Lvov orta əsrlərdə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
W21-1a.svg Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!

  • Əgər məqalə yarımçıq qalıbsa, məqaləni yaradan istifadəçi ilə əlaqə qura bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin adlarını görə bilərsiniz.
  • Redaktələrinizi mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Bu məqalə sonuncu dəfə Keete 37 tərəfindən redaktə olundu. 18 saniyə əvvəl. (Yenilə)
Lvov tarixi
Coat of Arms of Lviv
Bu məqalələr ölkə seriyasındandır
Orta əsrlər
Reç Pospolita dövrü
Otuzillik müharibə dövrü
Avstriya-Macarıstan dövrü
General-qubernatorluq dövrü
Holokost dövrü
Xronologiya
Memarlıq tarixi
Hutsul sesessiyası
Merlər
Parklar

Lvov portalı

Orta əsr Lvovu - tarixi Qərbi Rus bölgəsinin önəmli iqtisadi, mədəni və siyasi mərkəzlərindən biri idi. Onun tarixi XIII əsrdə şəhər istehkamlarının əsasının qoyulması və XVI əsrin ikinci yarısına kimi, davam edən geniş dövrləri əhatə edir (məhz həmin dövrlərdə Reç Pospolita dövlətinin yaranması və Yagellonlar sülaləsinin hakimiyyət dövrünün tamamlanması baş vermişdir). Yazılı salnamələrdə Lvov şəhərinin ilk xatırlamaları XIII əsrin ortalarına (daha doğrusu 1256-cı ilə) aid edilir. XIII əsrin ikinci yarısından etibarən, Lvov Qalitsiya-Volın knyazlığının ən böyük şəhərinə, 1341-ci ildən sonrakı dövrlərdə isə, Polşanın tərkibində olan "rus krallığının" mərkəzinə çevrilir. 1370-ci ildə Lvov Macarıstan krallığı tərəfindən işğal edilir, 1387-ci ildə isə yenidən Polşa krallığının tərkibinə daxil olur. 1433-cü ildən sonra şəhər Polşa krallığınının ərazisində formalaşdırılmış Rus voyevodalığı adlı inzibati vahidin mərkəzinə çevrilir. Orta əsr Lvov şəhərinin əhalisi çoxmillətli olması və müxtəlif konfessiyalara bölünməsi ilə fərqlənirdi ki, bu da tez-tez müxtəlif icmaların arasında açıq münaqişələrin və qarşı tərəfli nifrətlərin yaranmasına səbəb olurdu.

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Arxeoloji qazıntıların məlumatlarına əsasən, müasir Lvov və onun ən yaxın ətraflarının yerləşdiyi ərazilər qədim tayfalar tərəfindən hələ mezolit dövründə məskun edilmişdir. Lvov şəhərinin şimal-qərbində yerləşən şəhər tipli Brüxoviçi (pol. Brzuchowice) adlı qəsəbədə aşkar edilmiş bir neçə qədim yaşayış məntəqəsinin və mağaraların qalıqları, həmçinin Vorontsev-Starunya mədəniyyətinə aid olan çoxsaylı daş məmulatları (e.ə. VI-IV minilliklər) buna şahidlik edir[1]. Qəsr dağında, eləcə də Lısovka, Jupanı və Vinniki şəhərinin yaxınlığıda yerləşən Çertova skala yüksəkliklərində arxeoloqlar tərəfindən aşkar edilmiş əkinçi və maldar tayfalarının qəsəbələrinin arxeoloji izləri mis dövrünün sonlarına aid edilir (mis dövrünün yaşayış məskənlərində aşkar edilmiş artefaktları alimlər "çalavari qədəhlər" mədəniyyətinə aid edirlər). Hazırki İvan Franko adına şəhər parkının ərazisində erkən tunc dövründə yaradılmış qədim kurqanın qalıqları saxlanılmaqdadır[2][1].

1992-ci ildə müasir "Dobrobut" adlı bazarın yerləşdiyi ərazidə (keçmiş Krakovskoye adlı şəhər kənarı, hazırda isə - knyaz Yaroslav Osmomısl meydanı) aparılan qazıntı işləri zamanı Frakiya-Hallştatt (e.ə. I minilliyin ortaları), Çernyaxov (IV əsr), Praqa (VI əsr) və Luka-Raykovets (VIII-IX əsrlər) mədəniyyətlərinin izləri tapılmışdır. Hallştatt mədəniyətinə aid edilən daha bir qədim yaşayış məntəqəsinin qalıqları isə, 1986-cı ildə Teatralna küçəsində və 1987-ci ildə İvan Podkova meydanında aşkar edilmişdir[1][3].

Müasir Lvovun ərazisində ən qədim daimi slavyan qəsəbələri Poltva çay vadisi və Znesenye təpələri arasında mövcud idi. Müasir Znesenye regional landşaft parkının ərazisində, daha doğrusu İlan dağının zirvəsində, VII—X əsrlər arasında Svyatovit tanrısının bütpərəst məbədi mövcud olmuşdur (xalq arasında bu cür məbədlər kápişşe (ukr. Капище) adlandırılırdı), onun ətrafında isə böyük şəhərin əsası qoyulmuşdur (günümüzdə həmin yer "Svyatovit sahəsi" olaraq tanınır). Qonşuluqdakı Baba dağında ("Doğuş dağı" olaraq da tanınır) da təxminən həmin dövrə aid edilən daha bir kapişşe və yaşayış məskəninin qalıqları aşkar edilmişdir. Arxeoloqlar tərəfindən təyin edilmişdir ki, X əsrdə həmin yaşayış məskəni öz yerini Qəsr dağının qərb yamacına doğru dəyişmiş, köhnə qəsəbənin çox hissəsi isə dağıdılmışdır. Bundan sonra həmin yaşayış məntəqəsi Znesenye (ukr. Знесіння) adlanmağa başlamışdır və bu ad, slavyan mənşəli ən qədim Lvov toponimlərinən biri hesab edilir[4][5][6].

Ehtimal ki, XI əsrə aid edilən daha bir qədim yaşayış məskənini izləri İvan Franko parkıda tapılmışdır[2]. Bundan başqa, Lvovda və onu əhatə edən çoxsaylı şəhərətrafı kəndlərdə Perun, Rod, RojanitsaVeles tanrılarına həsr olunmuş qədim bütpərəst kapişşelərin qalıqları qorunub saxlanılmışdır. Müasir Lvovun ətraflarında yazı sənəti çox qədim dövrlərdən inkişaf etmişdi, buna, 1988-ci ildə Zveniqorod-Qalitski kəndində tapılmış və XII əsrin birinci yarısına aid edilən tozağacı qabığından hazırlanmış manuskriptlər şahidlik edir (bu, Ukrayna ərazisində aşkar edilmiş yeganə tozağacı qabığından hazırlanmış manuskript nümunələri hesab olunur)[1].

Orta əsr Lvovunu tədqiq edən əksər tarixşünaslar tərəfindən başlıca mənbələr olaraq Qalitsiya-Volın salnaməsi[7], Almaniyalı tacir Martin Qruneveqin xatirə kitabı, burqomistr İohann Alnpek tərəfindən 1618-ci ildə Köln şəhərində çap edilən Lvov şəhərinin topoqrafiyası, başqa bir Lvov burqomistri olmuş Yuzef Bartolomey Zimoroviçin "Leopolis Triplex" adlı xronikası[8], Xodınitski tərəfindən 1829-cu ildə nəşr edilən "Qalitsiya və Lodomeriya krallıqlarının şanlı paytaxtı Lvovun yaranma tarixindən dövrümüzə kimi" kitabı, 1844-cü ildə Denis Zubritski tərəfindən nəşr edilən "Lvov şəhərinin xronikası", arxivarius Aleksandr Çolovskinin "Lvov Rusiya dövründə" əsəri, 1894-cü ildə professor Pappe tərəfindən nəşr edilən "Lvov şəhərinin tarixinin qısa hekayəsi" kitabı, həmçinin Lvov Universitetinin professoru Yaroslav İsayeviçin redaksiyasının altında işıq üzü görən "Lvovun tarixi" (1984), " Lvovun tarixi müxtəlif sənədlərdə və materiallarda" (1986), "Lvov. Tarixi qısa hekayələr" (1996) kitabları istifadə olunur[4].

Qalitsiya-Volın knyazlığı[redaktə | əsas redaktə]

Rus kralı Lev Daniloviçin rəhbərliyi altında Qəsr dağının zirvəsində ucaldılmış, Polşa kralı III Kazimir tərəfindən genişləndirilmiş və XIX əsrdə sökülmüş məşhur Yüksək qəsr (pol. Wysoki Zamek) kompleksi.
1292-ci ildə Lev Daniloviç tərəfindən Poltva çayının sahilində (hazırda Köhnə şəhərin mərkəzi) inşa edilmiş və uzun illər kral iqamətgahı funksiyasını yerinə yetirmiş Aşağı qəsr (pol. Niski Zamek) kompleksi.

Lvovun şəhər qismində yazılı mənbələrdə ilk dəfə yada salınması Qalitsiya-Volın (Haliç) salnaməsində rast gəlinir; məhz həmin salnamə 1256-cı ilin payızında Xolm (daha sonralar Xelm olaraq adlandırılan) şəhərində baş vermiş böyük yanğını və bu hadisənin Lvova olan təsiri haqqında geniş izahat verir[9]. Qalitsiya knyazı Daniil Romanoviç Lvov şəhərinin əfsanəvi banisi hesab edilir; deyilənə görə, şəhər öz müasir adını knyazın oğlu Lev Daniloviçin şərəfinə əldə etmişdir[10][2][1][11][12][6][13]. Bununla belə, o dövrün heç bir yazılə mənbəsi belə iddia üçün ciddi əsaslar vermir. Ukraynalı tarixçi alim Leontiy Voynoviç Belarus-Litva salnamələri və XVI-XVIII əsrlərdə yaşayıb yaratmış müəlliflərin əsərləri əsasında iddia edir ki, şəhərin əsası Lev Daniloviç tərəfindən qoyulmuşdur. Şəhər Lev Daniloviçinə məxsus olan Peremışl torpağının və Belz knyazlığının sərhədində yerləşirdi[14]. Başqa bir tarixçi alim Yaroslav İsayeviç hesab edir ki, knyaz Daniil Romanoviç şəhərdə aparılan tikinti-quruculuq işlərinə rəhbərlik edir, onun oğlu Lev Daniloviç isə birbaşa işlərin aparıldığı sahəyə nəzarət edirdi. Voytoviç həmçinin qeyd edir ki, 1245-ci ildə San çayının sahilində yerləşən Yaroslav şəhərinin ətrafında baş vermiş döyüş zamanı Lev Daniloviç artıq əlahiddə bir alaya komandirlik edir və nəticə etibarı ilə şəxsi xanədanlıq mərkəzinə sahib olur və bu səbəbdən də atasının birbaşa icazəsi olmadan xanədanlığının ərazisində istənilən şəhərin əsasını qoymaq səlahiyyətinə malik olur[15].

Bununla belə, şəhər faktiki olaraq salnamələrdəki yadasalmalardan daha öncəki dövrlərdə də mövcud olmuşdur. 1980-ci illərin başlanğıcında şəhər arsenalının qərb divarı ətrafında həyata keçirilən restavrasiya və sanasiya işləri zamanı ehtimal ki, 1213-cü ildə hazırlanmış palıd konstruksiyalarının qalıqları üzə çıxarılmışdır[1]. Bir çox müasir tarixşünas alimlər tərəfindən, Lvov şəhərinin, qərbi Rus torpaqlarına monqol-tatar ordusunun birinci basqınından dərhal sonra (yəni 1239-cu ildə), qarət edilmiş dövlətin təsərrüfat fəaliyyətini stimullaşdırmaq üçün və yaxud knyaz oğlu Levin macar kralı IV Belanın qızı Konstansa ilə sülalə nikahının (1247) şərəfinə yaradıldığı ehtimal edilir[11].

1259-cu ildə (digər məlumatlara görə — 1261-ci ildə[12]) monqol ordusunun ali tümənbaşısı olmuş Burunday[~ 1], istila təhdidi altında knyaz Daniili və oğlu Levi Qəsr (və ya Knyaz) dağının zirvəsində ucaldılmış taxta qəsri dağıtmağa məcbur edir[2][1][4][11][13]. Knyaz qəsrinin məhz həmin dağın zirvəsində yerləşməsi haqqında olan hipotez ilk dəfə olaraq arxeoloq və tarixçi Anton Petruşeviç tərəfindən irəli sürülmüşdür. Başqa bir tarixçi alim Aleksandr Çolovskinin mülahizələrinə əsasən, "Lvov detinetsi"[~ 2] qonşu dağların birisində yerləşirdi, Qəsr dağında isə ancaq müşahidə qülləsi yerləşirdi. Tarixçi İsidor Şaraneviçin versiyasına görə, Daniil Qalitskinin hakimiyyət dövründə mövcud olmuş Lvov şəhəri hazırki Znesenye parkının ərazisində yerləşirdi, 1261-ci ildən sonra isə knyaz Lev tərəfindən hazırki Starıy Rınok (Köhnə Bazar) meydanının yerində ucaldılmışdır. Qəsr istehkamları Knyaz dağının aşağı terraslarını əhatə edirdi və Köhnə Bazar, Müqəddəs Nikolay kilsəsi, Müqəddəs Onufriy, Cümə gününün Müqəddəs Paraskevası kilsəsiPidzamçe rayonu (keçmişdə həmin rayon Rozenberq adlanırdı) boyunca davam edirdi[16][4].

Bəzi mənbələrə ("Macarıstanlı Müqəddəs Kuniqundanın Həyatı", Litva salnamələri, Qərbi Avropa və erməni mənbələri) əsasən, 1270-1280-ci illər arasında Lvov Qalitsiya-Volın knyazlığının paytaxtı statusuna malik idi, buna həmçinin Lvov gerbinin ümumdövlət simvolu kimi istifadə olunması şahidlik edir[1]. Bu dövrdə Lvov qəsri yenidən qurulmuşdur və 1288-ci ilin yanvar ayında Qızıl Orda xanı Tula-Buqanın həyata keçirdiyi mühasirə əməliyyatına davam gətirmişdir[17]. Qızıl Orda bəylərbəyi olmuş Noğay xanın və Volın knyazı Mstislav Daniloviçin birgə rəhbərliyi altında formalaşdırılmış monqol qoşunları şəhər qəsrinə hücum etməkdən son anda imtina edir və bunun əvəzinə Lvovun ətrafında yerləşən bütün kiçik kəndləri talan edir[18]. 1974-cü ildə həyata keçirilən daha bir genişmiqyaslı arxeoloji qazıntılar zamanı dairəvi qüllənin bünəvrə izləri, həmçinin üz tərəfindən daşlarla bərkidilmiş, yuxarıdan isə çəpərlənmiş divarların və torpaq səngərlərinin qalıqları aşkar edilmişdir[2][1][4][13].

XIII əsrin sonunda və XIV əsrinin birinci yarısında Lvov Qalitsiya-Volın knyazlığının ən böyük şəhərlərindən biri idi. Şəhərin müstəqil olmağı, şəhər gerbinin mövcudluğu ilə sübut edilirdi (qalxan üzərində təsvir olunmuş şir); bundan başqa, Yüksək qəsrdə knyaz xəzinəsi və arsenalı saxlanılırdı. Knyaz Lev Daniloviç və onun taxt varisi I Yuri Lvoviç indiki Dominikan kilsəsinin yerləşdiyi ərazidə bir zamanlar mövcud olmuş saray kompleksində məskunlaşmışdılar (həmin saray ilə Aşağı qəsr ilə, daha sonralar Erməni küçəsinə çevrilmiş geniş bir yol ilə birləşdirilmişdir). Sarayın ətrafında Qərbi Avropa şəhərlərinin nümunələri üzrə yeni qəsəbənin əsası qoyulmuş və həmin yeni qəsəbəyə Pidzamçe rayonundan rusinlər, almanlar, ermənilərtatarlar tədricən köçməyə başlamışdılar[2][1][11].

