əsr Lvovunu tədqiq edən əksər tarixşünaslar tərəfindən başlıca mənbələr olaraq Qalitsiya-Volın salnaməsi[7], Almaniyalı tacir Martin Qruneveqin xatirə kitabı, burqomistr İohann Alnpek tərəfindən 1618-ci ildə Köln şəhərində çap edilən Lvov şəhərinin topoqrafiyası, başqa bir Lvov burqomistri olmuş Yuzef Bartolomey Zimoroviçin "Leopolis Triplex" adlı xronikası[8], Xodınitski tərəfindən 1829-cu ildə nəşr edilən "Qalitsiya və Lodomeriya krallıqlarının şanlı paytaxtı Lvovun yaranma tarixindən dövrümüzə kimi" kitabı, 1844-cü ildə Denis Zubritski tərəfindən nəşr edilən "Lvov şəhərinin xronikası", arxivarius Aleksandr Çolovskinin "Lvov Rusiya dövründə" əsəri, 1894-cü ildə professor Pappe tərəfindən nəşr edilən "Lvov şəhərinin tarixinin qısa hekayəsi" kitabı, həmçinin Lvov Universitetinin professoru Yaroslav İsayeviçin redaksiyasının altında işıq üzü görən "Lvovun tarixi" (1984), " Lvovun tarixi müxtəlif sənədlərdə və materiallarda" (1986), "Lvov. Tarixi qısa hekayələr" (1996) kitabları istifadə olunur[4].

Qalitsiya-Volın knyazlığı[redaktə | əsas redaktə]

Rus kralı Lev Daniloviçin rəhbərliyi altında Qəsr dağının zirvəsində ucaldılmış, Polşa kralı III Kazimir tərəfindən genişləndirilmiş və XIX əsrdə sökülmüş məşhur Yüksək qəsr (pol. Wysoki Zamek) kompleksi.
1292-ci ildə Lev Daniloviç tərəfindən Poltva çayının sahilində (hazırda Köhnə şəhərin mərkəzi) inşa edilmiş və uzun illər kral iqamətgahı funksiyasını yerinə yetirmiş Aşağı qəsr (pol. Niski Zamek) kompleksi.

Lvovun şəhər qismində yazılı mənbələrdə ilk dəfə yada salınması Qalitsiya-Volın (Haliç) salnaməsində rast gəlinir; məhz həmin salnamə 1256-cı ilin payızında Xolm (daha sonralar Xelm olaraq adlandırılan) şəhərində baş vermiş böyük yanğını və bu hadisənin Lvova olan təsiri haqqında geniş izahat verir[9]. Qalitsiya knyazı Daniil Romanoviç Lvov şəhərinin əfsanəvi banisi hesab edilir; deyilənə görə, şəhər öz müasir adını knyazın oğlu Lev Daniloviçin şərəfinə əldə etmişdir[10][2][1][11][12][6][13]. Bununla belə, o dövrün heç bir yazılə mənbəsi belə iddia üçün ciddi əsaslar vermir. Ukraynalı tarixçi alim Leontiy Voynoviç Belarus-Litva salnamələri və XVI-XVIII əsrlərdə yaşayıb yaratmış müəlliflərin əsərləri əsasında iddia edir ki, şəhərin əsası Lev Daniloviç tərəfindən qoyulmuşdur. Şəhər Lev Daniloviçinə məxsus olan Peremışl torpağının və Belz knyazlığının sərhədində yerləşirdi[14]. Başqa bir tarixçi alim Yaroslav İsayeviç hesab edir ki, knyaz Daniil Romanoviç şəhərdə aparılan tikinti-quruculuq işlərinə rəhbərlik edir, onun oğlu Lev Daniloviç isə birbaşa işlərin aparıldığı sahəyə nəzarət edirdi. Voytoviç həmçinin qeyd edir ki, 1245-ci ildə San çayının sahilində yerləşən Yaroslav şəhərinin ətrafında baş vermiş döyüş zamanı Lev Daniloviç artıq əlahiddə bir alaya komandirlik edir və nəticə etibarı ilə şəxsi xanədanlıq mərkəzinə sahib olur və bu səbəbdən də atasının birbaşa icazəsi olmadan xanədanlığının ərazisində istənilən şəhərin əsasını qoymaq səlahiyyətinə malik olur[15].

Bununla belə, şəhər faktiki olaraq salnamələrdəki yadasalmalardan daha öncəki dövrlərdə də mövcud olmuşdur. 1980-ci illərin başlanğıcında şəhər arsenalının qərb divarı ətrafında həyata keçirilən restavrasiya və sanasiya işləri zamanı ehtimal ki, 1213-cü ildə hazırlanmış palıd konstruksiyalarının qalıqları üzə çıxarılmışdır[1]. Bir çox müasir tarixşünas alimlər tərəfindən, Lvov şəhərinin, qərbi Rus torpaqlarına monqol-tatar ordusunun birinci basqınından dərhal sonra (yəni 1239-cu ildə), qarət edilmiş dövlətin təsərrüfat fəaliyyətini stimullaşdırmaq üçün və yaxud knyaz oğlu Levin macar kralı IV Belanın qızı Konstansa ilə sülalə nikahının (1247) şərəfinə yaradıldığı ehtimal edilir[11].

1259-cu ildə (digər məlumatlara görə — 1261-ci ildə[12]) monqol ordusunun ali tümənbaşısı olmuş Burunday[~ 1], istila təhdidi altında knyaz Daniili və oğlu Levi Qəsr (və ya Knyaz) dağının zirvəsində ucaldılmış taxta qəsri dağıtmağa məcbur edir[2][1][4][11][13]. Knyaz qəsrinin məhz həmin dağın zirvəsində yerləşməsi haqqında olan hipotez ilk dəfə olaraq arxeoloq və tarixçi Anton Petruşeviç tərəfindən irəli sürülmüşdür. Başqa bir tarixçi alim Aleksandr Çolovskinin mülahizələrinə əsasən, "Lvov detinetsi"[~ 2] qonşu dağların birisində yerləşirdi, Qəsr dağında isə ancaq müşahidə qülləsi yerləşirdi. Tarixçi İsidor Şaraneviçin versiyasına görə, Daniil Qalitskinin hakimiyyət dövründə mövcud olmuş Lvov şəhəri hazırki Znesenye parkının ərazisində yerləşirdi, 1261-ci ildən sonra isə knyaz Lev tərəfindən hazırki Starıy Rınok (Köhnə Bazar) meydanının yerində ucaldılmışdır. Qəsr istehkamları Knyaz dağının aşağı terraslarını əhatə edirdi və Köhnə Bazar, Müqəddəs Nikolay kilsəsi, Müqəddəs Onufriy, Cümə gününün Müqəddəs Paraskevası kilsəsiPidzamçe rayonu (keçmişdə həmin rayon Rozenberq adlanırdı) boyunca davam edirdi[16][4].

Bəzi mənbələrə ("Macarıstanlı Müqəddəs Kuniqundanın Həyatı", Litva salnamələri, Qərbi Avropa və erməni mənbələri) əsasən, 1270-1280-ci illər arasında Lvov Qalitsiya-Volın knyazlığının paytaxtı statusuna malik idi, buna həmçinin Lvov gerbinin ümumdövlət simvolu kimi istifadə olunması şahidlik edir[1]. Bu dövrdə Lvov qəsri yenidən qurulmuşdur və 1288-ci ilin yanvar ayında Qızıl Orda xanı Tula-Buqanın həyata keçirdiyi mühasirə əməliyyatına davam gətirmişdir[17]. Qızıl Orda bəylərbəyi olmuş Noğay xanın və Volın knyazı Mstislav Daniloviçin birgə rəhbərliyi altında formalaşdırılmış monqol qoşunları şəhər qəsrinə hücum etməkdən son anda imtina edir və bunun əvəzinə Lvovun ətrafında yerləşən bütün kiçik kəndləri talan edir[18]. 1974-cü ildə həyata keçirilən daha bir genişmiqyaslı arxeoloji qazıntılar zamanı dairəvi qüllənin bünəvrə izləri, həmçinin üz tərəfindən daşlarla bərkidilmiş, yuxarıdan isə çəpərlənmiş divarların və torpaq səngərlərinin qalıqları aşkar edilmişdir[2][1][4][13].

XIII əsrin sonunda və XIV əsrinin birinci yarısında Lvov Qalitsiya-Volın knyazlığının ən böyük şəhərlərindən biri idi. Şəhərin müstəqil olmağı, şəhər gerbinin mövcudluğu ilə sübut edilirdi (qalxan üzərində təsvir olunmuş şir); bundan başqa, Yüksək qəsrdə knyaz xəzinəsi və arsenalı saxlanılırdı. Knyaz Lev Daniloviç və onun taxt varisi I Yuri Lvoviç indiki Dominikan kilsəsinin yerləşdiyi ərazidə bir zamanlar mövcud olmuş saray kompleksində məskunlaşmışdılar (həmin saray ilə Aşağı qəsr ilə, daha sonralar Erməni küçəsinə çevrilmiş geniş bir yol ilə birləşdirilmişdir). Sarayın ətrafında Qərbi Avropa şəhərlərinin nümunələri üzrə yeni qəsəbənin əsası qoyulmuş və həmin yeni qəsəbəyə Pidzamçe rayonundan rusinlər, almanlar, ermənilərtatarlar tədricən köçməyə başlamışdılar[2][1][11].

1340-cı ilin aprelində sui-qəsdçilər tərəfindən knyaz II Yuri Boleslav zəhərləndirilmişdir və bu akt Lvov sakinləri arasında ciddi təlatümlərə səbəb olmuşdur. Knyazın ölümündən bir müddət sonra Qalitsiya boyarları, ilk növbədə knyazın şəxsi dəstəyindən və təqdim olunmuş böyük imtiyazlardan istifadə edən alman-katoliklərinə və digər xarici tacirlərə qarşı xalq qəzəbini yönəltmək qərarını alırlar. Şəhər sakinləri arasında baş vermiş kütləvi çaxnaşmadan Polşa kralı III Kazimir öz xeyrinə yararlanmağa çalışır və bu Qalitsiya-Volın mirası üzərində bir tərəfdən Polşa və Macarıstan, digər tərəfdən isə litvalılar, rusinlər və monqol-tatarlar arasında müharibənin baş verməsinə səbəb olur[19][20][21].

1340-cı ilin aprel ayının sonunda kral III Kazimirin ordusu macarların dəstəyi ilə Lvov şəhərini işğal edir knyaz xəzinəsini, o cümlədən hakimiyyət reqaliyalarını (tac, taxt və tacqoyma plaşı) qarət edir, şəhər istehkamlarını yandırır və təntənəli şəkildə Krakova geri qayıdırlar. 1340-cı ilin iyun ayında daha da böyük polyak ordusu Lvov şəhərinə doğru ikinci yürüş edir, ancaq Qalitsiya voyevodası Dmitri Detko (Dedko) sakinlərin müqavimət hərəkatına rəhbərlik edərək və tatarların köməyindən yararlanaraq polyak ordusunu geri çəkilməyə məcbur etdi[22]. Litva knyazı Lübart Gediminoviçin və Qızıl Orda canişinlərinin dəstəyindən istifadə edərək, Detko faktiki olaraq Lvov şəhərinin başçısı və Rus torpaqlarının yüzbaşısı vəzifələrini icra etməyə başlayır (Qalitsiya boyarları formal olaraq pravoslavlığı qəbul etmiş knyaz Lübartı dəstəkləyirdilər)[23].

1341-ci ildə Detko Lvov uğrunda gedən çoxsaylı qırğınlar zamanı qarət edilmiş əmlakın kompensasiya edilməsi vədi olaraq şəhərdə ticarətin davam etdirilməsi çağırışı ilə Torn şəhərində məskunlaşan alman ticarətçilərinə müraciət edir[4][11]. 1349-cu ildə kral Kazimir tatarların bitərəfliyindən istifadə edərək yenidən Lvov şəhərini ələ keçirməyə müvəffəq olur (həmin dövrdən etibarən, Qalitsiya torpaqları polyakların, Volın isə litvalıların tabeçiliyinə daxil olur. Şəhər "Rus krallığı" (lat. Regnum Russiae) adlandırılan diyarın inzibati mərkəzi elan edilir; burada almanların və polyakların sırasından olan böyük qarnizon yerləşdirilir, rusin xalqının nümayəndələri olmuş boyarlar və narazı sakinlər isə şəhərdən qovulmuşdur. 1351-ci ildə litvalılar şəhərə hücum edir, bir çox tikilini talan edir və böyük sayda yerli əhalini əsarətə alırlar. 1352-ci ilin may ayında Lübartın qoşunları şəhərə yenidən yaxınlaşır, lakin daha sonra fikirlərini dəyişərək yaxınlıqdakı Haliç şəhərini işğal edirlər[24][25][2][12].

XIV əsrin birinci yarısında Lvov knyazlığın böyük intisadi mərkəzi olmasına baxmayaraq, yaxınlıqdakı Haliç, Vladimir, Peremışl (hazırki Pşemısl) və Terebovlyadan fərqli olaraq heç bir zaman rusin etnosunun ciddi siyasi, dini və ya mədəni ocağına çevrilmir. Şəhər qismində o, ətrafdakı şəhərlərdən daha gec dövrdə formalaşmışdır, burada böyük faiz nisbəti ilə əcnəbi kontingenti mövcud idi (onlar ənənəvi olaraq başlıca vəzifələri tutmuşdur). Alman müstəmləkələşdirməsi siyasəti nəticəsində Lvovda yaşayan meşşanlar ümumrus deyil, daha çox müstəqil şəhər hüquqlarından yararlanırdılar. Ümumiyyətlə Lvov meşşanlığı öz aydın hüquqi statusu ilə ayrıca ictimai təbəqə qismində, əsasən alman etnik zəmində formalaşmışdır[26].

Polşa krallığı[redaktə | əsas redaktə]

Lvov şəhərində məskunlaşan böyük erməni icmasına sərbəst şəkildə ticarətin aparılmasına icazə verən xüsusi rüsxətnamə. Sənəd Polşa kralı Böyük Kazimir tərəfindən 3 fevral 1367-ci ildə imzalanmış və möhürlənmişdir.

1352-ci ilin yay ayında kral III Kazimir öz priveleyi əsasında (lat. privilegium — xüsusi qanun; pol. przywilej), yerli sakinlər arasında "voyt" adlandırılan konxa Bertoldun uşaqlarına Vinniki şəhərinin yerində bir zamanlar mövcud olmuş olduqca geniş mülkiyyət torpaqlarını bəxş etmişdir (daha öncələr həmin torpaqları Bertoldun özünə knyaz Lev bağışlamışdır). Həmçinin kral Qalitsiya boyarlarını hərbi mükəlləfiyyətin yerinə yetirilməsinə məcbur etməklə, onların sahib olduqları qədim torpaq hüququnu təsdiqləmiş və onlara yeni torpaq paylarını hədiyyə etmişdir. Yeni qanuna əsasən, hərbi xidmətə voytlarla yanaşı, həmçinin soltıslar (kənd ağsaqqalı) da cəlb olunmalı idilər (Soltıs, Şulthays və ya Şultz (pol. Sołtys, alm. Schultheiß, Schulz) - Almaniya krallığında (Regnum Teutonicum), kral qarşısında öz vəzifəsinin icrasına nəzarət etmək üçün bu və ya digər icmaların nümayəndələri vəzifələrinə kral tərəfindən təyin olunan şəxsdir)[27]. Lübartın həyata keçirdiyi hərbi səfər və kampaniyaların ardınca, III Kazimir artıq köhnəlmiş Yüksək qəsrin yenidən qurulmasını əmr edir. Yenidənqurma işlərinin tamamlanmasından sonra, dağın zirvəsində yeni daş divarlar, qüllələr, iki həyət, ikimərtəbəli saray, eləcə də qaldırıcı körpülər formalaşmışdır[1][12][6].