1340-cı ilin aprelində sui-qəsdçilər knyaz II Yuri Boleslavı zəhərləmişdirlər və bu akt Lvov sakinləri arasında ciddi təlatümlərə səbəb olmuşdur. Knyazın ölümündən bir müddət sonra Qalitsiya boyarları, ilk növbədə knyazın şəxsi dəstəyindən və təqdim olunmuş böyük imtiyazlardan istifadə edən katolik almanlara və digər xarici tacirlərə qarşı xalq qəzəbini yönəltmək qərarını alırlar. Şəhər sakinləri arasında baş vermiş kütləvi çaxnaşmadan Polşa kralı III Kazimir öz xeyrinə yararlanmağa çalışır və bu Qalitsiya-Volın mirası üzərində bir tərəfdən Polşa və Macarıstan, digər tərəfdən isə litvalılar, rusinlər və monqol-tatarlar arasında müharibənin baş verməsinə səbəb olur[19][20][21].

1340-cı ilin aprel ayının sonunda kral III Kazimirin ordusu macarların dəstəyi ilə Lvov şəhərini işğal edir knyaz xəzinəsini, o cümlədən hakimiyyət reqaliyalarını (tac, taxt və tacqoyma plaşı) qarət edir, şəhər istehkamlarını yandırır və təntənəli şəkildə Krakova geri qayıdırlar. 1340-cı ilin iyun ayında daha da böyük polyak ordusu Lvov şəhərinə doğru ikinci yürüş edir, ancaq Qalitsiya voyevodası Dmitri Detko (Dedko) sakinlərin müqavimət hərəkatına rəhbərlik edərək və tatarların köməyindən yararlanaraq polyak ordusunu geri çəkilməyə məcbur etdi[22]. Litva knyazı Lübart Gediminoviçin və Qızıl Orda canişinlərinin dəstəyindən istifadə edərək, Detko faktiki olaraq Lvov şəhərinin başçısı və Rus torpaqlarının yüzbaşısı vəzifələrini icra etməyə başlayır (Qalitsiya boyarları formal olaraq pravoslavlığı qəbul etmiş knyaz Lübartı dəstəkləyirdilər)[23].

1341-ci ildə Detko Lvov uğrunda gedən çoxsaylı qırğınlar zamanı qarət edilmiş əmlakın kompensasiya edilməsi vədi olaraq şəhərdə ticarətin davam etdirilməsi çağırışı ilə Torn şəhərində məskunlaşan alman tacirlərinə müraciət edir[4][11]. 1349-cu ildə kral Kazimir tatarların bitərəfliyindən istifadə edərək yenidən Lvov şəhərini ələ keçirməyə müvəffəq olur (həmin dövrdən etibarən, Qalitsiya torpaqları polyakların, Volın isə litvalıların tabeçiliyinə daxil olur. Şəhər "Rus krallığı" (lat. Regnum Russiae) adlandırılan diyarın inzibati mərkəzi elan edilir; burada almanların və polyakların sırasından olan böyük qarnizon yerləşdirilir, rusin xalqının nümayəndələri olmuş boyarlar və narazı sakinlər isə şəhərdən qovulmuşdur. 1351-ci ildə litvalılar şəhərə hücum edir, bir çox tikilini talan edir və böyük sayda yerli əhalini əsarətə alırlar. 1352-ci ilin may ayında Lübartın qoşunları şəhərə yenidən yaxınlaşır, lakin daha sonra fikirlərini dəyişərək yaxınlıqdakı Haliç şəhərini işğal edirlər[24][25][2][12].

XIV əsrin birinci yarısında Lvov knyazlığın böyük intisadi mərkəzi olmasına baxmayaraq, yaxınlıqdakı Haliç, Vladimir, Peremışl (hazırki Pşemısl) və Terebovlyadan fərqli olaraq heç bir zaman rusin etnosunun ciddi siyasi, dini və ya mədəni ocağına çevrilmir. Şəhər qismində o, ətrafdakı şəhərlərdən daha gec dövrdə formalaşmışdır, burada böyük faiz nisbəti ilə əcnəbi kontingenti mövcud idi (onlar ənənəvi olaraq başlıca vəzifələri tutmuşdur). Alman müstəmləkələşdirməsi siyasəti nəticəsində Lvovda yaşayan meşşanlar ümumrus deyil, daha çox müstəqil şəhər hüquqlarından yararlanırdılar. Ümumiyyətlə Lvov meşşanlığı öz aydın hüquqi statusu ilə ayrıca ictimai təbəqə qismində, əsasən alman etnik zəminində formalaşmışdır[26].

Polşa krallığı[redaktə | əsas redaktə]

Lvov şəhərində məskunlaşan böyük erməni icmasına sərbəst şəkildə ticarətin aparılmasına icazə verən xüsusi rüsxətnamə. Sənəd Polşa kralı Böyük Kazimir tərəfindən 3 fevral 1367-ci ildə imzalanmış və möhürlənmişdir.

1352-ci ilin yay ayında kral III Kazimir öz priveleyi əsasında (lat. privilegium — xüsusi qanun; pol. przywilej), yerli sakinlər arasında "voyt" adlandırılan konxa Bertoldun uşaqlarına Vinniki şəhərinin yerində bir zamanlar mövcud olmuş olduqca geniş mülkiyyət torpaqlarını bəxş etmişdir (daha öncələr həmin torpaqları Bertoldun özünə knyaz Lev bağışlamışdır). Həmçinin kral Qalitsiya boyarlarını hərbi mükəlləfiyyətin yerinə yetirilməsinə məcbur etməklə, onların sahib olduqları qədim torpaq hüququnu təsdiqləmiş və onlara yeni torpaq paylarını hədiyyə etmişdir. Yeni qanuna əsasən, hərbi xidmətə voytlarla yanaşı, həmçinin soltıslar (kənd ağsaqqalı) da cəlb olunmalı idilər (Soltıs, Şulthays və ya Şultz (pol. Sołtys, alm. Schultheiß, Schulz) - Almaniya krallığında (Regnum Teutonicum), kral qarşısında öz vəzifəsinin icrasına nəzarət etmək üçün bu və ya digər icmaların nümayəndələri vəzifələrinə kral tərəfindən təyin olunan şəxsdir)[27]. Lübartın həyata keçirdiyi hərbi səfər və kampaniyaların ardınca, III Kazimir artıq köhnəlmiş Yüksək qəsrin yenidən qurulmasını əmr edir. Yenidənqurma işlərinin tamamlanmasından sonra, dağın zirvəsində yeni daş divarlar, qüllələr, iki həyət, ikimərtəbəli saray, eləcə də qaldırıcı körpülər formalaşmışdır[1][12][6].

1356-cı ildə Maqdeburq ratuşasında imzalanan rüsxətnaməyə əsasən, Lvov şəhəri özünüidarəetmə hüququnu əldə edir[~ 3][28]. Katoliklər şəhərin imtiyazlı icması elan edilmələrinə baxmayaraq, Kazimir digər milli icmaların (ermənilərin, yəhudilərin və rusinlərin) da hüquqlarını etiraf etməyə məcbur olur. 1370-ci ilin sonunda III Kazimirin ölümündən sonra, şəhər Macarıstan tacının tabeçiliyə keçir. Əvvəlcə burada macar kralı I Lüdovikin canişini kimi knyaz Vladislav Opolçik, daha sonralar isə müxtəlif macar voyevodaları hökmranlıq edirdilər. Opolçik katolik arxiyepiskopuna Lvov gömrükxanalarının əldə etdiyi gəlirin dəsyatin hissəsini bağışlayır, həmçinin fransiskan və dominikan ordenlərindən olan monastırlara maliyyə yardımı göstərirdi. Bundan başqa, o, Lvov divarları arxasında yerləşən Müqəddəs Xaç kostyolunu və Yüksək qəsrə aparan ticarət yolunu erməni icmasına hədiyyə edir. 1381-ci ildə şəhərdə güclü yanğın baş verir; həmin yanğın nəticəsində, Rınok meydanında yerləşən taxta ratuşa binası da daxil olmaqla bir çox şəhər binaları, Aşağı qəsr, həmçinin fərman, diplom və knyaz dövrünün əlyazmalarının saxlanıldığı şəhər arxivi məhv olmuşdur[2][12][1].

1386-ci ildə Macarıstan kraliçası Mariya Vladislav Opolçikin Qalitsiya torpaqları üzərində sahiblik hüququnu yenidən bərpa edir. 1387-ci ilin başlanğıcında Lüdovikin daha bir qızı və varisi olmuş Polşa kraliçası Yadviqa Lvova təntənəli şəkildə daxil olur və onu təkrarən öz krallığının tərkibinə daxil edir (yaranmış konflikt zamanı, kraliça Mariyanı ancaq Vladislav Opolçik və Haliç kovxası Benedikt dəstəkləmişdilər)[29]. Həmin ilin payızında isə Lvovun Aşağı qəsrində II Vladislav və Moskva knyazı Dmitri Donskoyun oğlu knyajiç Vasiliy arasında danışıqlar həyata keçirilmişdir. 1388-ci ildə isə, II Vladislav "Lvov şəhərinin heç kəsə və heç bir zaman feodal mülkiyyətinə verməyəcəyi" haqqında ətraflı bilgi verən xüsusi fərman imzalayır.

Rusinlər və yəhudilər katolisizm dinini güc yolu ilə yaymağa çalışan Polşa hakimiyyəti tərəfindən milli və dini ayrı-seçkiliyə məruz qalırdılar. Bunun əksinə olaraq, polyak və alman mühacirləri xeyli imtiyazlara sahib olur və XIV əsrin sonunda şəhərin imkanlı patrisiat təbəqəsinə çevrilirlər. II Vladislav dominikan ordeninə məxsus Tanrı Vücudu və fransiskan ordeninin Müqəddəs Xaç monastırlarına olduqca geniş torpaq sahələri və maliyyə vəsaitləri ayırmış, 1402-ci ildə isə Lvov ermənilərinə bütün Polşa ərazisində ticarətlə məşğul olmalarına imkan yaradan xüsusi bəyannamə imzalamışdır. XIV əsrin sonlarında nəşr edilmiş "Ucqarvə yaxın rus şəhərlərinin siyahısı" adlı coğrafi xarakterli əsərdə sıralanan 358 şəhər içərisindən ancaq Novqorod və Lvov "velikiy", yəni böyük və ya şanlı adlandırılmışdır[30].

1410-cu ilin yaz aylarında Lvova təşrif buyurmuş II Vladislav Tevton ordeninə qarşı yürüş planı hazırlayır, 1410-cu ilin iyul ayında baş vermiş məşhur Qrünvald döyüşündən sonra Lvov, krallığın digər şəhərləri ilə yanaşı Vladislavın şərəfinə zəfər qarşılanması təşkil edir. 1414-ci ildə Polşa kralı Roma papasının rəsmi razılığı ilə katolik arxiyepiskopunun iqamətgahını birdəfəlik olaraq Haliçdən Lvova köçürməyə nail olur[31].

1415-ci ildə II Vladislav Lvova geniş torpaq sahələrini bəxşiş edir və bu torpaqlarda daha sonralar Kulparkiv, BilohorşaBrüxoviçi adlı kəndlər formalaşmağa başlayır. 1429-cu ildə Lutsk şəhərində düzənlənən monarxlar qurultayında iştirak etmək məqsədilə, Lvov şəhərini Polşa kralı ilə birlikdə Müqəddəs Roma imperiyasının imperatoru I Sigizmund (Jiqmond) Lüksemburq ziyarət edir. XV əsrin 30-cı illərdə Lvov almanları Moldovadan tənək tinglərini gətirərək, Yüksək qəsrin yamaclarında əkir və onları becərməyə başlayırlar (kilsə yevxaristiyası üçün Məsihin qanını təqlid edən şərabdan istifadə ediliridi və üzüm tinglərinin başlıca məqsədi də, şəhərdə şərabçılığın inkişaf etdirilməsi idi; onlar təxminən XVII əsrin ortalarına qədər istifadə olunurdular).

Латинський кафедральний собор (Львів) 13.jpg The Bernardine Cathedral and Monastery.jpg
Lvov şəhəri Polşa krallığının tərkibinə daxil olduqdan sonra, burada katolisizm dini sürətlə yayılmağa başlayır. Dominikan, fransiskan və bernardin ordenlərinin rahibləri tərəfindən burada çoxsaylı monatır və kilsələrin əsası qoyulur.
KATOLİK DİNİNƏ AİD KİLSƏLƏRİN İNTERYERLƏRİ:
Latın kafedralının interyeri (solda) və Bernardin monastırının interyeri (sağda)

1433-cü ildə II Vladislav tərəfindən Yedlin statutunun imzalanmanma, bir ildən sonra isə onun oğlu III Vladislav Varnençik tərəfindən təsdiqetmə mərasimi icra olunmuşdur. Məlum statuta görə, Qalitsiya qeyd şərtsiz olaraq Polşa krallığının tərkibinə daxil edilir, burada polyak üslublu inzibati və məhkəmə sistemi tətbiq edilir, Qalitsiya şlyaxtası isə, hüquq və imtiyazlar baxımından polyak şlyaxtası ilə bərabərləşdirilmişdir (bu, zəngin rusin sülalələrinin polonizasiya və katolizasiya (katolikləşdirmə) prosesini daha sürətləndirir və bu sülalələrin əsas meşşan kütləsindən ayrılmasınasəbəb olur). Beləliklə Lvov, olduqca geniş və öz tərkibində Haliç, Peremışl, Syanok və Xolm kimi yaşayış məntəqələrini birləşdirmiş Rus voyevodalığının inzibati mərkəzi olur. 1434-cü ilin iyun ayında Lvova səfər edən II Vladislav yolda vəfat edir və bu səbəbdən də şəhərində bir il müddəti boyunca davam etməsi nəzərdə tutulan matən elan edilir.

XV əsrin birinci yarısında əslən Polşadan olan Odrovonj adlı şlyaxtiç sülaləsi Lvovda olduqca nüfuzlu və qüdrətli təbəqəyə çevrilir. Həmin sülalənin nümayəndəsi olmuş Yan Odrovonj Lvov şəhərinin arxiyepiskopu, onun kiçik qardaşı Pyotr Ondrovonj - rus voyevodası və ətraf torpaqların kəndxudası, onun ortancıl qardaşı Pavel isə - Lvov kaştelyanı idi[32]. 1450-ci ildə Lvov konxası, iki ildən sonra isə Rus voyevodluğunun başçısı vəzifəsinə həlak olmuş Pyotrun qardaşı Andrey Ondrovonj təyin olur[33]. O, sənətkarlığın inkişafına köməklik göstərir, eləcə də Bernardin ordeninin rahibləri və taxta monastırın inşası üçün Haliç darvazasının yaxınlığında geniş torpaq sahəsi ayırır. Eyni zamanda Andrey Odrovonj Lvovun iqtisadi hüquqlarını məhdudlaşdırmağa və şəhərin ənənəvi gəlir mənbələrini dayandırmağa cəhd göstərirdi. 1460-cı ildə Lvovda şəhərlilər arasında narazılıq başlayır. İzdiham polyak ordusu tərəfindən yatırılmasına baxmayaraq, əleyhdar sırasına meşşanlar ilə yanaşı həmçinin zəngin şlyaxta üzvləri də qoşulur. Andreyin 1465-ci ildə ölümündən sonra Lvov konxası vəzifəsini onun qardaşı Yan Ondrovonj yerinə yetirməyə başlayır (şlyaxta və meşşanların təzyiqi altında, kral Andrey tərəfindən qardaşı üçün vəsiyyət etdiyi Lvov torpağını müsadirə edir).