1356-cı ildə Maqdeburq ratuşasında imzalanan rüsxətnaməyə əsasən, Lvov şəhəri özünüidarəetmə hüququnu əldə edir[~ 3][28]. Katoliklər şəhərin imtiyazlı icması elan edilmələrinə baxmayaraq, Kazimir digər milli icmaların (ermənilərin, yəhudilərin və rusinlərin) da hüquqlarını etiraf etməyə məcbur olur. 1370-ci ilin sonunda III Kazimirin ölümündən sonra, şəhər Macarıstan tacının tabeçiliyə keçir. Əvvəlcə burada macar kralı I Lüdovikin canişini kimi knyaz Vladislav Opolçik, daha sonralar isə müxtəlif macar voyevodaları hökmranlıq edirdilər. Opolçik katolik arxiyepiskopuna Lvov gömrükxanalarının əldə etdiyi gəlirin dəsyatin hissəsini bağışlayır, həmçinin fransiskan və dominikan ordenlərindən olan monastırlara maliyyə yardımı göstərirdi. Bundan başqa, o, Lvov divarları arxasında yerləşən Müqəddəs Xaç kostyolunu və Yüksək qəsrə aparan ticarət yolunu erməni icmasına hədiyyə edir. 1381-ci ildə şəhərdə güclü yanğın baş verir; həmin yanğın nəticəsində, Rınok meydanında yerləşən taxta ratuşa binası da daxil olmaqla bir çox şəhər binaları, Aşağı qəsr, həmçinin fərman, diplom və knyaz dövrünün əlyazmalarının saxlanıldığı şəhər arxivi məhv olmuşdur[2][12][1].

1386-ci ildə Macarıstan kraliçası Mariya Vladislav Opolçikin Qalitsiya torpaqları üzərində sahiblik hüququnu yenidən bərpa edir. 1387-ci ilin başlanğıcında Lüdovikin daha bir qızı və varisi olmuş Polşa kraliçası Yadviqa Lvova təntənəli şəkildə daxil olur və onu təkrarən öz krallığının tərkibinə daxil edir (yaranmış konflikt zamanı, kraliça Mariyanı ancaq Vladislav Opolçik və Haliç kovxası Benedikt dəstəkləmişdilər)[29]. Həmin ilin payızında isə Lvovun Aşağı qəsrində II Vladislav və Moskva knyazı Dmitri Donskoyun oğlu knyajiç Vasiliy arasında danışıqlar həyata keçirilmişdir. 1388-ci ildə isə, II Vladislav "Lvov şəhərinin heç kəsə və heç bir zaman feodal mülkiyyətinə verməyəcəyi" haqqında ətraflı bilgi verən xüsusi fərman imzalayır.

Rusinlər və yəhudilər katolisizm dinini güc yolu ilə yaymağa çalışan Polşa hakimiyyəti tərəfindən milli və dini ayrı-seçkiliyə məruz qalırdılar. Bunun əksinə olaraq, polyak və alman mühacirləri xeyli imtiyazlara sahib olur və XIV əsrin sonunda şəhərin imkanlı patrisiat təbəqəsinə çevrilirlər. II Vladislav dominikan ordeninə məxsus Tanrı Vücudu və fransiskan ordeninin Müqəddəs Xaç monastırlarına olduqca geniş torpaq sahələri və maliyyə vəsaitləri ayırmış, 1402-ci ildə isə Lvov ermənilərinə bütün Polşa ərazisində ticarətlə məşğul olmalarına imkan yaradan xüsusi bəyannamə imzalamışdır. XIV əsrin sonlarında nəşr edilmiş "Ucqarvə yaxın rus şəhərlərinin siyahısı" adlı coğrafi xarakterli əsərdə sıralanan 358 şəhər içərisindən ancaq Novqorod və Lvov "velikiy", yəni böyük və ya şanlı adlandırılmışdır[30].

1410-cu ilin yaz aylarında Lvova təşrif buyurmuş II Vladislav Tevton ordeninə qarşı yürüş planı hazırlayır, 1410-cu ilin iyul ayında baş vermiş məşhur Qrünvald döyüşündən sonra Lvov, krallığın digər şəhərləri ilə yanaşı Vladislavın şərəfinə zəfər qarşılanması təşkil edir. 1414-ci ildə Polşa kralı Roma papasının rəsmi razılığı ilə katolik arxiyepiskopunun iqamətgahını birdəfəlik olaraq Haliçdən Lvova köçürməyə nail olur[31].

1415-ci ildə II Vladislav Lvova geniş torpaq sahələrini bəxşiş edir və bu torpaqlarda daha sonralar Kulparkiv, BilohorşaBrüxoviçi adlı kəndlər formalaşmağa başlayır. 1429-cu ildə Lutsk şəhərində düzənlənən monarxlar qurultayında iştirak etmək məqsədilə, Lvov şəhərini Polşa kralı ilə birlikdə Müqəddəs Roma imperiyasının imperatoru I Sigizmund (Jiqmond) Lüksemburq ziyarət edir. XV əsrin 30-cı illərdə Lvov almanları Moldovadan tənək tinglərini gətirərək, Yüksək qəsrin yamaclarında əkir və onları becərməyə başlayırlar (kilsə yevxaristiyası üçün Məsihin qanını təqlid edən şərabdan istifadə ediliridi və üzüm tinglərinin başlıca məqsədi də, şəhərdə şərabçılığın inkişaf etdirilməsi idi; onlar təxminən XVII əsrin ortalarına qədər istifadə olunurdular).

Латинський кафедральний собор (Львів) 13.jpg The Bernardine Cathedral and Monastery.jpg
Lvov şəhəri Polşa krallığının tərkibinə daxil olduqdan sonra, burada katolisizm dini sürətlə yayılmağa başlayır. Dominikan, fransiskan və bernardin ordenlərinin rahibləri tərəfindən burada çoxsaylı monatır və kilsələrin əsası qoyulur.
KATOLİK DİNİNƏ AİD KİLSƏLƏRİN İNTERYERLƏRİ:
Latın kafedralının interyeri (solda) və Bernardin monastırının interyeri (sağda)

1433-cü ildə II Vladislav tərəfindən Yedlin statutunun imzalanmanma, bir ildən sonra isə onun oğlu III Vladislav Varnençik tərəfindən təsdiqetmə mərasimi icra olunmuşdur. Məlum statuta görə, Qalitsiya qeyd şərtsiz olaraq Polşa krallığının tərkibinə daxil edilir, burada polyak üslublu inzibati və məhkəmə sistemi tətbiq edilir, Qalitsiya şlyaxtası isə, hüquq və imtiyazlar baxımından polyak şlyaxtası ilə bərabərləşdirilmişdir (bu, zəngin rusin sülalələrinin polonizasiya və katolizasiya (katolikləşdirmə) prosesini daha sürətləndirir və bu sülalələrin əsas meşşan kütləsindən ayrılmasınasəbəb olur). Beləliklə Lvov, olduqca geniş və öz tərkibində Haliç, Peremışl, Syanok və Xolm kimi yaşayış məntəqələrini birləşdirmiş Rus voyevodalığının inzibati mərkəzi olur. 1434-cü ilin iyun ayında Lvova səfər edən II Vladislav yolda vəfat edir və bu səbəbdən də şəhərində bir il müddəti boyunca davam etməsi nəzərdə tutulan matən elan edilir.

XV əsrin birinci yarısında əslən Polşadan olan Odrovonj adlı şlyaxtiç sülaləsi Lvovda olduqca nüfuzlu və qüdrətli təbəqəyə çevrilir. Həmin sülalənin nümayəndəsi olmuş Yan Odrovonj Lvov şəhərinin arxiyepiskopu, onun kiçik qardaşı Pyotr Ondrovonj - rus voyevodası və ətraf torpaqların kəndxudası, onun ortancıl qardaşı Pavel isə - Lvov kaştelyanı idi[32]. 1450-ci ildə Lvov konxası, iki ildən sonra isə Rus voyevodluğunun başçısı vəzifəsinə həlak olmuş Pyotrun qardaşı Andrey Ondrovonj təyin olur[33]. O, sənətkarlığın inkişafına köməklik göstərir, eləcə də Bernardin ordeninin rahibləri və taxta monastırın inşası üçün Haliç darvazasının yaxınlığında geniş torpaq sahəsi ayırır. Eyni zamanda Andrey Odrovonj Lvovun iqtisadi hüquqlarını məhdudlaşdırmağa və şəhərin ənənəvi gəlir mənbələrini dayandırmağa cəhd göstərirdi. 1460-cı ildə Lvovda şəhərlilər arasında narazılıq başlayır. İzdiham polyak ordusu tərəfindən yatırılmasına baxmayaraq, əleyhdar sırasına meşşanlar ilə yanaşı həmçinin zəngin şlyaxta üzvləri də qoşulur. Andreyin 1465-ci ildə ölümündən sonra Lvov konxası vəzifəsini onun qardaşı Yan Ondrovonj yerinə yetirməyə başlayır (şlyaxta və meşşanların təzyiqi altında, kral Andrey tərəfindən qardaşı üçün vəsiyyət etdiyi Lvov torpağını müsadirə edir).

1489-cu ildə Lvov küçələri boyunca təntənəli hərbi keçid təşkil edən polyak ordusu buradan Valaxiya çarlığına doğru yürüşə çıxır. 1494-cü ildə baş vermiş və yəhudi və rus küçələrini əhatə etmiş böyük yanğın hadisəsi nəticəsində bir çox yaşayış binası və 5 müdafiə qülləsi məhv olur. 1497-ci ilin yazında Lvov şəhəri kral I Yan Olbraxtın rəhbərliyi altında Moldaviya knyazlığına qarşı yürüşə hazırlaşan cəngavərlərin toplanış mərkəzi olaraq seçilir. 1497-ci ilin oktyabrında polşa qoşunları moldovalı hökmdar III Stefan tərəfindən amansız məğlubiyyətdən sonra geri çəkilməyə məcbur olur və Lvova qayıdaraq, özləri ilə birlikdə şəhərə taun xəstəliyini gətirirlər, 1498-ci ildə isə artıq III Stefanın qoşunları Lvovu mühasirəyə alaraq, bütün ətraf kəndləri talan edirlər[34]. Bundan başqa, 1498-ci ildə Qalitsiya torpaqlarına edilən basqın zamanı Lvov şəhərətrafı çoxsaylı tatar dəstələri tərəfindən yandırılmışdır.

1504-cü ildə baş vermiş yanğın, yəhudi məhəlləsində və ona bitişik ətraf küçələrdə yerləşən mənzillər, şəhər tövlələri, yeddi müdafiə qülləsi şəhər divarları və fahişəxana binası, eləcə də mum materialının hazırlandığı sexlər ciddi dağıntıya məruz qalmışdılar. 1509-cu ilin yayında Stefanın oğlu, "kor" ləqəbi almış III Boqdan öz böyük qoşunu ilə birgə Qalitsiya torpaqlarına intervensiya edir və Lvov şəhərini üç gün mühasirədə saxlayır; bir neçə uğursuz hücum əməliyyatından sonra o, ətraf əraziləri talan edir[35]. Bir çox şlyaxta sülalələri, o cümlədən Balitskiye, Vitvitskiye, Droqomeritskiye, Berezovskiye, Lutskiye, Demidetskiye, Şumlyanskiye və Knyaginitskiye nəsilləri və pravoslav ruhanilərinin bir hissəsi Moldaviya ordusuna qoşulurlar. Polşa kralı qiyam qaldırmış şlyaxtiçləri xəyanətkar adlandıraraq, onların sahib olduğu bütün mülkləri konfiskasiya edir.

Köməyə çatmış polyak ordusu və onlara qoşulmuş böyük sayda şəhər sakinləri moldaviyalılara hücum edərək, onları Dnestr çayının sahilində qətlə yetirirlər. Tezliklə Lvovda 30 moldaviyalı kübar gənc ictimaiyyət qarşısında asılaraq edam edilmişdirlər. Qisasdolu həmin edam hərəkətinin başlıca səbəbi, moldaviyalılar tərəfindən şəhərin mühasirə edilməsi zamanı cüzam xəstəliyindən əziyyət çəkən xəstələrin müalicə aldıqları Müqəddəs Stanislav monastırının və xəstəxananın yandırılması idi. 1515-ci ilin noyabr ayında valax ordusu tərəfindən şərti muzd qarşılığında şəhəri yandırmaqda sövq edilən kəndli, şəhərməhkəməsi tərəfindən günahkar bilindiyi üçün tonqalda yandırılmışdır. 1524-cü ildə Zboyişça kəndində ordugah yaratmış tatarlar Lvov şəhərini mühasirəyə alır, lakin daha sonra geri çəkilməli olurlar. 1525-ci ildə rusin sakinləri sexlərə üzv olmalarına dair bərabərhüquqluluq istiqamətində çağırışlar edirlər, lakin bunlar nəticəsiz olaraq qalır. 1526-cı ildə kral I Sigizmund sahib olduğu priveleyə əsasən, formal olaraq üzərində şir təsvir edilən Lvov şəhərinin gerbini təsdiq edir (rəsmi gerb olduqca geniş şəkildə bayraqlar, sex nişanələri, möhür və ya damğalarda və hətta şəhər çapxana və mətbəələrində belə geniş istifadə olunurdu)[36].

1527-ci ilin Böyük yanğını zamanı (yanğın pivə istehsalı üzrə ixtisaslanan sexdə baş vermişdir), orta əsr Lvovu və ətraf ərazilər tamamilə məhv olmuşdur. Müdafiə qüllələrində saxlanılan barıt ehtiyatları partlayış zamanı şəhər divarlarının mühüm sahələrini dağıdaraq, top və artilleriya mərmilərinə ziyan vurur. Ətrafa yayılan alovun gücü o qədər böyük idi ki, yanğın Krakov darvazalarından tez bir zamanda Yüksək qəsrin yerləşdiyi rayona qədər yayılır. Həmin dəhşətli yanğından ancaq Aşağı qəsr kompleksinə daxil olan üç qüllə salamat qalmışdır. 1527-ci ildə baş vermiş daha bir yanğın, qotik üslublu tikililərin əksəriyyətini dağıdır və hakimiyyəti şəhərin əsaslı şəkildə yenidən planlaşdırmalarına sövq edir. 1565-ci ildə baş üçüncü böyük yanğın zamanı Aşağı qəsr kompleksi, eləcə də Lvovun şimalında yerləşən məhəllələri tamamilə yanaraq yararsız vəziyyətə düşürlər. 1571-ci ildə baş vermiş sonuncu dördüncü yanğın isə şəhərə şəhərə böyük ziyan vurur; amansız alovlar içərisində yüzlərlə ev, onlarla kilsə, ratuşa və hətta şəhər arsenal məhv olur.