1489-cu ildə Lvov küçələri boyunca təntənəli hərbi keçid təşkil edən polyak ordusu buradan Valaxiya çarlığına doğru yürüşə çıxır. 1494-cü ildə baş vermiş və yəhudi və rus küçələrini əhatə etmiş böyük yanğın hadisəsi nəticəsində bir çox yaşayış binası və 5 müdafiə qülləsi məhv olur. 1497-ci ilin yazında Lvov şəhəri kral I Yan Olbraxtın rəhbərliyi altında Moldaviya knyazlığına qarşı yürüşə hazırlaşan cəngavərlərin toplanış mərkəzi olaraq seçilir. 1497-ci ilin oktyabrında polşa qoşunları moldovalı hökmdar III Stefan tərəfindən amansız məğlubiyyətdən sonra geri çəkilməyə məcbur olur və Lvova qayıdaraq, özləri ilə birlikdə şəhərə taun xəstəliyini gətirirlər, 1498-ci ildə isə artıq III Stefanın qoşunları Lvovu mühasirəyə alaraq, bütün ətraf kəndləri talan edirlər[34]. Bundan başqa, 1498-ci ildə Qalitsiya torpaqlarına edilən basqın zamanı Lvov şəhərətrafı çoxsaylı tatar dəstələri tərəfindən yandırılmışdır.

1504-cü ildə baş vermiş yanğın, yəhudi məhəlləsində və ona bitişik ətraf küçələrdə yerləşən mənzillər, şəhər tövlələri, yeddi müdafiə qülləsi şəhər divarları və fahişəxana binası, eləcə də mum materialının hazırlandığı sexlər ciddi dağıntıya məruz qalmışdılar. 1509-cu ilin yayında Stefanın oğlu, "kor" ləqəbi almış III Boqdan öz böyük qoşunu ilə birgə Qalitsiya torpaqlarına intervensiya edir və Lvov şəhərini üç gün mühasirədə saxlayır; bir neçə uğursuz hücum əməliyyatından sonra o, ətraf əraziləri talan edir[35]. Bir çox şlyaxta sülalələri, o cümlədən Balitskiye, Vitvitskiye, Droqomeritskiye, Berezovskiye, Lutskiye, Demidetskiye, Şumlyanskiye və Knyaginitskiye nəsilləri və pravoslav ruhanilərinin bir hissəsi Moldaviya ordusuna qoşulurlar. Polşa kralı qiyam qaldırmış şlyaxtiçləri xəyanətkar adlandıraraq, onların sahib olduğu bütün mülkləri konfiskasiya edir.

Köməyə çatmış polyak ordusu və onlara qoşulmuş böyük sayda şəhər sakinləri moldaviyalılara hücum edərək, onları Dnestr çayının sahilində qətlə yetirirlər. Tezliklə Lvovda 30 moldaviyalı kübar gənc ictimaiyyət qarşısında asılaraq edam edilmişdirlər. Qisasdolu həmin edam hərəkətinin başlıca səbəbi, moldaviyalılar tərəfindən şəhərin mühasirə edilməsi zamanı cüzam xəstəliyindən əziyyət çəkən xəstələrin müalicə aldıqları Müqəddəs Stanislav monastırının və xəstəxananın yandırılması idi. 1515-ci ilin noyabr ayında valax ordusu tərəfindən şərti muzd qarşılığında şəhəri yandırmaqda sövq edilən kəndli, şəhərməhkəməsi tərəfindən günahkar bilindiyi üçün tonqalda yandırılmışdır. 1524-cü ildə Zboyişça kəndində ordugah yaratmış tatarlar Lvov şəhərini mühasirəyə alır, lakin daha sonra geri çəkilməli olurlar. 1525-ci ildə rusin sakinləri sexlərə üzv olmalarına dair bərabərhüquqluluq istiqamətində çağırışlar edirlər, lakin bunlar nəticəsiz olaraq qalır. 1526-cı ildə kral I Sigizmund sahib olduğu priveleyə əsasən, formal olaraq üzərində şir təsvir edilən Lvov şəhərinin gerbini təsdiq edir (rəsmi gerb olduqca geniş şəkildə bayraqlar, sex nişanələri, möhür və ya damğalarda və hətta şəhər çapxana və mətbəələrində belə geniş istifadə olunurdu)[36].

1527-ci ilin Böyük yanğını zamanı (yanğın pivə istehsalı üzrə ixtisaslanan sexdə baş vermişdir), orta əsr Lvovu və ətraf ərazilər tamamilə məhv olmuşdur. Müdafiə qüllələrində saxlanılan barıt ehtiyatları partlayış zamanı şəhər divarlarının mühüm sahələrini dağıdaraq, top və artilleriya mərmilərinə ziyan vurur. Ətrafa yayılan alovun gücü o qədər böyük idi ki, yanğın Krakov darvazalarından tez bir zamanda Yüksək qəsrin yerləşdiyi rayona qədər yayılır. Həmin dəhşətli yanğından ancaq Aşağı qəsr kompleksinə daxil olan üç qüllə salamat qalmışdır. 1527-ci ildə baş vermiş daha bir yanğın, qotik üslublu tikililərin əksəriyyətini dağıdır və hakimiyyəti şəhərin əsaslı şəkildə yenidən planlaşdırmalarına sövq edir. 1565-ci ildə baş üçüncü böyük yanğın zamanı Aşağı qəsr kompleksi, eləcə də Lvovun şimalında yerləşən məhəllələri tamamilə yanaraq yararsız vəziyyətə düşürlər. 1571-ci ildə baş vermiş sonuncu dördüncü yanğın isə şəhərə şəhərə böyük ziyan vurur; amansız alovlar içərisində yüzlərlə ev, onlarla kilsə, ratuşa və hətta şəhər arsenal məhv olur.

1539-cu ildə Lvovda pravoslav arxiyepiskopluğun əsası qoyulur (erməni və katolik arxiyepiskopluqdan sonra o, sayca üçüncü idi). 1544-cü ildə lvovlu pravoslav yepiskop Makariy Müqəddəs Nikolay kilsə qardaşlığını təsis edir. 1556-cı ilin yaz aylarında Lvovda macar kraliçası İzabella Yagellonka qonaq qismində qalır. Şəhər sakinlərinin qonaqpərvərliyinə təşəkkür əlaməti olaraq, kraliça 1557-ci ilin mart ayında Lvov tacirlərinin Macarıstan sərhədləri daxilində bütün növ vergi ödənişlərindən azad olduqlarını bildirən xüsusi qanun imzalayır. XVI əsrin ikinci yarısından etibarən, əsasən keçmiş kəndlilər sırasından çıxmış ixtisassız fəhlələrin, eləcə də sənətkarların axını hesabına şəhər və onu əhatə edən kənd ərazilərində əhalinin sürətlə artması müşahidə olunur (məsələn, 1544-ci ildən 1583-cu ilə qədər Haliç şəhərətrafında evlərin sayı 130-dən 578-dək artır).

1559-cu ildə paytaxt Krakovdan gizlin yolla qaçmış kral I Sigizmundun qeyri-qanuni doğulmuş qızı Beata Kostseletska və onun doğma qızı knyaginya Eljbeta Ostrojskaya Lvovun dominikan ordeninə məxsus monastırında sığınacaq tapırlar[37]. Həmin ilin mart ayında monastır qraf Lukaş Qurkanın dəstəsi tərəfindın əhatə olunur (kral Ostrojskayanı onun iradəsinin əleyhinə qraf Qurkaya ərə verməyə çalışırdı). Mühasirə zamanı yoxsul dilənçi adı altında Kiyev voyevodası Konstantin Konstantinoviç Ostrojskinin yaxın qohumu knyaz Semyon Slutskiy monatıra daxil olur və Eljbeta ilə gizlin yol ilə evlənərək Kostseletskadan onun bütün geniş mülk torpaqlarını əldə edir. Rahiblər tezliklə təslim olmaq məcburiyyətində qalırlar, bundan sonra Qurka monastıra daxil olaraq Ostrojskayanı öz qəsrinə aparır (digər versiyaya əsasən, Lvov yüzbaşısı Ostrojskayanı Yüksək qəsrin zindan kamerasında saxlayır, bir müddət sonra isə kral sarayına göndərir).

1564-cü ilin yazında qaçaq moldav hökmdarı VII Ştefan Tomşa və onun yoldaşları (voyevoda və baş boyar) şəhərin Bazar meydanında edam edilmişdilər. 1576-cı ildə Lvov meşşanları şəhərdə yerləşən bir sıra malikanələrin (Kulparkov, Kleparov, Holosko, Zamarstınov, Bilohorşa və Brüxoviçi) 12 rayets (magistrat şurasının üzvləri) və onların ailələri tərəfindən varlandırılma mənbəyinə çevrilmələrinə qarşı qəti etiraz bildirməyə başlayırlar. 1578-ci ilin iyun ayında Lvovun Bazar meydanında moldav taxtına iddiaçı olmuş və muzdlu kazak dəstələri ilə Yassı şəhərinə bir neçə uğursuz hücum cəhdi etmiş ataman İvan Podkova edam edilmişdir (onun nəşi Uspeniye kilsəsinin zirzəmisində dəfn edilmişdir).

1582-ci ilin sentyabr ayında Lvovda taxtından məhrum edilmiş daha bir moldav hökmdarı Yanku Sasulun boynu vurulmuşdur (Sasulun xahişi ilə edam cəlladın baltası ilə deyil, onun döyüşlərdə daim özü ilə daşıdığı qılınc ilə yerinə yetirilmişdir. Həmin qılınc XVII əsrə kimi şəhər ratuşasında trofey kimi saxlanılırdı). 1583-cü ildə Lvovda eyni anda bir neçə əsir götürülmüş kazak döyüşçülərinin başı kəsilmişdir. 1586-cı ilin yanvar ayında Lvova Antioxiya və Bütün Şərq patriarxı I İoakim böyük nümayəndə heyəti ilə birgə təşrif buyurur və yenicə təsis olunmuş Stavropigial Uspeniye qardaşlığına öz xeyir-duasını verir. Elə həmin ildə Roma Papası V Sikst müxtəlif şəhər simvolları ilə yanaşı Lvov gerbinin (qalxan üzərində təsvir olunmuş iki pəncələrinin üstündə duran və böyük ulduzu tutan şir rəmzi) bütün rəsmi yazışma və sənədləşmələrdə istifadə edilməsinə öz razılığını verir[~ 4]. 1588-ci ildə Lvov şəhərini Konstantinopol patriarxı II İyeremiya ziyarət edir və dəyirmi masa arxasında keçirilən məclis zamanı, o, pravoslav yepiskopu Gedeona Uspeniye qardaşlığının və ona tabe olan Onufriy monastırının icra etdiyi bütün daxili işlərə müdaxilə etməsinə qadağa qoyur.

Şəhərsalma və planlaşdırma[redaktə | əsas redaktə]

Центр Львова 2.jpg
Azadlıq prospektinin mərkəzi hissəsində Orta əsr Lvovu dövrünə aid edilən başlıca tikililər cəmləşmişdir. Prospektdən (soldan sağa) Yezuitlər kostryolunun arxa fasadı, Ratuşa binasının qülləsi və Latın kafedralına möhtəşəm mənzərə açılır.

Knyaz şəhəri, Qəsr (və ya Knyaz) dağının zirvəsində yerləşən Yüksək qəsr detinetsindən və Poltva çayının sahilində, müasir Veçe meydanının yerləşdiyi ərazidə inşa edilmiş Aşağı qəsr kompleksindən ibarət idi. Şimal-şərqdən Lvova kiçik Znesenye kəndi birləşirdi; şəhərin təbii sərhədləri Poltva və Paseka çayları ilə müəyyənləşirdi. Xalq arasında "Dolanbac şəhər" adlanan şəhər mərkəzi Qəsr dağının qərb yamaclarında yerləşirdi (hal-hazırda həmin ərazi indiki Pidzamçe rayonundan Köhnə Bazar meydanına kimi olan böyük sahəni əhatə edir). Buradakı olduqca sıx binaların üzərində təxminən 10 pravoslav məbəd ucalırdı. Şəhər divarlarına yanaşı şəkildə posad adlandırılan kiçik məhəllələr yerləşirdi[38].

Lvov şəhərinin mərkəzindən cənub-qərb istiqamətinə doğru Qorodok şəhərinə aparan yol yerləşirdi (bura müasir Horodotska küçəsinin ərazisi hesab edilir); yaxınlıqdakı Svyatoyur (Müqəddəs Georgi) dağının zirvəsində o dövrlərdə müdafiə monastırı ucalırdı (hərbi əməliyyatlar zamanı şəhərdə yaşayan rahiblərin gizləndiyi həmin monastır, müasir Müqəddəs Georgi (Yur) arxikafedral kilsəsinin yerində mövcud idi)[39]. Mərkəzdən cənuba doğru istiqamətdə Haliç şəhərinə aparan yol yerləşirdi (müasir Halitska və Knyaz Roman küçələri); həmin yolun kənarında böyük knyaz sarayı ucalırdı (həmin sarayın yerində daha sonralar dominikan monastırının əsası qoyulmuşdur). Əsas bazar meydanından şimal-şərq istiqamətinə doğru, Lvovu qədim Lutsk şəhəri ilə birləşdirən Volın yolu uzanırdı (müasir Boqdan Xmelnitski küçəsi). Şərq istiqamətinə yönələn Hlinyanska yolu (müasir Lıçakov küçəsi) Vinniki ərazisindən keçirdi, cənub-şərq istiqamətindən keçən Valaşska yolu (müasir Zelyonaya küçəsi) Lvovu Valaxiya ilə birləşdirirdi; XIV əsrin əvvəllərində Qərbi Avropadan gələn və kəndlərdən köçən əhalinin hesabına şəhər ərazisi xeyli genişləndi və yaxındakı kəndlərlə birləşdi[2][4][1][6][40].

XIV əsrin sonu XV əsrin əvvəlində alman meşşanlarının, eləcə də katolik şlyaxtasının (zadəganlığının) və ruhanilərin məskunlaşdığı rayon şəhərin yeni mərkəzi elan edilir. Həmin rayon olduqca hündür qüllələrlə əhatə olan istehkamlar, geniş torpaq səddi və içərisi su ilə dolu xəndəklər ilə mühafizə edilirdi (daha sonralar daha geniş qüllələri olmuş və kiçik fraqmentləri günümüzə kimi qorunub saxlanılmış yeni istehkam sistemi inşa edilmişdir). Lvovun orta əsr mərkəzi Azadlıq prospekti, Adam Mitskeviç meydanı, Qalitska meydanı, Soborna meydanı, Vinniçenko və Gömrükxana (Mıtna) küçələri, Danil Qalitski meydanı, İvan Honta küçəsi, knyaz Yaroslav Osmomısl və Torqovaya meydanları ilə sərhədlənmişdir.

Çoxsaylı yanğınlardan sonra tamamilə yenidən qurulmuş şəhərin tam mərkəzində planda dördbucaqlı formaya malik olan Bazar meydanı və şəhər idarələrinin olduğu böyük ratuşa binası yrləşirdi. Qeyri-katolik şəhər əhalisi adətən onlar üçün ayrılmış xüsusi məhəllələrdə, həmçinin Ruska, Virmenska (Erməni), Fyodorova və Staroyevreyska (Köhnə yəhudi) kimi bir sıra küçələrdə məskunlaşmağa üstünlük verirdi. Lvovun əvvəlki mərkəzi tədricən tənəzzülə uğramağa başlayaraq, gələcəkdə Jolkovka adı ilə tanınan şəhərətrafı rayona çevrilir (o dövrlərdə Jolkovka yeni mərkəzdən şimalda yerləşən bütün məhəllələri əhatə edirdi). Mərkəzdən bir qədər qərbdə Krakov, cənubda Haliç (Qalitska), şərqdə isə Lıçakiv (Lıçakov) şəhərətrafı rayonlarının əsası qoyulmuşdur və burada intensiv inşaat və abadlıq işləri həyata keçirilirdi (orta əsr Lvovunda məhz Krakov və Haliç rayonlarınının gələcək şəhər üçün olan əhəmiyyətlərini xüsusi olaraq vurğulayırdılar, digər rayonlar sonrakı yüzilliklərdə formalaşmağa başlamışdır). Yeni rayonlarda əsasən həm təsərrüfat, həm də ictimai-siyasi həyatda məhdud hüquqlara malik olan yəhudilər, ermənilər və rusinlər yaşayırdılar[41].

Znesenye rayonu bir mənalı olaraq Polşa krallarına məxsus ərazi hesab edilirdi və hökmranlıq edən şəxslər buranı imkanlı katolik şlyaxtiçlərə və meşşanlara icarəyə verirdilər. Kral III Kazimir 1356-cı ildə imzaladığı priveleyə uyğun olaraq, Lvov şəhəri üçün 70 Frankoniya lanı həcmində tədbiri sahə ayırmış (Frankoniya lanı təxminən 22,6-25,8 ha sahəyə bərabər idi), 1368-ci il xüsusi fərmannaməsi ilə isə şəhər ərazisini əlavə olaraq 30 lana qədər artırmışdır[42]. Zamanla genişlənərək, şəhətrafı rayonlara, həmçinin şəhər kəndlərinə çevrilmiş torpaqlar Lvov şəhəri kimi Maqdeburq hüquqlarının kompetensiyasına daxil edilir və avtomatik olaraq kral hakimiyyətinin yurisdiksiyasından azad edilir[43]. Lvov "sredmestyesinin" (Sredmestye şəhər daxilində mövcud olan kiçik məhəllələrin vahid rayon şəklində birləşməsinə verilən addır) təməlqoyma və intensiv inşası zamanı (XIII əsrin sonu - XIV əsrin sonu), tədricən Sileziya planlaşdırma sistemindən, ənənəvi olaraq Hanza ittifaqının ticarətçiləri tərəfindən istifadə olunan flamand ölçü və uzunluq vahidinin tətbiq olunduğu Pomorye sisteminə keçid baş vermişdir. 1608-ci ildə həyata keçirilmiş Lvov və onun ətrafını əhatə edən bütün 100 lanın siyahıyaalınması nəticəsində, Lvovun əsrlər boyunca demək olar ki, dəyişməz sərhədlərə sahib olduğu müəyyən edilmişdir.

Lvovun mərkəzi hissəsində yerləşən küçələrdə orta əsr dövrünə aid edilən çoxsaylı abidə qorunub saxlanılmışdır
İmkanlı polyak meşşanlarının yaşadığı "Krakovska" küçəsi
Rusin xalqının tarixən məskunlaşdığı "Ruska" küçəsi

Şəhərə brama adlanan iki əsas darvaza ilə (Qalitsiya və Krakov bramaları) daxil olmaq mümkün idi - həmin darvazaların açarları şəhərin özünəməxsus rəmzləri hesab edilirdi. Qalitsiya darvazası müasir Qalitska və Rohatintsev qardaşları küçələrinin kəsişməsində yerləşirdi; tarixi Haliç diyarından, eləcə də Macarıstan krallığından təşrif buyurmuş ticarətçilər adətən Qalitsiya darvazalarından şəhərə daxil olurdular[44]. Müdafiə kompleksi iki nəhəng giriş qapılarından və nəzarət qüllələrindən ibarət idi. 1430-cu ildə Qalitsiya darvazasının qülləsinə saat kurantları əlavə edilmişdir.

Müasir Krakovska və Lesya Ukrainka küçələrinin kəsişməsində bir zamanlar mövcud olmuş Krakov darvazalarından Krakov və Lutsk şəhərlərindən olan içi yüklə dolu arabalar daxil olurdu. 1441-ci ilə kimi həmin darvazalar, yaxınlıqda yerləşən tatar məhəlləsinə görə "Tatarska" adlanırdı. Müdafiə kompleksi kuşnirlərə (xəzçilərə) məxsus darvazaüstü qüllədən, iki qurşaqlanmış darvazalardan və onların arasında olan ağır palıd məhəccərlərindən ibarət idi. Darvazalara yanaşmaları olduqca dərin xəndək, onun üzərindən salınmış asma körpü və möhkəm barbakan qoruyurdu. Günümüzdə Krakov darvazalarının qalıqlarını və müxtəsər fraqmentlərini ətraf binaların zirzəmilərində qorunub saxlanılmışdır (həmin fraqmentlər 1990-cı ildə icra edilən inşaat işləri zamanı, habelə 2006-cı ildə həyata keçirilən genişmiqyaslı restavrasiya işləri zamanı tətqiq olunmuşdur).

İki sıralı qala divarları Orta əsr Lvov şəhərinin ən mühüm elementlərindən birisi hesab edilirdi. Qülləli hündür divarlar fortifikasiya sisteminin daxilində, basteyalarla təchiz olunmuş alçaq divarlar isə əksinə olaraq xaricdə yerləşidi (basteyalar daha uzunömürlü və birbaşa hücuma qarşı daha effektiv mühafizə sistemi hesab edilirdi). Fortifikasiyaların hətta dinc zamanlarda belə işlək vəziyyətdə olması və müharibə zamanı onların istifadəsi üçün hər bir qüllənin saz vəziyyətdə qalması yaxınlıqdakı sexlərin öhdəliyinə verilmişdir. Hazırki Lesya Ukrainka küçəsi boyunca o dövrlərdə Dükançılar qülləsi (Kramar), Çörəkçilər qülləsi, Krakov darvazaları üzərindəki Xəzçilər qülləsi (Kuşnir), Sabunçular və Tənəkəçilər qülləsi (Blyaxar), həmçinin Toxucular, Pivəçilər, Qılıncçılar, Papaqçılar və Balçılar qüllələri yerləşirdi. Lesya Ukrainka ilə Podvalna küçələrinin kəsişməsində küncvari Dabbağlar qülləsi (Rımar), Podvalna küçəsi boyunca Bənnalar (Mulyar), Xarratlar və cənub tərəfdən şəhər arsenalına birləşən Çəkməçilər (Şevts) qülləsi yerləşirdi. Həmçinin müasir Rohatintsev qardaşları küçəsinin yerləşdiyi ərazidə Dulusçular və Tiyançılar qülləsi, Qalitsiya darvazaları üzrənidə inşa edilmiş Dərzilər və Qızılçılar qülləsi yerləşirdi. Poltva çayının sahilboyu ərazilərini Aşağı qəsr kompleksi ilə yanaşı, Çəlləkçi, Təkərçi, Çilingər, Xarratçı qüllələri bəzəyirdi.

Lvov fortifikasiyalarının böyük hissəsini məhv etmiş 1527-ci ilin böyük yanğınından sonra, şəhər idarəsi müdafiə qüllələrinin rekonstruksiya, güclü dağıntıya məruz qalmış hissələrin isə demontaj edilərək yenidən inşa edilməsi barəsində qərar vermişdir. Şəhər divarlarının cənub və şərq kəsiklərində əlavə olaraq Qalitsiya darvazaları yaxınlığında Yəhudi (Jidovska) qülləsi, rusinlərin məskunlaşdığı məhəllədə Kürkçü (Harbar) və Kornyakt (xalq arasında Ruska adlanırdı) qüllələri inşa edilmişdir. XVIII əsrdə avstriyalılar tərəfindən orta əsr Lvovunu əhatə edən istehkam divarları və qüllələrin əksəriyyəti söküldükdən sonra, şəhərdə yalnız Dabbağlar, eləcə də şərqdə yerləşən Çəkməçilər, Bənnalar və Dabbaqlar sexlərinə məxsus qüllələr salamat qalmışdır.

Порохова вежа,Львів, Підвальна, 4 533.JPG
Planda dairəvi olan Barıt qülləsi orta əsr Lvovunun ən mühüm fortifikasiya elementlərindən birisi idi

Odlu silahın inkişafı şəhər sakinlərini Aşağı divar kimi məlum müdafiənin ikinci xəttini tikməyə məcbur etdi. Yüksək divarın qüllələrinin arasındakı aralarda 16 açıq və yarımdairəvi basteya yerləşirdi (1970-ci illərdə bərpa işləri zamanı illər Aşağı divarların şərq xəttinin iki basteyanın yeraltı hissələri aşkar edilmişdir). Daş-taxta bərkidilmələrlə təchiz edilmiş torpaq səngərləri müdafiə sisteminin üçüncü xəttini təşkil edirdi (onlardan günümüzədək yalnız Barıt qülləsi qorunub saxlanılmışdır). XV əsrin birinci yarısında Yüksək divarı əhatə etmiş torpaq səngərləri uzadılmış və taxta çəpərlər ilə bərkidilmişdir, onu ətrafındakı xəndəklər isə dərinləşdirilmişdir. 1476-cı ildə memar Yan Şindler torpaq bəndlərini artırdı və müdafiə xəndəyini təkrarən dərinləşdirdi. Tatarların 1498-ci ildə Lvova hücumundan sonra, şəhər hakimiyyəti xarici müdafiə xəttinin daha da təkmilləşdirilməsinə dair qərar qəbul etdilər. Beləliklə, Krakov darvazalarındakı barbakan birinci müdafiə bəndi (məntəqəsi) oldu. 1520-ci ildən sonra səngərlər artilleriya işində həyata keçirilmiş dəyişikliklərin nəzərə alınması ilə yenidən bərpa edilmişdilər. Səngərlər daşla hörülmüş, müdafiə xəttinin ayrıca təhlükəli cənub-şərq tərəfində yerləşən istehkamların perimetri xaricindəki boş sahədə isə bir neçə basteyanın inşasına başlanılmışdır.

Bernardinlərin monastırı qarşısında əlavə olaraq "Strumilovaya" qülləsi tikilmişdir, hansı ki, Qalitsiya darvazalarının barbakanı ilə birlikdə Lvovu cənubdan mühafizə etməli idi. Müdafiənin cənub və şərq xətlərinin birləşilməsinin yerində silindrik Kral qülləsinin, ondan daha şimalda isə, xarici qüllələrinin ən böyüyünün - yəni Barıt qülləsinin tikintisə start verilmişdir. Müdafiənin şimal tərəfində "Avarçəkən qülləsi" inşa edilir, o, Krakov darvazalarına olan yanaşmaları müdafiə edirdi. Qərb tərəfdə yerləşən Aşağı qəsr kompleksinə olan yanaşmaları Hetman basteyası qoruyurdu (burada güclü bərkitmə işlərinə ehtiyac duyulmurdu, çünki divarların yanında Poltvanın artıq bataqlıq çay vadisi başlanırdı). Səngərlərin yenidən qurulması işləri, 1540-cı ildə basteya müdafiə xəttinin cənub-qərb küncündə Ujevaya və Farska qüllələrin tikintisi ilə tamamlanmışdır. Ujevaya qülləsi öz adını (Uj - tərcümədə koramal mənasını verir) divarında quraşdırılmış ilan təsvirli qalxandan götürmüşdür (ağızında insanı saxlayan mavi ilan (əjdaha) təsviri, əslən Milandan olmuş məşhur Sforza sülaləsinin rəmzi hesab edilirdi[45], onun qüllədə təsvir edilməsinin başlıca səbəbi, tikinti üçün maliyyə vəsaitinin kraliça Bona Sforza tərəfindən ayrılması idi)[46].

İstehkamlar kimi, Lvovun Yüksək və Aşağı qəsrləri də öz əhəmiyyətlərini qoruyub saxlayırdılar. Yüksək qəsr XIV əsrin ikinci yarısında kərpic və daş materialları ilə yenidən inşa edilmiş, 1535—1538, 1574—1575 və 1586—1589-cu illər arasında isə təmir və yenidənqurma işlərinə məruz qalmışdır. Qəsrin mərkəzində donjon adlandırılan baş qala ucalırdı; donjonun perimetri boyunca saray, eləcə də şlyaxta və rəiyyətlər üçün nəzərdə tutulmuş qarnizon və zindan kazarmaları yerləşirdi. XVI əsrin 80-ci illərində memar Bernardo Morandonun layihəsi əsasında qəsrin ətrafında şanzelər (alman tərzli səngərlər) qazılmışdır. Yüksək qəsrin sarayında kilsə və silah emalatxanası, həyətlərdə isə quyu və təsərrüfat əhəmiyyətli tikintilər yerləşirdi. Burqqraf saray qarnizonunun komandiri idi. Günümüzə kimi, həyəti iki hissəyə bölən divarların ancaq bəzi fraqmentləri qorunub saxlanılmışdır. 1955—1956-cı ildə həyata keçirilən qazıntı işləri zamanı qəsr divarlarının qalıqları, 1975-ci ildə isə dairəvi böyük qüllənin izləri aşkar edilmişdir.

Aşağı qəsr knyaz Lev Daniloviç tərəfindən XIII əsrin 70-ci illərində inşa edilmiş, XIV əsrin 50-ci illərində isə, III Kazimirinin əmri ilə yenidən qurulmuş və daha sonralar şəhər istehkamlarının şimal qərb küncünə daxil edilmişdir. Aşağı qəsrə olan əsas giriş hazırki Teatralna və Lesya Ukrainka küçələrinin kəsişməsində yerləşirdi.

1381-ci ildə taxta Aşağı qəsr yanır. Daşdan inşa edilmiş yeni qəsr 1527-ci ildə baş vermiş daha bir yanğın zamanı güclü dağıntıya məruz qalır (buna baxmayaraq, onun xarici divarları salamat qalır). 1565-ci ildə təkrarən tamamilə yanaraq yararsız vəziyyətə düşmüş Aşağı qəsr, yanğından hələ uzun illər sonra şəhər kəndxudaları tərəfindən bərpa edilirdi. Polşa kaştelyanı Nikolay Herburtun dövründə qəsrin tərkibinə altı tikili, su quyusu və köhnə kapellanın yerində ucaldılmış Müqəddəs Katerina kilsəsi daxil olurdu. Formal olaraq, Aşağı qəsr magistrata tabe olmurdu, burada kral başçısının iqamətgahı ilə yanaşı, həmçinin məhkəmə, arxiv və həbsxana yerləşirdi. Lvovun mühasirələri zamanı bura ətraf kəndlərdən olan qaçqınları buraxır və kadensiya məqsədilə müvəqqəti olaraq şəhərə təşrif buyurmuş zemstvo məmurlarını (uryadnikləri) qaçqınlarla işə cəlb olunurdular. 1387-ci ilin payızında Aşağı qəsrdə gələcək Böyük Moskva knyazı I Vasili Dmitriyeviç, 1537-ci ilin yay və payız aylarında isə kral I Sigizmund məskunlaşmışdır. Poltvanın yaxınlığı və qrunt torpaqlarının nəmişli olması, qəsr divarlarının daim yararsız vəziyyətə düşməsinə səbəb olurdu.

Memarlıq[redaktə | əsas redaktə]

Каплиця Боїмів, купол та іконостас.jpg
Будинок венеційського консула А.Массарі-1.JPG 10 Fedorova Street, Lviv (04).jpg
Renessans dövrünə aid tikililərin elementləri:
Boim kapellasının interyeri (yuxarıda), zəngin italyan ticarətçilərinə məxsus Venesiya evinin fasadını bəzəyən qanadlı şir barelyefi (solda) və Fyodorova 10 küçəsində yerləşən yaşayış binasının giriş portalı (sağda)

Orta əsrlər dövründən Lvovda knyaz və Polşa dövrlərinə aid edilən bir sıra memarlıq abidələri salamat qalmışdır (onların əksəriyyəti barokko dövründə əhəmiyyətli dərəcədə yenidənqurmaya məruz qalmışdır). Knyaz sarayının məbədi qismində XIII əsrin sonunda əsası qoyulmuş Müqəddəs Nikolay pravoslav kilsəsi özündə Qalitsiya-Volın memarlığının bəzi xüsusiyyətlərini qoruyub saxlamışdır. Əvvəlki tikilidən günümüzə kimi, xaçlı-gümbəzli tipin ümumi planı, eləcə də ağ əhəngdaşıdan yonulmuş və toplanmış divarların və apsidaların aşağı hissələri mühafizə edilmişdir[47].

Arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmış bünövrələrin, podvalların və divarların fraqmentləri Müqəddəs Georgi monastırının XIII əsrin sonuna, Pyatnitski kilsəsi, Onufriy monastırı, həmçinin Vəftizçi İohannQarlı Müqəddəs Məryəm kostyollarının müvafiq olaraq XIV əsrə aid olduqları müəyyən edilmişdir. Taxta Pyatnitski kilsəsi müdafiə qalası kimi, uzun illər boyunca şəhərə xidmət göstərmiş və əfsanəyə görə Knyaz dağı ilə yeraltı tunel tunel ilə bağlanmışdır. Moldaviya hökmdarlarının ianələri əsasında XVII əsrin birinci yarısında tikilmiş indiki məbəd planda xeyli dərəcədə knyaz dövrünün sələfini təkrarlayır[48]. Müqəddəs Onufriyə ithaf olunmuş və knyaz Levin əmri ilə XIII əsrin sonunda inşa edilmiş taxta məbədin ətrafında XV əsrin ortalarında böyük monastır kompleksi formalaşmışdır. Şəhərdə baş vermiş dəhşətli yanğından sonra, taxta kilsə 1518-ci ildə yenidən tikilmişdir. Kiyev voyevodası Konstantin Ostrojskinin maliyyə köməyi ilə kilsənin taxta materialları yanğına davamlı daşlar ilə əvəz olunmuşdur. 1583-cü ildə monastır kompleksi daxilində yerləşən qəbiristanlıqda Rusiyada mətbəənin əsasını qoyan İvan Fyodorov dəfn edilmişdir[49].

Kiçik təpə üzərində yerləşən Qarlı Müqəddəs Məryəm kilsəsi artıq XIV əsrin ortasında mötəbər alman icmasının dini mərkəzinə çevrilir (məlum olduğu kimi, 1352-ci ildə əvvəlki taxta kilsə yeni daş bina ilə əvəz olunmuşdur). Bu gün məbəd odnonefnuyunu roman arxitekturasına cəzb edilən bazilikanı təşkil edir. Günümüzdə məbəd özündə roman memarlığına meyl edən birnefli bazilikanı təşkil edir. Vəftizçi İohann kostyolu knyaz Lev tərəfindən sevimli həyat yoldaşı Konstansaya hədiyyə edilmiş taxta pravoslav kilsəsinin yerində inşa edilmişdir (polyakların hakimiyyəti ələ keçirmələrindən sonra, kilsə nüfuzlu dominikan ordeninə verilmişdir). O dövrdən günümüzədək XIV-XV əsrlərə aid xaçvari hörgü gəlib çatmışdır.

Lvovda XIV əsrin ortalarından etibarən əsasən alman tərzli qotika üslubunun inkişafı başlamışdır. Buna misal olaraq, dini tikintilərinin arasında XIV əsrin ikinci yarısında əsası qoyulmuş və ilkin qotika simasının xüsusiyyətləri özündə qismən saxlamış Latın kafedralı şəhərdə birinci "qaranquş" oldu (sonrakı dövrlərdə həyata keçirilmiş çoxsaylı yenidənqurma və təbəqələşmə işlərinə məruz qalmasına baxmayaraq, kafedraldakı presviteri, əsas altar, xarici kontrforslar və şişbucaqlı pəncərələr öz ilkin qotik görkəmlərini qoruyub saxlamışdılar)[50]. Onun ilk memarları Peter Ştexer və Nikolay Qonzaqo, daha sonrakı dövrlərdə - İoaxim Qrom və Amvrosi Rabiş idi, tikinti işləri 1493-cü ildə Hans Ştexer (Blexer) tərəfindən tamamlanmışdır. Amma faktiki olaraq kilsə bitməmiş olaraq qalırdı, çünki başlanğıcda neflərin altı daxili qübbə sistemi ilə örtülməsi planlaşdırılsa da, onlardan ancaq yarısı icra edilmişdir. 1527-ci ildə baş vermiş yanğın zamanı, xorun üzərindəki günbəz və zəng qülləsi uçur və kilsənin sonrakı bərpası artıq İntibah dövrünün memarları tərəfindən həyata keçirilmişdir[2][1][6].

Fransiskan kostyolu (1363—1460), Aşağı qəsrin nəzdində fəaliyyət göstərmiş İsqəndəriyyəli Yekaterina kostyolu, həmçinin Müqəddəs Ruh kilsəsi və hospitalı (XIV əsrin 70-ci illəri), Müqəddəs Stanislav kilsəsi başlanğıcda kərpic qotikası üslubunda inşa edilmələrinə baxmayaraq, Avstriya-Macarıstan imperiyasının hakimiyyət illərində genişmiqyaslı yenidənqurma işlərinə məruz qalmışdılar. Ştexer tərəfindən 1491-ci ildə tamamlanmış şəhər ratuşası, Qalitsiya və Krakov darvazalarını əhatə edən fortifikasiyalar, Yüksək qəsr kompleksinin bir çox tikililəri və şəhərin əksər yaşayış binaları da qotika üslubunda idilər. Arkadalar və hündür qüllələr ilə bəzədilmiş ikimərtəbəli saraydan və müxtəlif əlavə tikililərdən ibarət olmuş Aşağı qəsr şəhərdəki qotik üslublu binaların ən əzəmətli ansamblı hesab edilirdi. Burada kralın və şəhər başçısının yaşayış otaqları, dəftərxana, arxiv, həbsxana və məhkəmə instansiyası yerləşirdi[6].

Müasir Lvovda qotika elementləri başlıca olaraq Bazar meydanında yerləşən 16 nömrəli (XVI əsr) və 28 nömrəli (XV əsrin sonu) evlərin portallarında, Ruska küçəsində yerləşən 2 və 45 nömrəli evlərin (hər ikisi XV əsrdə inşa edilmişdir), həmçinin Kornyakt sarayının birinci mərtəbəsinin tağ-tavanlarında qorunub saxlanılmışdır. XVI əsrdə bir-birini ardbaard izləmiş yanğınlar, xüsusilə də 1527-ci ilin dəhşətli yanğını orta əsr Lvovunun qotik tikililərini məhv edir, lakin gecikmiş qotika tərzinin stilistikası daha sonrakı dövrlərdə inşa edilmiş sakral dini tikililərin ümumi planlaşdırılmasında və tərtibatında özünü biruzə verməkdə davam edirdi. 1527-ci ildə baş vermiş və şəhərin demək olar ki, yarısı məhv etmiş yanğın eyni zamanda qotika və renessans Lvovu arasında şərti "suayırıcı" olaraq qiymətləndirildi. Əgər qotika dövründə memarlar və heykəltəraşlar arasında almanlar gözə çarpan rol oynayırdılarsa, renessans dövrünün başlaması italyan ustalarına olan tələbatı kəskin surətdə artırdı.

Qorunub saxlanılmış qotika dekorativ plastika nümunələrinə aid edilir: hazırda Lvov qalereyasında saxlanılan və XIV əsrdə hazırlanan şir şəklində daş sütununun əsası, Staroyevreyska küçəsində yerləşən 35 nömrəli evin fasadındakı maskaronlar (XV əsr), Ruska küçəsindəki 4 nömrəli evin boru novunun tamamlanması, həmçinin 1473-cü ildə işa edilmiş katolik kafedral kilsəsinin nəzdində fəaliyyət göstərən İsa Məsih kapellasının üzərində heykəltəraş Miklaş Qaberşrak tərəfindən hazırlamış və quraşdırılmış böyük taxta çarmıxa çəkmə kompozisiyası. Hal-hazırda Lvov İncəsənət qalereyasında sərgilənən alebastr kompozisiyası (XIV əsrin ikinci yarısı) və Olesko qəsrində saxlanılan XV əsrin taxta heykəltəraşlıq inciləri statuar qotik plastika incəsənətinin ən gözoxşayan nümunələri hesab olunurlar.

Əsası Latın kafedralı kimi XIV əsrin ikinci yarısında qoyulmuş Erməni kafedralı da əhəmiyyətli yenidən qurmalara baxmayaraq öz erməni-bizans simasını qoruyub saxlamışdır (Lvov kafedralının ən qədim hissəsi planda məşhur Ani kafedralı ilə, eyni zamanda da Haliçin şəhərətrafında yerləşən Müqəddəs Panteleymon kilsəsi ilə müəyyən oxşarlığa malikdir. Krım yarımadasından Lvova köçmüş erməni tacirləri tərəfindən dəvət edilmiş alman mənşəli memar Dorinq, Erməni kafedralının inşaat işlərinə rəhbərlik edirdi (başqa versiyalara əsasən, o əslən italiyalı və ya erməni idi)[~ 5][51]. Memar Pyotr Krasovskinin layihəsi üzrə Erməni kafedralının yanında 1571-ci ildə soğanaqlı günbəzlə tamamlanmış səkkizbucaqlı zəng qülləsi inşa edilmişdir. Kilsəyə vaxtilə yanaşı yerləşən erməni qəbiristanlığından isə XIV—XVIII əsrlərə aid bir neçə məzar daşı mühafizə edilmişdir[52].

İlkin ideyaya əsasən kilsə özündə bizans tipli xaçlı-gümbəzli məbədi təşkil etməli idi. Günbəz on iki bucaqlı barabanın üzərində yerləşirdi. Dörddirəkli məbəd üslubu və günbəzin hörmə texnikası erməni memarlığı üçün spesifik olmasına baxmayaraq, XV əsrdə kilsəyə əlavə edilmiş üç yan apsidanın ümumi görünüşü Şərqi Avropa ənənəsi üçün tipikdir (bundan başqa, kilsənin cənub tərəfinə 1437-ci ildə Aralıq dənizi tərzində açıq tağ sırası əlavə edilmişdir). 1925-ci ildə kafedralın bərpa edilməsi zamanı pəncərə taxçalarında XVI əsrin birinci yarısına aid edilən freskaların qalıqları aşkar edilmişdir. Heykəltəraşlıq abidələrindən qotika və renessans elementləri ilə bəzədilmiş və 1551-ci ildə vəfat etmiş patriarx Stefana məxsus olan qəbirdaşı, həmçinin keşiş cübbələrinin saxlandığı yerin divarlarına hörülmüş XVI əsrin relyefləri qorunub saxlanılmışdır (relyeflər üzərində "İnanmayan Foma" və "Müqəddəs Sofiya qızları ilə" kompozisiyaları təsvir olunmuşdur; onlar çox güman ki, bir vaxtlar mövcud olmuş qəbiristanlığın qəbrüstü abidələri idilər).

Dərzilər sexinin maliyyə yardımı nəticəsində 1507-ci ildə Müqəddəs Annanın şərəfinə taxta kilsə tikilmişdir. 1509-cu ildə şəhərin Moldaviya hökmdarının qoşunları tərəfindən mühasirəsi zamanı kilsə yanaraq məhv olur və o, yeni daş kilsə ilə əvəz olunur[53]. 1554-cü ildə alman taciri Ştanzl Ştolz böyük təsərrüfat həyətinə malik böyük kamenitse (yəni yaşayış binasını) inşa etdirir (italyan renessansı üslubunda inşa edilmiş həmin bina, hal-hazırda Peçatna küçəsindəki 3 nömrəli evin yerində mövcud olmuşdur). Başlanğıcda xarici dairəvi təhkimçilik tikintilərinin tərkibinə daxil olmuş Barıt qülləsi (1554 — 1556) və onun müasiri, yəni şəhər arsenalı, İntibah dövrünün hərbi memarlığının ən bariz nümunələri hesab olunurlar (bununla belə, arsenalın birinci mərtəbəsinin divarları və ona şimal tərəfdən yanaşan qüllə XV əsrə, yəni gecikmiş qotika dövrünə aiddirlər).

XVI əsrin sonunda Lvovda Qara kamenitse adlı yaşayış evi və Kornyakt sarayı, italyan ticarətçilərinin mərkəzi hesab edilən Venesiya kamenitsesiBandinelli sarayı, Lukaşeviç və Bernatoviç sülalələrinə məxsus malikanələr, Kornyakt qülləsi və Üç Müqəddəs kapellalarından ibarət olan Müqəddəs Məryəmin ölümü kilsəsinin ansamblı, Qızıl Qızılgülü sinaqoqu və benediktlər ordeninin monastırı inşa edilmişdir. Müqəddəs Məryəmin ölümü kilsəsi İntibah dövrünün ən gözoxşayan abidələrindən biri və Lvov memarlığının şah əsəri hesab edilir. İnşaat işləri Uspeniye qardaşlığı tərəfindən, həmçinin əslən Heraklion şəhərindən olan tacir Konstantin Kornyakt, Moldaviya hökmdarları İyeremiya Mogila və qardaşı Simion Mogila, Moskva çarı I Fyodor İoannoviçZaporojye hetmanı Pyotr Konaşeviç-Saqaydaçnının birgə köməyi ilə icra edilirdi.

Dördbucaqlı plana malik Bazar meydanın ətrafında yerləşən kamenitselərdən (evlərdən) nümunələr
Gepnerovska kamenitsesi. XVII əsrin başlanğıcında inşa edilmiş və əczaçı alim Pavel Gepnerə məxsus binada çoxsaylı qotik elementlər qorunub saxlanılmışdır.
Bandinelli sarayı. XVI əsrin sonunda gecikmiş renessans üslubunda tikilmiş palazzo, uzun illər florensiyalı tacir Roberto Bandinellinin şəxsi mülkü olmuşdur.

Müqəddəs Məryəmin ölümü (Uspeniye) kilsəsinin ilk layihə müəllifi və 1597-ci ilə kimi baş memarı Paolo Dominizi (Romalı Pavel) idi. 1591-ci ilin mart ayında Uspeniye qardaşlığı onunla müqavilə imzalayır, növbəti ildə Dominizinin qayınatası Voytsex Kapinos, daha bir ildən sonra isə, Kapinosun başqa bir kürəkəni olmuş İltifatlı Ambrosiy (Proxilnıy) tikinti işlərinə (kilsə Ambrosiy tərəfindən tamamlanır). Tikinti işlərinə keçməzdən öncə, Romalı Pavel 1571-ci ildə yanmış əvvəlki məbədin ümumi planını və bünövrəsini qismən istifadə etmişdir[54].

Layihənin əsasında üçgünbəzli kilsənin tipik kompozisiyası yerləşirdi. İki cüt Toskana sütunu kilsəni üç nefə bölür (geniş mərkəzi və daha kiçik yan neflər). Sütunlar öz üzərində günbəz ilə yüksək barabanı saxlayırlar. Neflərə şərqdən yarımdairəvi apsida, qərbdən isə xor pritvorları (babinetslər) yanaşdırılır. Apsidanı və pritvoru örtən günbəzlər ox boyunca yerləşirlər, daxili divarlar isə qalereyalar ilə əhatə olunurlar. Ruska küçəsinə baxan əsas fasadın bütün hündür divarı Toskana pilyastrları ilə parçalanmışdır, onların arasındakı pəncərə oyuqlarına isə kəsilmiş kar qövslər yerləşdirilmişdir.

Müqəddəs Məryəmin ölümü kilsəsinin birinci zəng qülləsi memar Pyotr Krasovski tərəfindən 1567-ci ildə tikilməyə başlamış, ancaq hesablamalarda edilən bir sıra səhvlərə görə qüllə dağılmışdır. Müasir qüllə 1572-1578-ci illərdə Pyotr Barbona və Romalı Pyotrun birgə rəhbərliyi altında ucaldılmışdır. Başlanğıcda o üç yarusdan ibarət idi və piramida şəkilli fənərlə və çadırvari örtüklə tamamlanırdı. Alt yarusda şirlərin heykəltəraşlıq təsvirləri ilə bəzənmiş arka girişi yerləşirdi.