1539-cu ildə Lvovda pravoslav arxiyepiskopluğun əsası qoyulur (erməni və katolik arxiyepiskopluqdan sonra o, sayca üçüncü idi). 1544-cü ildə lvovlu pravoslav yepiskop Makariy Müqəddəs Nikolay kilsə qardaşlığını təsis edir. 1556-cı ilin yaz aylarında Lvovda macar kraliçası İzabella Yagellonka qonaq qismində qalır. Şəhər sakinlərinin qonaqpərvərliyinə təşəkkür əlaməti olaraq, kraliça 1557-ci ilin mart ayında Lvov tacirlərinin Macarıstan sərhədləri daxilində bütün növ vergi ödənişlərindən azad olduqlarını bildirən xüsusi qanun imzalayır. XVI əsrin ikinci yarısından etibarən, əsasən keçmiş kəndlilər sırasından çıxmış ixtisassız fəhlələrin, eləcə də sənətkarların axını hesabına şəhər və onu əhatə edən kənd ərazilərində əhalinin sürətlə artması müşahidə olunur (məsələn, 1544-ci ildən 1583-cu ilə qədər Haliç şəhərətrafında evlərin sayı 130-dən 578-dək artır).

1559-cu ildə paytaxt Krakovdan gizlin yolla qaçmış kral I Sigizmundun qeyri-qanuni doğulmuş qızı Beata Kostseletska və onun doğma qızı knyaginya Eljbeta Ostrojskaya Lvovun dominikan ordeninə məxsus monastırında sığınacaq tapırlar[37]. Həmin ilin mart ayında monastır qraf Lukaş Qurkanın dəstəsi tərəfindın əhatə olunur (kral Ostrojskayanı onun iradəsinin əleyhinə qraf Qurkaya ərə verməyə çalışırdı). Mühasirə zamanı yoxsul dilənçi adı altında Kiyev voyevodası Konstantin Konstantinoviç Ostrojskinin yaxın qohumu knyaz Semyon Slutskiy monatıra daxil olur və Eljbeta ilə gizlin yol ilə evlənərək Kostseletskadan onun bütün geniş mülk torpaqlarını əldə edir. Rahiblər tezliklə təslim olmaq məcburiyyətində qalırlar, bundan sonra Qurka monastıra daxil olaraq Ostrojskayanı öz qəsrinə aparır (digər versiyaya əsasən, Lvov yüzbaşısı Ostrojskayanı Yüksək qəsrin zindan kamerasında saxlayır, bir müddət sonra isə kral sarayına göndərir).

1564-cü ilin yazında qaçaq moldav hökmdarı VII Ştefan Tomşa və onun yoldaşları (voyevoda və baş boyar) şəhərin Bazar meydanında edam edilmişdilər. 1576-cı ildə Lvov meşşanları şəhərdə yerləşən bir sıra malikanələrin (Kulparkov, Kleparov, Holosko, Zamarstınov, Bilohorşa və Brüxoviçi) 12 rayets (magistrat şurasının üzvləri) və onların ailələri tərəfindən varlandırılma mənbəyinə çevrilmələrinə qarşı qəti etiraz bildirməyə başlayırlar. 1578-ci ilin iyun ayında Lvovun Bazar meydanında moldav taxtına iddiaçı olmuş və muzdlu kazak dəstələri ilə Yassı şəhərinə bir neçə uğursuz hücum cəhdi etmiş ataman İvan Podkova edam edilmişdir (onun nəşi Uspeniye kilsəsinin zirzəmisində dəfn edilmişdir).

1582-ci ilin sentyabr ayında Lvovda taxtından məhrum edilmiş daha bir moldav hökmdarı Yanku Sasulun boynu vurulmuşdur (Sasulun xahişi ilə edam cəlladın baltası ilə deyil, onun döyüşlərdə daim özü ilə daşıdığı qılınc ilə yerinə yetirilmişdir. Həmin qılınc XVII əsrə kimi şəhər ratuşasında trofey kimi saxlanılırdı). 1583-cü ildə Lvovda eyni anda bir neçə əsir götürülmüş kazak döyüşçülərinin başı kəsilmişdir. 1586-cı ilin yanvar ayında Lvova Antioxiya və Bütün Şərq patriarxı I İoakim böyük nümayəndə heyəti ilə birgə təşrif buyurur və yenicə təsis olunmuş Stavropigial Uspeniye qardaşlığına öz xeyir-duasını verir. Elə həmin ildə Roma Papası V Sikst müxtəlif şəhər simvolları ilə yanaşı Lvov gerbinin (qalxan üzərində təsvir olunmuş iki pəncələrinin üstündə duran və böyük ulduzu tutan şir rəmzi) bütün rəsmi yazışma və sənədləşmələrdə istifadə edilməsinə öz razılığını verir[~ 4]. 1588-ci ildə Lvov şəhərini Konstantinopol patriarxı II İyeremiya ziyarət edir və dəyirmi masa arxasında keçirilən məclis zamanı, o, pravoslav yepiskopu Gedeona Uspeniye qardaşlığının və ona tabe olan Onufriy monastırının icra etdiyi bütün daxili işlərə müdaxilə etməsinə qadağa qoyur.

Şəhərsalma və planlaşdırma[redaktə | əsas redaktə]

Центр Львова 2.jpg
Azadlıq prospektinin mərkəzi hissəsində Orta əsr Lvovu dövrünə aid edilən başlıca tikililər cəmləşmişdir. Prospektdən (soldan sağa) Yezuitlər kostryolunun arxa fasadı, Ratuşa binasının qülləsi və Latın kafedralına möhtəşəm mənzərə açılır.

Knyaz şəhəri, Qəsr (və ya Knyaz) dağının zirvəsində yerləşən Yüksək qəsr detinetsindən və Poltva çayının sahilində, müasir Veçe meydanının yerləşdiyi ərazidə inşa edilmiş Aşağı qəsr kompleksindən ibarət idi. Şimal-şərqdən Lvova kiçik Znesenye kəndi birləşirdi; şəhərin təbii sərhədləri Poltva və Paseka çayları ilə müəyyənləşirdi. Xalq arasında "Dolanbac şəhər" adlanan şəhər mərkəzi Qəsr dağının qərb yamaclarında yerləşirdi (hal-hazırda həmin ərazi indiki Pidzamçe rayonundan Köhnə Bazar meydanına kimi olan böyük sahəni əhatə edir). Buradakı olduqca sıx binaların üzərində təxminən 10 pravoslav məbəd ucalırdı. Şəhər divarlarına yanaşı şəkildə posad adlandırılan kiçik məhəllələr yerləşirdi[38].

Lvov şəhərinin mərkəzindən cənub-qərb istiqamətinə doğru Qorodok şəhərinə aparan yol yerləşirdi (bura müasir Horodotska küçəsinin ərazisi hesab edilir); yaxınlıqdakı Svyatoyur (Müqəddəs Georgi) dağının zirvəsində o dövrlərdə müdafiə monastırı ucalırdı (hərbi əməliyyatlar zamanı şəhərdə yaşayan rahiblərin gizləndiyi həmin monastır, müasir Müqəddəs Georgi (Yur) arxikafedral kilsəsinin yerində mövcud idi)[39]. Mərkəzdən cənuba doğru istiqamətdə Haliç şəhərinə aparan yol yerləşirdi (müasir Halitska və Knyaz Roman küçələri); həmin yolun kənarında böyük knyaz sarayı ucalırdı (həmin sarayın yerində daha sonralar dominikan monastırının əsası qoyulmuşdur). Əsas bazar meydanından şimal-şərq istiqamətinə doğru, Lvovu qədim Lutsk şəhəri ilə birləşdirən Volın yolu uzanırdı (müasir Boqdan Xmelnitski küçəsi). Şərq istiqamətinə yönələn Hlinyanska yolu (müasir Lıçakov küçəsi) Vinniki ərazisindən keçirdi, cənub-şərq istiqamətindən keçən Valaşska yolu (müasir Zelyonaya küçəsi) Lvovu Valaxiya ilə birləşdirirdi; XIV əsrin əvvəllərində Qərbi Avropadan gələn və kəndlərdən köçən əhalinin hesabına şəhər ərazisi xeyli genişləndi və yaxındakı kəndlərlə birləşdi[2][4][1][6][40].

XIV əsrin sonu XV əsrin əvvəlində alman meşşanlarının, eləcə də katolik şlyaxtasının (zadəganlığının) və ruhanilərin məskunlaşdığı rayon şəhərin yeni mərkəzi elan edilir. Həmin rayon olduqca hündür qüllələrlə əhatə olan istehkamlar, geniş torpaq səddi və içərisi su ilə dolu xəndəklər ilə mühafizə edilirdi (daha sonralar daha geniş qüllələri olmuş və kiçik fraqmentləri günümüzə kimi qorunub saxlanılmış yeni istehkam sistemi inşa edilmişdir). Lvovun orta əsr mərkəzi Azadlıq prospekti, Adam Mitskeviç meydanı, Qalitska meydanı, Soborna meydanı, Vinniçenko və Gömrükxana (Mıtna) küçələri, Danil Qalitski meydanı, İvan Honta küçəsi, knyaz Yaroslav Osmomısl və Torqovaya meydanları ilə sərhədlənmişdir.

Çoxsaylı yanğınlardan sonra tamamilə yenidən qurulmuş şəhərin tam mərkəzində planda dördbucaqlı formaya malik olan Bazar meydanı və şəhər idarələrinin olduğu böyük ratuşa binası yrləşirdi. Qeyri-katolik şəhər əhalisi adətən onlar üçün ayrılmış xüsusi məhəllələrdə, həmçinin Ruska, Virmenska (Erməni), Fyodorova və Staroyevreyska (Köhnə yəhudi) kimi bir sıra küçələrdə məskunlaşmağa üstünlük verirdi. Lvovun əvvəlki mərkəzi tədricən tənəzzülə uğramağa başlayaraq, gələcəkdə Jolkovka adı ilə tanınan şəhərətrafı rayona çevrilir (o dövrlərdə Jolkovka yeni mərkəzdən şimalda yerləşən bütün məhəllələri əhatə edirdi). Mərkəzdən bir qədər qərbdə Krakov, cənubda Haliç (Qalitska), şərqdə isə Lıçakiv (Lıçakov) şəhərətrafı rayonlarının əsası qoyulmuşdur və burada intensiv inşaat və abadlıq işləri həyata keçirilirdi (orta əsr Lvovunda məhz Krakov və Haliç rayonlarınının gələcək şəhər üçün olan əhəmiyyətlərini xüsusi olaraq vurğulayırdılar, digər rayonlar sonrakı yüzilliklərdə formalaşmağa başlamışdır). Yeni rayonlarda əsasən həm təsərrüfat, həm də ictimai-siyasi həyatda məhdud hüquqlara malik olan yəhudilər, ermənilər və rusinlər yaşayırdılar[41].

Znesenye rayonu bir mənalı olaraq Polşa krallarına məxsus ərazi hesab edilirdi və hökmranlıq edən şəxslər buranı imkanlı katolik şlyaxtiçlərə və meşşanlara icarəyə verirdilər. Kral III Kazimir 1356-cı ildə imzaladığı priveleyə uyğun olaraq, Lvov şəhəri üçün 70 Frankoniya lanı həcmində tədbiri sahə ayırmış (Frankoniya lanı təxminən 22,6-25,8 ha sahəyə bərabər idi), 1368-ci il xüsusi fərmannaməsi ilə isə şəhər ərazisini əlavə olaraq 30 lana qədər artırmışdır[42]. Zamanla genişlənərək, şəhətrafı rayonlara, həmçinin şəhər kəndlərinə çevrilmiş torpaqlar Lvov şəhəri kimi Maqdeburq hüquqlarının kompetensiyasına daxil edilir və avtomatik olaraq kral hakimiyyətinin yurisdiksiyasından azad edilir[43]. Lvov "sredmestyesinin" (Sredmestye şəhər daxilində mövcud olan kiçik məhəllələrin vahid rayon şəklində birləşməsinə verilən addır) təməlqoyma və intensiv inşası zamanı (XIII əsrin sonu - XIV əsrin sonu), tədricən Sileziya planlaşdırma sistemindən, ənənəvi olaraq Hanza ittifaqının ticarətçiləri tərəfindən istifadə olunan flamand ölçü və uzunluq vahidinin tətbiq olunduğu Pomorye sisteminə keçid baş vermişdir. 1608-ci ildə həyata keçirilmiş Lvov və onun ətrafını əhatə edən bütün 100 lanın siyahıyaalınması nəticəsində, Lvovun əsrlər boyunca demək olar ki, dəyişməz sərhədlərə sahib olduğu müəyyən edilmişdir.

Lvovun mərkəzi hissəsində yerləşən küçələrdə orta əsr dövrünə aid edilən çoxsaylı abidə qorunub saxlanılmışdır
İmkanlı polyak meşşanlarının yaşadığı "Krakovska" küçəsi
Rusin xalqının tarixən məskunlaşdığı "Ruska" küçəsi

Şəhərə brama adlanan iki əsas darvaza ilə (Qalitsiya və Krakov bramaları) daxil olmaq mümkün idi - həmin darvazaların açarları şəhərin özünəməxsus rəmzləri hesab edilirdi. Qalitsiya darvazası müasir Qalitska və Rohatintsev qardaşları küçələrinin kəsişməsində yerləşirdi; tarixi Haliç diyarından, eləcə də Macarıstan krallığından təşrif buyurmuş ticarətçilər adətən Qalitsiya darvazalarından şəhərə daxil olurdular[44]. Müdafiə kompleksi iki nəhəng giriş qapılarından və nəzarət qüllələrindən ibarət idi. 1430-cu ildə Qalitsiya darvazasının qülləsinə saat kurantları əlavə edilmişdir.

Müasir Krakovska və Lesya Ukrainka küçələrinin kəsişməsində bir zamanlar mövcud olmuş Krakov darvazalarından Krakov və Lutsk şəhərlərindən olan içi yüklə dolu arabalar daxil olurdu. 1441-ci ilə kimi həmin darvazalar, yaxınlıqda yerləşən tatar məhəlləsinə görə "Tatarska" adlanırdı. Müdafiə kompleksi kuşnirlərə (xəzçilərə) məxsus darvazaüstü qüllədən, iki qurşaqlanmış darvazalardan və onların arasında olan ağır palıd məhəccərlərindən ibarət idi. Darvazalara yanaşmaları olduqca dərin xəndək, onun üzərindən salınmış asma körpü və möhkəm barbakan qoruyurdu. Günümüzdə Krakov darvazalarının qalıqlarını və müxtəsər fraqmentlərini ətraf binaların zirzəmilərində qorunub saxlanılmışdır (həmin fraqmentlər 1990-cı ildə icra edilən inşaat işləri zamanı, habelə 2006-cı ildə həyata keçirilən genişmiqyaslı restavrasiya işləri zamanı tətqiq olunmuşdur).

İki sıralı qala divarları Orta əsr Lvov şəhərinin ən mühüm elementlərindən birisi hesab edilirdi. Qülləli hündür divarlar fortifikasiya sisteminin daxilində, bastealarla təchiz olunmuş alçaq divarlar isə əksinə olaraq xaricdə yerləşidi (basteyalar daha uzunömürlü və birbaşa hücuma qarşı daha effektiv mühafizə sistemi hesab edilirdi). Fortifikasiyaların hətta dinc zamanlarda belə işlək vəziyyətdə olması və müharibə zamanı onların istifadəsi üçün hər bir qüllənin saz vəziyyətdə qalması yaxınlıqdakı sexlərə öhdəliyə verilmişdir. Hazırki Lesya Ukrainka küçəsi boyunca o dövrlərdə Dükançılar qülləsi (Kramar), Çörəkçilər qülləsi, Krakov darvazaları üzərindəki Xəzçilər qülləsi (Kuşnir), Sabunçular və Tənəkəçilər qülləsi (Blyaxar), həmçinin Toxucular, Pivəçilər, Qılıncçılar, Papaqçılar və Balçılar qüllələri yerləşirdi. Lesya Ukrainka ilə Podvalna küçələrinin kəsişməsində küncvari Dabbağlar qülləsi (Rımar), Podvalna küçəsi boyunca Bənnalar (Mulyar), Xarratlar və cənub tərəfdən şəhər arsenalına birləşən Çəkməçilər (Şevts) qülləsi yerləşirdi. Həmçinin müasir Rohatintsev qardaşları küçəsinin yerləşdiyi ərazidə Dulusçular və Tiyançılar qülləsi, Qalitsiya darvazaları üzrənidə inşa edilmiş Dərzilər və Qızılçılar qülləsi yerləşirdi. Poltva çayının sahilboyu ərazilərini Aşağı qəsr kompleksi ilə yanaşı, Çəlləkçi, Təkərçi, Çilingər, Xarratçı qüllələri bəzəyirdi.