Memar Pyotr Krasovskinin layihəsi əsasında 1578-1591-ci illər arasında ucaldılmış Üç Müqəddəs kapellası zahiri görünüşcə renessans binasının klassik tipinə yaxın olmasına baxmayaraq, səkkizbucaqlı "slavyan" günbəzləri ilə tamamlanır. Profilləşdirilmiş ikiqat pilyastrlar fasadı üç sahəyə bölür. Orta sahəyə yerləşdirilmiş portalın zəngin naxışları bir qədər ikonostas nümunələrini xatırladır. Bir çox memarlıq abidələrindən fərqli olaraq, Müqəddəs Məryəmin ölümü kilsəsinin ansamblı indiyə qədər öz ilkin zahiri görünüşünü qoruyub saxlamağa müvəffəq olmuşdur (sonrakı əsrlərdə həyata keçirilən dəyişikliklər daha çox interyerin müxtəlif detallarına toxunmuşdur).

Erməni küçəsində yerləşən 20 nömrəli evin ionik orderli sütunlar ilə çərçivələnmiş portalı XVI əsrin yaşayış memarlığının tipik fraqmenti hesab edilir (həmin portal, Romalı Pyotr tərəfindən inşa edilmiş binadan salamat qalmış yeganə detal sayılır). Həmin küçədə yerləşən XVI əsrin digər fraqmentləri arasında 15 və 28 nömrəli evlərin portalları, 25, 31 və 32 nömrəli evlərin qotik tavanları, eləcə də 7, 8, 25 və 32 nömrəli evlərin renessans üslublu elementləri və fasadlarındakı şir maskaları önəmli tarixi əhəmiyyət daşıyırlar.

Ruska (Russkaya) küçəsinin adı ilk dəfə olaraq XV əsrin ikinci yarısına aid yazılı sənədlərdə və salnamələrdə qeyd olunmuşdur (daha öncələr "Solyanikiv" adı ilə tanınan həmin küçədə o zamanlar cəmi 14 bina yerləşirdi). 2 və 4 nömrəli evlərin aşağı mərtəbələrində bir sıra qotik zondaj fraqmentləri - kontrforslar, xaçvari tağlar və nazik yarımsütunlardan ibaərt dəstələr mühafizə olunmuşdur. Həmçinin 2 nömrəli evin daxili həyətində yerləşən arkada səthində ağzında üzüm salxamı olan böyük şir maskaronu quraşdırılmışdır. 6 nömrəli ev, qonşu tikililərdən fərqli olaraq aşağı mərtəbələrinin ciddi renessans profilləməsi ilə seçilir. Lvov İntibahının ən görkəmli abidələrindən birisi, 1593-cü ildə memar Romalı Pyotrun layihəsi əsasında təməli qoyulmuş Benediktlər monastırı və kostyoludur. Monastır fasadlarının ilkin dekorundan çox az element qorunub saxlanılmışdır. Daha sonrakı dövrlərə aid edilən kostyol binasına yanaşıq yerləşən monastır korpusunun 3 geniş tağı açıq lociya sistemini yaradır.

Bazar meydanının polixrom siması bir çox detalda Lvovun XVI əsrin ikinci yarısına aid edilən təkrarolunmaz obrazını formalaşdırır (məhz həmin dövrdə şəhərdə renessans üslubunun çiçəklənməsi başlanır). Meydanın hər dörd tərəfində üç pəncərə sırasından ibarət olan hündür və dar evlər üstünlük təşkil edirlər (o zamanın ənənələrinə uyğun olaraq, hər mərtəbədəki 2 pəncərə parad, yəni qonaqların qəbul edilməsi, bir pəncərə isə yataq otağı üçün nəzərdə tutulurdu). O vaxtın qanunlarına əsasən, meydana baxan pəncərələrin sayını artırmaq üçün hakimiyyətin xüsusi icazəsi və böyük verginin ödənişi tələb olunurdu. Qotik quruluşa malik bünəvrələrin və aşağı mərtəbələrin üzərində tikilmiş bir çox evlər erkən dövrlərin fraqmentlərini qoruyub saxlamışdır (məsələn, xaçvari tavanların nervyurları və çatma qövsləri, qotik portallar və XV əsrin kərpic hörmələri ilə bəzədilmiş zirzəmilər).

Bazar meydanının qeyri-rəsmi simvolu sayılan "Qara kamenitsenin" (4 nömrəli evin) memarı olaraq bəzi sənədlər Pyotr Krasovski, digər mənbələrdə isə Pyotr Barbona və Romalı Pavel göstərilir. 1571-ci ildə yanaraq dağılmış binanın yerində ucaldılmış indiki renessans binasının tikinti işləri 1588—1589-cu illərdə həyata keçirilmişdir. Kamenitsenin ilk sahibi patrisinin ölümündən sonra dul qalmış Sofiya Hanel və tacir Tomaş di Alberti idi, 1596-cı ildə isə Yan Lorentsoviç adlı zəngin şəhər sakini bütün binanı satın alaraq burada əczaxana açır[55]. Zamanla tündləşərək qara ton əldə etmiş bütün fasad, rombabənzər yonulmamış daşla hörməni formalaşdıran yonulmuş daşlar ilə örtülmüşdür. Bir zamanlar kamenitse öz cəlallı interyeri ilə məşhur idi, o dövrdən günümüzədək zəngin ornamentlərlə bəzədilmiş pəncərəarası sütun sırası və bir neçə oyma tir qorunub saxlanılmışdır.

Qonşuluqdakı renessans tərzdə inşa edilmiş Kornyakt sarayının (6 nömrəli evin) bədii üstünlüyü heç də az deyil. 1571-ci ildə baş vermiş yanğından sonra, tacir Melhior Haze boş qalmış sahəni Konstantin Kornyakta satmağı qərara alır. K. Kornyakt isə öz növbəsində 6 pəncərəli fasadın ucaldılması üçün kral icazəsini almağa nail oldu. 1580-ci ildə Pyotr Barbonanın layihəsi üzrə sarayın tikintisi başa çatmışdır (ehtimal ki, tikinti işlərində Romalı Pavel də iştirak edirdi). Ticarət yeri qismində istifadə olunan binanın aşağı mərtəbəsi portal və mərkəzi tağ oyuqları ilə parçalanmışdır. Fyodorova küçəsinə açılan binanın arxa fasadı, xüsusilə də üzərində inşaat tarixinin göstərildiyi rustikalı kartuş və portal elementləri xüsusi ifadəyə malikdirlər. Birinci mərtəbədə çatma örtüyə malik qotik üslublu zal mühafizə edilmişdir. Üç tərəfdən açıq lociyalarla və arkadalar ilə çərçivələnmiş "italyan həyəti" sarayın özünəməxsus bəzəyi kimi xidmət göstərir[56].

Bazar meydanı ilə Stavropigiy küçəsinin küncündə şəhərin ən möhtəşəm tikililərindən biri sayılan Bandinelli sarayı yerləşir (2 nömrəli ev). O daha erkən qotik üslublu binanın yerində tacir Yanoş Vedelskinin maliyyə vasitələri ilə 1589-cu ildə tikilmişdir (birinci mərtəbədə qotik tağlar qorunub saxlanılmışdır). Əsas və yan fasadların fərqli elementlər ilə detallaşdırılması, həmçinin əzəmətli bucaqlı rust və dekorativ relyeflər renessans memarlığı prinsiplərini simvollaşdırır[57].

Həmin ildə Xoşbəxt Pavelin iştirakı ilə Romalı Pavelin layihəsi üzrə Venesiya kamenitsesi (14 nömrəli ev) inşa edilmişdir. Ev, əslən Dalmasiya vilayətindən olmuş tacir Antonio di Massariyə məxsus idi. Tacir eyni zamanda konsul qismində Lvov şəhərində Venesiya Respublikasının ticari maraqlarını qoruyurdu (onun bu cür mühüm statuslu bir şəxs olmasını, evin portalına yerləşdirilmiş qanadlı Müqəddəs Mark şirinin barelyefi təsdiqləyirdi). Rombabənzər daşlar və buruqvari pəncərə haşiyələri fasadın tipik elementləridir. Bazar meydanı ilə Katedrala küçələrinin formalaşdırdığı küncdə zəngin Sileziya ailəsinin maliyyə vəsaitləri ilə inşa edilmiş monumental Şoltz-Volfoviç kamenitsesi yerləşir (bina italyan və alman-flamand intibahına xas olan elementlər ilə bəzədilmişdir). Üçüncü mərtəbənin küncündə heykəltəraş Yan Zaremba tərəfindən yaradılmış "İsanın xaç suyuna salınması" adlı incə və nəfis kompozisiya yerləşir[58].

Qonşuluqdakı Massarovska kamenitsesinin (24 nömrəli evin) əsası hələ XV əsrdə qoyulmuşdur. Həmin dövrdən günümüzədək bünövrə, qotik tağ-tavan və birinci mərtəbənin pəncərələri qorunmuşdur[59]. . 1527-ci ildə baş vermiş yanğından sonra bina renessans üslubunda əsaslı surətdə yenidən tikilmişdir. Bazar meydanında yerləşən XVI əsrin bir çox evlərində İntibah dövrünün memarlığının xüsusiyyətləri gəliz şəkildə daha öncəki memarlıq elementləri ilə qarışaraq maraqlı kompozisiya formalaşdırırlar. Onların içərisində - Yustqlyatsovska kamenitsesi (12 nömrəli ev), Alembekiv kamenitsesi (13 nömrəli ev), Rorayski və Quteterovski kamenitseləri (16-18 nömrəli evlər) uzun zaman boyunca meydanın ən gözəl və zəngin saraylarından hesab edilirdilər.

Bir qədər kənarda yerləşən Gepnerovska kamenitsesi tarixçilər və sənətşünaslar üçün xüsusi maraq və əhəmiyyət oyadır. Onun memarlığında müxtəlif stillərin xüsusiyyətlərini təqib etmək olar: dəhlizdə qotika kontrforsları və tavanlar, zəngin bəzənmiş portal və renessans üslubunda yerinə yetirilmiş ikinci mərtəbənin pəncərə çərçivələri. 1634-cü ildə tikilmiş 9 nömrəli hazırki kamenitsenin yerində XIV əsrin son rübündə katolik baş keşişin iqamətgahı yerləşirdi; XV əsrin birinci yarısında bu binada tez-tez knyaz Svidriqaylo və Poşa kralları qonaq olurdular. Qonşuluqdakı Lübomirski sarayının yerində isə erməni əsilli Polşa şairi Şimon Şimonoviçin evi yerləşirdi.

Tipik rokoko tərzində bəzədilmiş 17 nömrəli ev 1574-cü ildə Saksoniyadan təşrif buyurmuş və sonralar Lvovun burqomistri təyin edilmiş zəngin tacir Frans Veninq üçün tikilmişdir. Peçatna küçəsi ilə Bazar meydanın kəsişməsində "Maralın altındakı kamenitse" adlı impozant bina yerləşir. Öz yaşıl fasadı ilə diqqəti cəlb edən tikili qotik zirzəmilərə və arkada sırasına malikdir. Bazar meydanının tam mərkəzində XIX əsrin Şəhər ratuşasının kompleksi yerləşir. Ratuşa haqqında ən erkən məlumatlar 1381-ci ilə aid edilir; məhz həmin dövrdə baş vermiş yanğın, yeni Sredmestye rayonun taxta ratuşasını məhv etmişdir. 1404-cü ildə ratuşa qülləsinə kurantlı saatlar quraşdırılmışdır. XV əsrin sonunda ratuşa kardinal surətdə yenidən qurulmuşdur; 1491-ci ildə memar Hans Ştexer attikli yeni ratuşa qülləsini ucaldır. Lakin 1527 və 1571-ci illərdə ardbaard baş vermiş yanğınlar nəticəsində güclü dağıntıya məruz qalır. Hal-hazırda orta əsr ratuşasının bəzi fraqmentləri mühafizə edilmişdir (ratuşanın bəzi elementləri müxtəlif muzeyərdə sərgilənir). Lvovun ilk barokko abidəsi, 1610-cu ildə italyan tacirlərin təşəbbüsü ilə inşa edilmiş Yezuitlər kilsəsi olur.

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

Orta əsr Lvovunun etnik tarixi çətinliklə, dinamikliklə və faciə ilə fərqlənirdi. Knyaz qəsrinin vandal qoşunlardan müdafiə edilməsi üçün XIII əsrin ikinci yarısında Qalitsiya-Volın knyazlığından və ətraf torpaqlardan olan kəndlilər, tacirlər və sənətkarlar, həmçinin Kiyev Rusiyasından olan qaçqınlar şəhərə üz tuturdular. Yazılı məlumatlara əsasən tam əminliklə bildirmək olar ki, Daniil Romanoviçin və Lev Daniloviçin qoşunlarıda iştirak etmiş ermənilər və tatarlar, göstərdikləri şücaətə görə şəhərin əsas müdafiəçiləri və keşikçiləri privelegiyalarına sahib olmuşdular. Lvovda xarici ticarət əlaqələrin inkişafı ilə almanlar başda olmaqla, ermənilər, yəhudilər, tatarlar, macarlar, çexlər, ərəblər (sarasinlər), yunanlaritalyanlar məskunlaşmağa başlayır[2][11][60].

XIII-XIV əsrlərdən etibarən Lvovda Lev Daniloviç tərəfindən əraziləri müəyyənləşdirilmiş və rusinlər (şəhərin şərqində), yəhudi və sarasinlər (cənubda), erməni və tatarlar (şəhərin şimalında) üçün nəzərdə tutulmuş ayrı-ayrı məhəllələr salınmışdır. Polşa dövründə polyaklar, almanlar, yəhudilər, ermənilər və rusinlər və ya "rus xalqı" (bu etnonimlə müasir ukraynalıların əcdadları göstərilirdi) Lvovun əsas etnik qrupu idilər. Həmçinin şəhərdə kifayət qədər güclü lobbiyə sahib olan yunan, litva, italyan, macar, çex, valaxkəraim icmaları yaşayırdı[61].

Lvovun tarixinin qədim polyak dövründə müxtəlif etnik icmalar haqqında məlumatlar məhkəmə və vergi materiallarında (vergi reyestrləri, evlərdən və torpaq sahələrindən mədaxil olan vergilər, ümumi vergilər), eləcə də şəhərlərin, kəndlərin və malikanələrin siyahıyaalma sənədlərində (inventarlar və lüstrasiyalar) təqdim edilirdi. Ən çox məlumat Sredmestye rayonunda yaşayan şəhər əhalisi barəsində qorunub saxlanılmışdır (Orta əsrlərdə, Sredmestye deyildikdə Lvov şəhərinin özü nəzərdə tutulurdu, digər rayonlar isə onun şəhərətrafı əraziləri olaraq təqdim olunurdu). Yəhudi icmasına demək olar ki, həmişə vergi tutulurdu və onlar xristian çoxluğundan ayrı şəkildə siyahıya alınır və təsvir olunurdular. Məhz bu səbəbdən də yəhudilər haqqında olan məlumatlar daha geniş, dəqiq və ətraflıdır.

Orta əsr Lvovunun əhalisinin təbii artımı kəndlərə nisbətən daha aşağı idi, tez-tez müşahidə olunan yüksək ölüm faizi nəticəsində isə artım göstəriciləri bəzən ümumiyyətlə mənfi olurdu. Lvov şəhəri üçün yüksək uşaq ölüm faizi, aclıq dövrləri, epidemiyalar, yanğınlar və müharibələr adilik idi. Ətraf kəndlərdən və qonşu dövlətlərdən olan immiqrasiya şəhər sakinlərinin sayının artmasının əsas amili idi. Almanların Lvova immiqrasiyasının ən intensiv dövrü XIV əsrin sonu - XV əsrin başlanğıcında müşahidə olunurdu. XV əsrin ikinci yarısında alman kolonistlərinin axını əhəmiyyətli dərəcədə azaldı və XVI əsrin birinci yarısında demək olar ki, yox oldu (alman immiqrantlarının əsas sayı Sileziyadan, həmçinin Polşa və Rus voyevodalığının şəhərlərindən idi; bu ərazilərdə öncədən böyük alman koloniyaları mövcud idi). XV əsrdən etibarən polyakların, almanların və valaxların cəlb edilməsi hesabına, Lvovun ətraflarındakı kəndlərin müstəmləkələşdirməsi prosesinə start verilmişdir.

XV əsrin başlanğıcında Lvovun əhalisi təxminən 5,5 min insan təşkil edirdi ki, onlardan da 600-ə yaxın şəhər sakini Qalitsiya və Tatarska (Krakovska) şəhərətrafı məhəllələrdə yaşayırdı. Başqa məlumatlara əsasən, Lvovda təxminən 6 min, Sredmestye adlı şəhər mərkəzində isə 4—4,5 min insan yaşayırdı. Sredmestye sakinlərinin mütləq əksəriyyətini (əhalinin təxminən 4/5-ni) almanlar təşkil edirdilər, həmçinin onlar sexmisterlər (sexlərin başçıları) arasında əksəriyyəti, şəhər mülklərinin sahiblərinin arasında əhəmiyyətli hissəni (60%-dən daha çox), tacirlər və şəhər idarəsi orqanlarında üstünlük təşkil edirdilər. Kargüzarlıq latın və alman dillərində aparılırdı. Ermənilər Sredmestyenin böyüklükdə ikinci icması idilər (şəhər əhalisinin 10%-i); onlar mülk sahiblərinin 11 %-ini təşkil edirdilər. Rusinlər və polyaklar şəhər əhalisinin müvafiq olaraq 5% və 4%-ini təşkil edirdilər.

Lvovun mərkəzinə açılan gecə mənzərəsi.
Magnify-clip.png
Lvovun mərkəzinə açılan gecə mənzərəsi.

Ölçü üzrə şəhərin beşinci etnik qrupunu yəhudilər təşkil edirdilər. Şəhər kənarlarında da almanlar üstünlükdə idilər, hərçənd şəhərdən provinsial kəndlərə doğru uzaqlaşdıqca, avtoxnton xalqların - yəni rusinlərin və tatarların faizcə sayları artmağa başlayırdı.

Lvovda XVI əsrin başlanğıcında 7 mindən - 10 minə qədər insan yaşayırdı. Başqa məlumatlara görə, XVI əsrin ikinci rübündə şəhərdə 6,7-7 minə qədər sakin yaşayırdı. 1527-ci il yanğınından sonra şəhərkənarı yaşayış məntəqələrinin sakinlərinin sayı qısa müddətə demək olar ki, tamamilə məhv edilmiş Sredmestye əhalisini ötməyə müvəffəq oldu. XVI əsrin sonu — XVII əsrin başlanğıcında şəhərin əhalisi təxminən 17 — 20 minə qədər artır, həmçinin 12-dən çox min insan Lvou əhatə edən şəhər kənarlarında yaşayırdılar (əgər XVI əsrin başlanğıcında Lvov sakinlərinin əksəriyyəti Sredmestyedə yaşayırdılarsa, həmin əsrin sonunda orada bütün şəhər sakinlərinin 3/1-dən az hissəsi qalmışdır). Qalitsiya şəhər kənarına əsasən polyaklar, həmçinin almanlar və rusinlər, Krakovska şəhər kənarında isə (xüsusilə kral başçısının yuridikusuna tabe olan ərazilərdə) — yəhudilər, ermənilər və rusinlər məskunlaşmağa üstünlük verirdilər[1][11].

XVI əsrdə alman immiqrantlarının axını əhəmiyyətli dərəcədə azaldı, bunun qarşılığında Rus və Belz voyevodalıqlarından, eləcə də Kiçik Polşa (xüsusilə paytaxt Krakovdan), Böyük PolşaMazoviya əyalətlərindən şəhərdə məskunlaşmış polyakların və rusinlərin sayı qəflətən artmağa başlayır. Lvov vətəndaşlığına daxil olmuşların arasında XVI əsrin ikinci rübündə polyaklar 54 %, rusinlər — 15 %, almanlar — 11 %, ermənilər isə 2 % təşkil edirdilər. Bundan başqa, şəhər hüququnu əldə etmişlərin arasında Lvov sakinlərinin payı daim artırdı. Ancaq, xatırlamağa dəyər ki, XVI əsrdə şəhər hüququna təxminən 1 min şəhər sakini malik idi, hansılar ki, ailələrlə birlikdə Lvov əhalisinin maksimum dörddə birini təşkil edirdilər. Müvafiq olaraq rusinlərin və ermənilərin əhəmiyyətli hissəsi VƏ demək olar ki, bütün yəhudilər və hətta yerli sexlərdən tövsiyələrə malik olmayan bir çox kasıb polyaklar, şəhər hüququ olmadan Lvovda yaşayırdılar[11].

Bir sıra mənbələrin analizinə əsasən, XVI əsrin ikinci rübündə polyaklar Lvovun və ən yaxın şəhər kəndlərinin əhalisinin 38 %-i, rusinlər (müasir ukraynalılar) — 24 %, yəhudilər — 8 %, almanlar — 8 %, ermənilər — 7 %, digər xalqlar isə — 15 %-i təşkil edirdilər[11]. XVI əsrin birinci yarısında Lvovun Sredmestye mərkəzi rayonunda almanları assimilyasiya etmiş polyaklar ən böyük etnik qrup olaraq qəbul edildilər. İkinci yerdə ənənəvi olaraq ermənilər təqdim olunurdular. Bununla belə, olduqca yüksək templə artan yəhudi icması XVI əsrin ikinci yarısında erməniləri qabaqlamağa müvəffəq oldular. Rusinlər bu ərazilərin tarixi sahibləri olmalarına baxmayaraq, Lvovun ən azsaylı etnik qrupu olaraq qiymətləndirilirdilər[11].

Rusinlər[redaktə | əsas redaktə]

Müqəddəs Məryəm Ananın ölümü kilsəsinin günbəz ansamblı
Müqəddəs Onufriy monastırının daxili həyəti

Rusinlər Qalitsiya-Volın knyazlığının titul milləti və knyaz dövründə (XIII — XIV əsrin birinci yarısı) Lvov əhalisinin əhəmiyyətli qrupu idilər. Onlar yüksək sosial statusa malik idilər və hakimiyyət tərəfindən göstərilən dəstəkdən istifadə edirdilər. Ancaq, artıq XIV əsrin birinci yarısında şəhər əhalisində onların sahib olduqları payı və, müvafiq olaraq, ictimai rolu tədricən enməyə başlayır. Əcnəbilərin imtiyazlı vəziyyəti və alman katoliklərinin hər bir məsələdə başçılıq etmələri, rusin mühitində ciddi etirazlara səbəb olurdu[11][62].

Müstəsna dərəcədə yerli slavyan əhalisi əsasında formalaşna Haliç, Terebovlya və Peremışldan fərqli olaraq, hələ knyaz Levin dövründən başlayaraq Lvovda daimi yurd salan yadelli tacir və sənətkarlardan ibarət böyük təbəqə mövcud idi. Poltva çayı vadisində yeni məhəllələrin salınması zamanı Lvovun ətrafları seyrək məskunlaşmış ərazilər hesab edilirdi və buna görə də rusin xalqı içərisindən inşaat işlərinin keyfiyyətli aparılması üçün kifayət qədər təcrübəli və səriştəli işçiləri tapmaq olduqcaq müşkül məsələ idi. Lvova sənətkarlar və savadlı insanların zehni əməyin cəlb edilməsi istiqamətində həyata keçirilən iqtisadi güzəştlər əcnəbilərin axınına səbəb olurdu (əsasən mirzələrin, tərcüməçilərin, hüquqşünasların və həkimlərin). Lvov elə başlanğıcdan əsasən xarici əlaqələrə diqqəti yönəldən və rusin xalqının üstünlnk təşkil etdiyi ətraf yaşayış məntəqələri və şəhərləri ilə az əlaqə bağlayan bir şəhər kimi əsası qoyulmuşdur[11].

Lvov, Xolm (hazırki Xelm) şəhəri kimi, knyaza qeyri-loyal boyar nəsillərinin güclü təsirinin mövcud olduğu Qalitsiya vilayətinin Haliç və Peremışl kimi köhnə şəhərlərinin əksinə olaraq və eyni zamanda da knyaz hakimiyyətinin forpostu, yəni ön mövqeyi qismində inşa edilmişdir. Qalitsiya Rusiyasının qədim siyasi mərkəzləri ilə çoxmillətli xüsusiyyətə malik olan Lvovun qarşılıqlı müqayisəsi, rusin əhalisinin bu şəhərə aktiv miqrasiya etməsinə ciddi əngəl törədirdi. Məhz bu səbəbdən də, qədim Lvovda boyar-mülkədarlar, ruhanilər, sərbəst tacirlər və sənətkarlardan ibarət güclü rusin etnik nüvəsi formalaşmamışdır[11].

Qalitsiya torpaqlarında ictimai münasibətlərin inkişaf səviyyəsi, Qərbi Avropa ölkələrinə nisbətən daha aşağı idi, buna görə də bu ərazilərə məskunlaşmaq məqsədilə təşrif buyuran əcnəbilər, rusinlərin malik olmadığı bir sıra imtiyazlarla mükafatlandırılırdılar. Qalitsiya-Volın knyazlığı ərazisində məxsusi bələdiyyə hüququnun mövcud olmaması, burada yaşayan alman kolonistlərinin Maqdeburq hüququnun onlara aid müddəalarından yararlanmalarına səbəb olurdu və bu hüquqlar onlara şəhər üzərində faktiki olaraq nəzarəti ələ keçirmələrinə imkan yaradırdı. Azsaylı şəhər icması sayılan avtoxton rusin əhalisi, daha çox biliyə, təcrübəyə malik olan və hər bir məsələdə mütəşəkkillik göstərən xarici tacirlərlə rəqabət apara bilmirdilər.

Şəhər mərkəzinin Kohnə Bazar rayonundan müasir Bazar meydanı (Sredmestye) ərazisinə köçürülməsi, Lvovda rusin əhalisinin təsir qüvvəsinin azalması prosesində əsas amillərdən biri oldu[63]. Əsasən almanlar və ermənilər tərəfindən məskun edilmiş yeni mərkəzin tikintisi rusinlərə tarixən aid edilən şəhərin köhnə hissəsinin tədricən tənəzzülünə gətirib çıxarır. Şəhər mərkəzinin yerdəyişməsi prosesi daha çox əcnəbilərin axınını stimullaşdırmağı və ətraf kəndlərdən və başqa şəhərlərdən rusinlərin miqrasiyasını azaltmağı qarşısına məqsəd qoyurdu. Maqdeburq hüquq müddəalarının qəbul edilməsi də əcnəbilərin axını üçün daha bir mühüm rol olur. Maqdeburq hüquqları formal olaraq bütün etnik qrupların bərabərhüquqlu olmalarını bəyan etməsinə baxmayaraq, real həyatda bu qanunun kiçik detallarını Roma Katolik Kilsəsinə mənsub olan almanlar interpretasiya edir və deklarativ sənədlərdə tətbiq edirdilər. Rusinlərin kütləvi hissəsi bu hüquqi sənədin mahiyyətini bilmədiyi üçün real həyatda bir çox çətinliklərlə qarşılaşırdı. Lvovda nüfuza sahib olmuş rusinlərin varlı hissəsi bir müddət "alman" hüququna loyal yanaşırdı; bir tərəfdən bu əcnəbilərin xeyrinə idi, digər tərəfdən isə qarşılıqlı toxunulmazlıq qorunub saxlanılırdı[63].

XIV əsrin ikinci yarısında Sredmestye rayonunun Orta əsr Lvov şəhərinin birdəfəlik mərkəzi elan edildikdən, Qalitsiya-Volın knyazlığının isə ləğv edilməsindən sonra, rusinlər qısa vaxt müddəti ərzində Maqdeburq hüququnun normaları üzrə əsası qoyulmuş şəhər hakimiyyətinin orqanlarında iştirakdan kənar edilmişdilər. Alman hüququ əsasında formalaşdırılmış özünüidarəetmə sisteminə az cəlb olunduqları üçün onlar müvafiq olaraq öz milli, dini, siyasi və iqtisadi haqlarını müdafiə etmək imkanından məhrum edilmişdilər. Şəhərin köhnə özünüidarəetmə sisteminin müddəalarından yararlanan erməni və yəhudi icmalarına nisbətən, rusinlərin düşdüyü vəziyyət kifayət qədər ağır idi[11].

Lvov artıq XV əsrin başlanğıcında yerli etnos hesab edilən rusin xalqı üçün yad bir şəhərə çevrilir. Şəhər divarları daxilində yerləşən rusin məhəlləsi cəmi bir neçə evdən ibarət idi və burada 13 ailə yaşayırdı (məhəllə dəqiq əhatələndirilmiş sərhədlərə malik deyildi və öz ölçülərinə görə hətta yəhudi və erməni məhəllələri ilə müqayisə oluna bilməzdi). Lvovun siyasi həyatında rusinlər əhəmiyyətli rol oynamırdılar. Rusinlər pravoslav dininə itaət etmələrinə baxmayaraq, bu dinə mənsub əhalinin nüfuzu əsasən valaxların və yunanların fəallığına söykənirdi. Həmin dövrdə şəhərin ətraflarında mövcud olmuş yaşayış məntəqələrində belə polyaklar və yəhudilər üstünlük təşkil edirdilər[11].

Bununla belə, zəngin rusin ailələrinə mənsub bir neçə tacir və sənətkar şəhərdə təsir qüvvəsini saxlamaqda davam edirdilər. Katolik dinindən olmayan şəxslərin Bazar meydanında hər hansı bir mülkə sahib olmaları faktiki olaraq qadağan edilməsinə baxmayaraq, bir neçə evin rusin ailələri tərəfindən satın alınmasına icazə verilmişdir. Bundan başqa, azsaylı rusin icmasından çıxmış şəxslər şəhər şurasında və sex başçıları arasında da təqdim olunmuşdular (həmin dövrlərdə şəhər magistratında hətta "Rus katibi" vəzifəsi mövcud olmuşdur). Tacir-rusinlər gəlirli şərq malları ilə xarici ticarət sahəsi ilə ixtisaslaşmış almanlar, ermənilər və yəhudilərlə rəqabətə daxil olmadan daxili bazarda ticarətlə məşğul olurdular. Tarixi analizlər sübut edir ki, almanların Lvov şəhərində hökmranlıq etdiyi dövrlərdə (XIV-XV əsrlər), rusinlərin ictimai durumu sonrakı polyak hökmranlıq dövrünə (XV əsrin sonundan başlayaraq) nisbətən daha yaxşı idi[11].

Gəlmə elementlərin (almanların, polyakların və ermənilərin) üstünlüyü qismən Lvov cəmiyyətinin güclü korporativliyi ilə izah olunurdu. Şlyaxta, tacirlər, sənətkarlar və kəndlilər dəqiq hüquqi statusa malik idilər, və məhz buna görə də əhalinin bir ictimai statusdan başqasına keçməsi adətən ciddi çətinliklərlə qarşılanırdı. Korporativlik Lvova ətraf kəndlərdən köçməyi və onlara yad olan meşşan mühitinə inteqrasiya etməyi arzu edən rusin kəndlilərinə maneəçilik törədirdi. XV-XVI əsrlərdə şəhər hüququnu əldə etmiş sakinlərin ancaq 16,8%-i kəndlilər təşkil edirdi, onların demək olar ki, tam yarısı polyak kəndliləri idi. Rusin icmasının sayca az olmasının başqa bir səbəbi, Lvovun Volın şəhərləri ilə əlaqələrinin getdikcə zəifləməsi idi[11].