Порохова вежа,Львів, Підвальна, 4 533.JPG
Planda dairəvi olan Barıt qülləsi orta əsr Lvovunun ən mühüm fortifikasiya elementlərindən birisi idi

Lvov fortifikasiyalarının böyük hissəsini məhv etmiş 1527-ci ilin böyük yanğınından sonra, şəhər idarəsi müdafiə qüllələrinin rekonstruksiya, güclü dağıntıya məruz qalmış hissələrin isə demontaj edilərək yenidən inşa edilməsi barəsində qərar vermişdir. Şəhər divarlarının cənub və şərq kəsiklərində əlavə olaraq Qalitsiya darvazaları yaxınlığında Yəhudi (Jidovska) qülləsi, rusinlərin məskunlaşdığı məhəllədə Kürkçü (Harbar) və Kornyakt (xalq arasında Ruska adlanırdı) qüllələri inşa edilmişdir. XVIII əsrdə avstriyalılar tərəfindən orta əsr Lvovunu əhatə edən istehkam divarları və qüllələrin əksəriyyəti söküldükdən sonra, şəhərdə yalnız Dabbağlar, eləcə də şərqdə yerləşən Çəkməçilər, Bənnalar və Dabbaqlar sexlərinə məxsus qüllələr salamat qalmışdır.

Odlu silahın inkişafı şəhər sakinlərini Aşağı divar kimi məlum müdafiənin ikinci xəttini tikməyə məcbur etdi. Yüksək divarın qüllələrinin arasındakı aralarda 16 açıq və yarımdairəvi bastey yerləşirdi (1970-ci illərdə bərpa işləri zamanı illər Aşağı divarların şərq xəttinin iki basteyin yeraltı hissələri aşkar edilmişdir). Daş-taxta bərkidilmələrlə təchiz edilmiş torpaq səngərləri müdafiə sisteminin üçüncü xəttini təşkil edirdi (onlardan günümüzədək yalnız Barıt qülləsi qorunub saxlanılmışdır). XV əsrin birinci yarısında Yüksək divarı əhatə etmiş torpaq səngərləri uzadılmış və taxta çəpərlər ilə bərkidilmişdir, onu ətrafındakı xəndəklər isə dərinləşdirilmişdir. 1476-cı ildə memar Yan Şindler torpaq bəndlərini artırdı və müdafiə xəndəyini təkrarən dərinləşdirdi. Tatarların 1498-ci ildə Lvova hücumundan sonra, şəhər hakimiyyəti xarici müdafiə xəttinin daha da təkmilləşdirilməsinə dair qərar qəbul etdilər. Beləliklə, Krakov darvazalarındakı barbakan birinci müdafiə bəndi (məntəqəsi) oldu. 1520-ci ildən sonra səngərlər artilleriya işində həyata keçirilmiş dəyişikliklərin nəzərə alınması ilə yenidən bərpa edilmişdilər. Səngərlər daşla hörülmüş, müdafiə xəttinin ayrıca təhlükəli cənub-şərq tərəfində yerləşən istehkamların perimetri xaricindəki boş sahədə isə bir neçə basteyanın inşasına başlanılmışdır.

Bernardinlərin monastırı qarşısında əlavə olaraq "Strumilovaya" qülləsi tikilmişdir, hansı ki, Qalitsiya darvazalarının barbakanı ilə birlikdə Lvovu cənubdan mühafizə etməli idi. Müdafiənin cənub və şərq xətlərinin birləşilməsinin yerində silindrik Kral qülləsinin, ondan daha şimalda isə, xarici qüllələrinin ən böyüyünün - yəni Barıt qülləsinin tikintisə start verilmişdir. Müdafiənin şimal tərəfində "Avarçəkən qülləsi" inşa edilir, o, Krakov darvazalarına olan yanaşmaları müdafiə edirdi. Qərb tərəfdə yerləşən Aşağı qəsr kompleksinə olan yanaşmaları Hetman basteyası qoruyurdu (burada güclü bərkitmə işlərinə ehtiyac duyulmurdu, çünki divarların yanında Poltvanın artıq bataqlıq çay vadisi başlanırdı). Səngərlərin yenidən qurulması işləri, 1540-cı ildə bastey müdafiə xəttinin cənub-qərb küncündə Ujevaya və Farska qüllələrin tikintisi ilə tamamlanmışdır. Ujevaya qülləsi öz adını (Uj - tərcümədə koramal mənasını verir) divarında quraşdırılmış ilan təsvirli qalxandan götürmüşdür (ilan məşhur əslən Milandan olmuş Sforza sülaləsinin rəmzi hesab edilirdi, onun qüllədə təsvir edilməsinin başlıca səbəbi, tikinti üçün maliyyə vəsaitinin kraliça Bona Sforza tərəfindən ayrılması idi).

İstehkamlar kimi, Lvovun Yüksək və Aşağı qəsrləri də öz əhəmiyyətlərini qoruyub saxlayırdılar. Yüksək qəsr XIV əsrin ikinci yarısında kərpic və daş materialları ilə yenidən inşa edilmiş, 1535—1538, 1574—1575 və 1586—1589-cu illər arasında isə təmir və yenidənqurma işlərinə məruz qalmışdır. Qəsrin mərkəzində donjon adlandırılan baş qala ucalırdı; donjonun perimetri boyunca saray, eləcə də şlyaxta və rəiyyətlər üçün nəzərdə tutulmuş qarnizon və zindan kazarmaları yerləşirdi. XVI əsrin 80-ci illərində memar Bernardo Morandonun layihəsi əsasında qəsrin ətrafında şanzelər (alman tərzli səngərlər) qazılmışdır. Yüksək qəsrin sarayında kilsə və silah emalatxanası, həyətlərdə isə quyu və təsərrüfat əhəmiyyətli tikintilər yerləşirdi. Burqqraf saray qarnizonunun komandiri idi. Günümüzə kimi, həyəti iki hissəyə bölən divarların ancıq bəzi fraqmentləri qorunub saxlanılmışdır. 1955—1956-cı ildə həyata keçirilən qazıntı işləri zamanı qəsr divarlarının qalıqları, 1975-ci ildə isə dairəvi böyük qüllənin izləri aşkar edilmişdir.

Şərhlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Tümən - on min döyüşçüdən ibarət qoşun birliyi. On minlik qoşunun başçısı tümənbaşı, tümbaşı adlanırdı.
  2. Detinets və ya Ditinets (ukr. Дитинець) - Qədim Rus şəhər mərkəzlərinin istehkamlar ilə möhkəmləndirilmiş hissəsi. Əsasən bir neçə hektar sahəni əhatə edirdi.
  3. Maqdeburq hüququnun bir sıra elementləri, misal üçün voyt vəzifəsinin səlahiyyətləri barəsində olan bəndlər knyaz dövründə də mövcud idi. Buna görə də tarixçilərin fikirlərinə görə, 1356-cı ilin kral fərmanı Maqdeburq hüququnu sıfırdan tətbiq etmək əvəzinə daha çox mövcud status-kvonu təsdiq edirdi.
  4. Tədricən "papanın" arxa pəncələri üzərndə duran katolik şiri, dörd pəncəsi üstündə hərəkət edən "rus" şirini sıxışdırıb aradan çıxardır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Козицький, Підкова 2007.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 История городов и сёл Украины 1978.
  3. "ТОП-7 археологічних знахідок у Львові за 2015 рік". http://photo-lviv.in.ua/top-7-arheolohichnyh-znahidok-u-lvovi-za-2015-rik/.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Козицький А. (1) 2008.
  5. "Регіональний ландшафтний парк «Знесіння»". Львівська міська рада. http://city-adm.lviv.ua/portal/catalog/pam-jatniki-parki-ta-sadi/parki-ta-sadi/6388. İstifadə tarixi: 2014-09-17.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Островский Г. (1) 1982.
  7. Генсьорський А.. "Галицько-Волинський літопис. Процес складання; редакції і редактори.". Київ, 1958. http://litopys.org.ua/hens2/hs.htm.
  8. Бартоломей Зіморович. «Потрійний Львів. Leopolis Triplex» , Пер. з латин. Н. Царьової; Наук. комент. І.Мицька. Відп. ред. О. Шишка. — Львів: «Центр Європи», 2002. — 224. ISBN ISBN 966-7022-30-7.
  9. Józef Skrzypek, Studia nad pierwotnym pograniczem polsko-ruskim w rejonie Wołynia i Grodów Czerwieńskich, PWN, Warszawa 1962
  10. Klaniczay, Gábor (2002). Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe; Seite 123, Cambridge University Press.ISBN 0-521-42018-0.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Лозинський Р. 2005.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Історія українського війська 1992.
  13. 13,0 13,1 13,2 Історія Львова в документах і матеріалах 1986.
  14. Лев Данилович: «князь думен и хоробор на рати» чи «безчесний князь»? / Л. Войтович // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2013. — Вип. 12-13. — С. 148-189.
  15. Войтович Л. Король Данило Романович: політик і полководець // Доба короля Данила в науці, мистецтві, літературі. — Львів, 2008. — С.22–97.
  16. (Nr 60 z 15 marca 1939) Zmiana niemieckich nazw miejscowości. Gazeta Lwowska, 2.
  17. Леонтій ВОЙТОВИЧ. Лев Данилович і боротьба за Краківський престол в останній чверті XIII ст.. Львівський національний університет імені Івана Франка вул. Університетська, 1, Львів, 79000.
  18. Повѣствование о России. Университетская типография, Москва, 1838, 65/417.
  19. Henryk Paszkiewicz. Polityka ruska Kazimierza Wielkiego. ISBN 83-88385-05-4.
  20. Grzegorz Błaszczyk. Dzieje stosunków polsko-litewskich od czasów najdawniejszych do współczesności. Tom I. Trudne początki. ISBN 83-232-0839-5.
  21. Halina Lerski (1996). "Casimir III the Great". Historical Dictionary of Poland, 966–1945. ABC-CLIO Press. pp. 249–250. . http://books.google.ca/books?id=luRry4Y5NIYC&lpg=PA249&ots=jQWOYd3L6Z&dq=Casimir%20III%20the%20Great&pg=PA249#v=onepage&q=Casimir%20III%20the%20Great&f=false. İstifadə tarixi: 8 September 2012.
  22. Czołowski A. Wysoki zamek. — Lwów : Towarzystwo Miłośników Przeszłości Lwowa, Drukarnia Ludowa, 1910. — S. 21.  (pol.)
  23. Simas Sužiedėlis, ed. (1970–1978). "Liubartas". Encyclopedia Lituanica. III. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. pp. 411–412. .
  24. "European Kingdoms - Eastern Europe - Galicia". The History Files. Kessler Associates. http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/EasternGalicia.htm. İstifadə tarixi: 2014-12-13.
  25. History of Galicia
  26. Raimund Friedrich Kaindl (1911). [Online Geschichte der Deutschen in den Karpathenländern]. Gotha: F.A. Perthes.
  27. Dyoniz Zubrzycki. Kronika miasta Lwowa. nakładem autora, 1844, Właściciel od oryginału - Biblioteka Narodowa Republiki Czeskiej, 98/492. ISBN 9781241441982.
  28. Dr. Mykola Kobyletsky. [https://www.jura.uni-frankfurt.de/58833761/Dr_-Mykola-Kobyletsky.pdf Das Magdeburger Recht in der Ukraine des XIV. - XIX. Jahrhunderts.]. Jura Uni, Frankfurt.
  29. "Dzisiaj wspominamy patronkę Polaków i apostołkę Litwy". L24. http://l24.lt/pl/religia/item/193929-dzisiaj-wspominamy-sw-jadwige-krolowa.
  30. Кучкин, Владимир Андреевич (Кучкин В. А.) (2015). Датировка списка «А се имена градом всѣм русскым далним и ближним». Древняя Русь. Вопросы медиевистики, 70-72.
  31. Józef Mandziuk. Z dziejów archidiecezji lwowskiej. Saeculum Christianum : pismo historyczno-społeczne 2/2, 35-59.
  32. Michalski C. Odrowąż Dobiesław h. Odrowąż (zm.1433) // Polski Słownik Biograficzny. — Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk, 1978. — T. XXIII/3, zeszyt 98. — S. 544.  (pol.)
  33. Мирон КАПРАЛЬ (Львів). Подільська шляхта XIV—XVI століть у дослідженні Віталія Михайловського (Михайловський В. Еластична спільнота: Подільська шляхта в другій половині XIV — 70-х роках XVI століття). — С. 700.
  34. Jonathan Eagles. Stephen the Great and Balkan Nationalism: Moldova and Eastern European History. I.B.Tauris (December 23, 2013), 58/256. ISBN 978-1780763538.
  35. Niesiecki K. Korona Polska przy Złotey Wolnosci Starożytnemi Wszystkich Kathedr, Prowincyi y Rycerstwa Kleynotami Heroicznym Męstwem y odwagą, Naywyższemi Honorami a naypierwey Cnotą, Pobożnością y Swiątobliwością Ozdobiona… — Lwów : w drukarni Collegium Lwowskiego Societatis Jesu, 1738. — T. 2. — 761 s. — S. 471.  (pol.)
  36. Karolina Grodziska. Miasto jak brylant... Księga cytatów o Lwowie. Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2007. ISBN 97883–242–1489–1.
  37. Agnieszka Szymaszek. "Księżna, która pokochała Tatry". Współpracownik Onet.pl. http://podroze.onet.pl/ciekawe/beata-laska-z-koscieleckich-pierwsza-turystka-w-tatrach/8zvm0.
  38. Adam Kulewski , Przemysław Włodek. Lwów. Przewodnik. Oficyna Wydawnicza Rewasz, Pruszków 2006, 89/419. ISBN 83 89188-53-8.
  39. Січинський В. Архітектура катедри св. Юра у Львові… С. 36
  40. Мельник Б. (1) 2001.
  41. Isabel Röskau-Rydel. Kultur an der Peripherie des Habsburger Reiches: Die Geschichte des Bildungswesens und der kulturellen Einrichtungen in Lemberg von 1772 bis 1848. Verlag: Harrassowitz, O (1. Januar 1993), 22/421. ISBN 978-3447034234.
  42. (1986) Szlachta polska i jej państwo. Warszawa: Wiedza Powszechna, 50. ISBN 83-214-0526-6.
  43. Gerhard Buchda. Magdeburger Recht. In: Adalbert Erler (Hrsg.) u.a.: Handwörterbuch zur deutschen Rechtsgeschichte. Band 3.. Erich Schmidt Verlag, Berlin 1984. ISBN 3-503-00015-1.
  44. Wołodymyr Wujcyk. "Brama Halicka we Lwowie". Wydawnictwo "Centrum Europy" Lwów, ul. Kościuszki 18 Wszystkie prawa zastrzeżone. http://www.lwow.com.pl/brama/brama.html.