XVI əsrdə Lvovun rusin icması əhəmiyyətli dərəcədə böyüməyə başlayır, ancaq əvvəlki kimi, başlıca hüquqlara sahib olmur (rusinlərdən sosial məhdudiyyətləri geri götürməyi imtina edən katolik patrisiatı, bu qərarı adətən əvvəlki əsrlərə mövcud olmuş qadağa sistemi ilə izah edirdi). Qeyri-katolik əhaliyə qoyulmuş məhdudiyyətlərə görə, Sredmestye rayonunda yerləşən rusin məhəlləsinin əhalisi arasında tacirlər mütləq əksəriyyəti təşkil edirdi, sənətkarların sayı isə həddindən artıq az idi. Lakin tranzit ticarətin çoxsaylı müharibələr səbəbindən dağıdılması, Lvovun iqtisadi maraqlarının daxili bazara istiqamətini dəyişməsinə səbəb oldu. İqtisadi durumun yerli əhali üçün əlverişli axara düşməsi, ətraf şəhərlərdən olan meşşan rusinlərin Lvova miqrasiya etmələrinə, onların katolik çoxluqla açıq rəqabətə çıxmalarına və öz sosial hüquqlarını müdafiə etmələrinə təkan yaratdı[11].

Əgər XV əsrin başlanğıcında şəhər hüququnu əldə etmişlərin içərisində rusinlər, ümumi şəhər əhalisinin 1 %-i təşkil edirdilərsə, XVI əsrdən etibarən bu göstərici 10 % ətrafında dəyişməyə başladı (başqa məlumatlara görə, XVI əsrin ikinci rübündə rusin icması şəhər əhalisinin təxminən 15 %-i təşkil edirdi). XVI əsrin başlanğıcında Sredmestye rayonunda rusinlərə məxsus yaşayış binalarının sayı 30-dan 39-dək artmışdır. Şəhər ətrafı rayonlarda rusinlər bir mənalı olaraq ya kəndxudalara məxsus yuridiklərdə, ya da pravoslav kilsəyə məxsus torpaqlarda məskunlaşmağı üstün tuturdular. Şəhər magistratı rusinlərə torpaq sahələrini olduqca həvəssiz şəkildə bağışlayırdı və torpağın satılması zamanı onlara katolik alıcılara üstünlük vermələrini məcbur edridi.

XVI əsrin başlanğıcında rusin əhalisinin artımının ardınca Sredmestye, şəhərətrafı rayonlarda və şəhərədənkənar yaşayış mənətəqələrində rusinlərin azalması müşahidə olunmağa başladı. 1583-cü ildə magistrat yurisdiksiyasında mövcud olmuş 729 yaşayış məntəqəsinin ancaq 131-i rusinlərin ixtiyarında idi. Hətta Pidzamçe və hələ knyaz dövrlərindən başlayaraq pravoslav dininin forpostu olmuş yanaşı sahələrdə (xüsusilə Müqəddəs Nikolay, Müqəddəs Fyodor, Paraskeva kilsələrinin və Müqəddəs Onufriy monastırının ətraflarında) belə rusinlərin payı azalmışdır. XVI əsrin ortalarından etibarən, Yüksək qəsrin ətrafında mövcud olmuş mənimsənilməyən geniş ərazilər kralın göstərişi ilə Polşa şlyaxtasına və erməni məmurlarına təqdim olunmuş və bu torpaqlar çox qısa zaman kəsiyində kolonistlər tərəfindən məskun edilmişdir[11].

XVI əsrin 70-ci illərin başlanğıcında Pidzamçe rayonunda yerləşən 227 evdən 131-i polyaklara, 60 - rusinlərə, 23 - ermənilərə və 3 ev yəhudilərə məxsus idi (rusinlərin arasında daşınmaz əmlaka, eləcə də xidmətçi, usta köməkçiləri kəndlilərə sahib olan kifayət qədər zəngin ailələr yaşayırdı, buna görə də Pidzamçenin ümumi əhalisi içərisində rusinlər əhəmiyyətli icma olmaqda davam edirdilər). Tezliklə bu rayonda böyük yəhudi icması köçdü və rusinlərin sayı daha da azaldı. Beləliklə, XVI əsrin sonlarında rusinlər ümumi şəhər əhalisinin təxminən 18—20 %-ni təşkil edirdilər, təxminən 700 nəfər şəhərətrafı rayonlarda, 2,5 minə qədər insan şəhərdənkənar rayonlarda və 1 minə qədər insan şəhərin yaxınlığındakı kəndlərdə yaşayırdı[11].

Rusin tacirləri Lvov və yaxınlıqdakı digər böyük şəhərlər (Lvov torpaqlarında yerləşən Brodı, Horodok, Yavorov, Jolkva, Haliç torpaqlarında yerləşən Kolomıya, Terebovlya, Roqatin, Peremışlyan torpaqlarındakı Peremışl, Sambor, YaroslavStrıy və həmçinin Belz voyevodalığındakı Krosno, Syanok, Lisko, Belz, Tomaşiv, Busk, Poteliç, SokalMagerov) arasında aktiv ticarət aparırdılar. Həmin şəhərlərdən və yaşayış məntəqələrindən Lvova yerli rusin icması ilə birləşmiş mühacir-meşşanlar köçürdülər. Kəndlərdən gələn mühacirlərin sayı olduqca az idi, bunun başlıca səbəbi, XV əsrin sonu — XVI əsrin başlanğıcında Polşa seymi tərəfindən kəndlilərin şəxsi azadlığını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırmağa yönəldilmiş bir neçə qanunu qəbul edilməsi idi[11].

Hüquqi baxımdan rusinlərin katoliklər ilə bərabərləşdirilməsi II Sigizmind Avqustun privileyində nəzərdə tutulmuşdur, lakin yerli çoxluğun təzyiqi altında bu qanun qüvvəyə minməmişdir. Şəhər hakimiyyətinin icra etdiyi hər cür məhdudiyyətlər (şəhər idarəsi orqanlarına seçilmədən başlayaraq, öz milli məhəlləsi xaricində mülkün alınmasına qoyulan qadağa, həmçinin pərakəndə ticarətlə məşğuliyyətə və bəzi sexlərə giriş məhdudiyyəti) rusinlərə Lvovun başqa etnik qrupları ilə bərabər olmalarına icazə vermirdi. Milli kvotalar və öz sosial statusunu yaxşılaşdırmaq imkanlarının demək olar ki, mövcudsuzluğu Lvovdan şərqdə yerləşən şəhərlərdən olan rusin-meşşanların axınına imkan yaratmırdı (şərqi vilayətlərdə ukraynalıların ictimai durumu əhəmiyyətli dərəcədə yaxşı idi)[11].

Almanlar[redaktə | əsas redaktə]

Alman meşşanlarının mülkiyyətində olmuş Lvov malikanələri
Abrek kamenitsesi. XVI əsrin ortalarında inşa edilmiş bina Sileziyadan olan Abrek sülaləsinə məxsus idi və uzun illər Smedhaus adı ilə tanınırdı.
Şoltz-Volfoviç kamenitsesi. Əslən Sileziyadan olmuş zəngin Şoltz sülaləsinə məxsus binanın fasadında latın dilində olan bir neçə yazı yerləşdirilmişdir - "Ubi charitas ibi Deus" (Mərhəmət Tanrının olduğu yerdə mövcuddur) və "Ubi opes ibi amici" (Dostluq sərvətin olduğu yerdə mövcuddur)

Alman hüquq mədəniyyətinin normalarını və ənənələrini gətirmiş ilk alman mühacirləri sayəsində, şəhər üçün önəmli olan sənədlərin əksəriyyəti alman dilində nəşr edilməyə başlayır. Lvovun şəhərətrafı ərazilərində yerləşən bir çox dəyirmanların, göllərin və malikanələrin sahibi olmuş Bertold Ştexer adlı alman mühaciri, knyaz Lev Daniloviçin həkimiyyət illərində şəhərin ilk voytu vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Bertold vəfat etdikdən sonra, onun voyt vəzifəsi oğlu Matteus Ştexerə təqdim edilmişdir[64].

Lvovun alman icması XIV əsrin başlanğıcında sürtələ böyüməyə başladı. Güman edilir ki, məhz alman mühacirlərinin səyi nəticəsində şəhərin suveren hüquqlu olmasını təsdiqləyən gerb təsis edilmişdir; belə ki, alman gerbinin qalxanında üç qülləli darvaza və daxilinə yerləşdirilmiş şir təsvir edilmişdir (şir ümumiyyətlə Qalitsiya-Volın knyazlığının ərazi rəmzi hesab edilirdi və sonralar mövcud olmuş Lvov torpağının, Rus voyevodalığının və Lvov şəhərinin rəsmi gerbi olaraq istifadə olunurdu). II Yuri Boleslavın hakimiyyət dövründə alman tacirləri bir sıra imtiyazlar əldə edirlər və bu səbəbdən də Lvovun daxili və xarici ticarətində aktiv iştirak etməyə başlayırlar. Ştexer ailəsinin maliyyə dəstəyi sayəsində, knyaz Lvovunun ticarət mərkəzi yaxınlığında XIV əsrin ortalarında alman kolonistləri Qarlı Müqəddəs Məryəm kilsəsinin əsasını qoyurlar. Həmin dövrdə alman sakinləri arasında çoxlu sayda memar, heykəltəraş, tökməçi və digər sənətkarlar var idi.

Lvov XIV əsrinin ikinci yarısında tipik alman şəhərciyini xatırladırdı. Burada alman danışığı üstün idi və şəhərdə mövcud olan adətlərin, vəzifələrin və toponimlərin bir çoxu alman adlarını daşıyırdı. XIV əsrin ortalarında mövcud olmuş Lvov şəhər bələdiyyəsinin birinci siyahısında alman ad və soyadları siyahının əhəmiyyətli hissəsini təşkil edirdi. 1352-ci ildə imperator III Kazimir imzaladığı priveleyi əsasında, Bertold Ştexerin varislərinə olduqca geniş torpaq sahələrini bağışlayır, 1356-cı ildə isə, o, Lvovun Maqdeburq hüquq birliyinə daxil edilməsinə və şəhərdə yaşayan bütün katolik icmaların (ilk növbədə almanların, polyakların və macarların) imtiyazlı sinifə çevrilmələrinə müvəffəq olur. XVI əsrin 80-ci illərdində Ştexer sülaləsinin uzaq qohumu olmuş Peter Ştexer imperatorun imzaladığı sərəncamı əsasında şəhər burqomistri, məsləhətçisi və inşaatçısı vəzifələrinə təyin olur və o, Latın kafedralı ilə şəhər kanalizasiya sisteminin inşasına birbaşa rəhbərlik edir (o, həmçinin bir neçə malikanəyə və çörəkxana anbarlarına sahib idi)[65].

1387 ildə (başqa məlumatlara görə — 1389-cu ildə) Lvov meşşanı Yohann Zommerştayn folvark adlanan malikanə tipli binanın inşa edilməsi üçün şəhər bələdiyyəsindən lazımi torpaq sahəsini əldə edir. Daha sonralar alman meşşanını şərəfinə Zommerştaynhof (alm. Sommersteinhof) adlandırılmış həmin ərazilər Zamarstınov adı ilə dəyişdirilir (malikanə ilə Lvov şəhərinin arasındakı sərhəd xətti müasir Ximiçeskaya və Daşkeviç küçələri boyunca keçirdi). XIV əsrdə Lvova əslən Sileziya torpaqlarından olan Abrek sülaləsinin üzvləri köçür (həmin sülalə daha əvvəllər həmçinin Smedhaus adı ilə də tanınırdı). Bu patrisi ailəsinin nümayəndələri uğurlu tacirlər idilər (onlar əsasən əhl-səliblərlə və Osmanlı imperiyası ilə aparılan ticarət dövriyyəsindən külli miqdarda qazanc əldə etmişdilər); ticarətdən başqa, onlar həmçinin katiblik, vəkilik, bələdiyyəçilik vəzifələrini də icra edirdilər.

XV əsrin başlanğıcında zəngin inşaatçılar ailəsi olmuş Klöpper (Klepper) nəsli şəhər idarəsinin izni ilə Lvovun ətrafında torpaq sahəsini satın alır və bu ərazidə onlar Klöpperhof adlandırılmış geniş folvark kompleksinin əsasını qoyurlar (polyak hegemoniyası zamanı bir çox toponimlər kimi, Klöpperhof adı da polyak tərzində olan Kleparuv adı ilə dəyişdirilmişdir)[~ 6]. 1402-ci ildə alman meşşanı Nikolaus Zimmermann Holosko adlı yaşayış məntəqəsəinin əsasını qoyur və o, az müddət keçdikdən sonra şəhər magistratının tabeçiliyə keçir. 1426-cı ildə yazılı sənədlərdə ilk dəfə olaraq meşşan Paul Qoltberqə məxsus olmuş Qoltberqhof məntəqəsinin adı qeyd olunur (hazırda bu ərazilər Kulparkiv adı ilə tanınır).

XV-XVI əsrlərdə xeyli sayda alman ailəsi polonizasiyaya məruz qalaraq hakim polyak şlyaxtasına inteqrasiya olmağa məcbur oldu. Buna baxmayaraq, bir neçə zəngin alman ailəsi Lvovun iqtisadi və siyasi həyatında mühüm roloyanaqda davam edirdi. Misal olaraq, XVI əsrin başlanğıcında Sileziyadan Lvova köçmüş Şoltz (və ya Şoltz Volfoviç) ailəsi əhali arasında böyük təsirə malik idilər (əfsanəyə görə, bu nəslin əsasını Volf, Yakob və Yohann adlı 3 qardaş qoymuşdur). Ticarət ilə inşaat məşğuliyyətindən başqa, bu patrisi sülaləsinin üzvləri Bazar meydanında bir neçə evin və mağazanın, həmçinin şəhətrafı ərazilərdəki geniş torpaqların sahibi idilər, onlar əsasən burqomistr və bələdiyyə üzvləri vəzifələrinə təyin olunurdular və məhz bu ailənin maliyyə dəstəyi ilə ratuşa binasının önündə məşhur "Lorensoviçlərin şiri" adlı heykəltəraşlıq kompozisiyası quraşdırılmışdır[66].

Şəhərin ictimai həyatında başlıca təsir qüvvəsinə həmçinin məşhur Herburt ailəsi malik idi. Bu sülalənin nümayəndələri rus voyevodaları, Lvov kaştelyanları haliç kəndxudaları kimi mühüm vəzifə sahibləri idilər. Şəhər magistratında əslən Vürtemberq vilayətinin Frayburq şəhərindən olmuş Alembek (və ya Alnpex) adlı meşşan ailəsi də yüksək nüfuza sahib idi. XVI əsrin 80-ci illərində erməni tacirlərinin xidmətində olmuş alman kommersantı və səyahətçisi Martin Qruneveq (və yaxud Qrüneveq) şəhərə aid ən qədim izahatnamə silsiləsini yaratmışdır.

Lvovun mərkəzindən başqa, alman koloniyaları həmçinin Kleparuv, Zımna Voda, Yampol, Sokolniki və Çişki kimi yaşayış məntəqələrində də mövcud olmuşdur. Almanların məskunlaşdığı kəndlər avtomatik olaraq Maqdeburq hüquq sisteminə qoşulurdular. Sonrakı dövrlərdə həmin kəndlər də polonizasiya ıprosesinə məruz qalmışdılar.

Polyaklar[redaktə | əsas redaktə]

Alman mühacirləri tərəfindən qotik üslubda inşa edilmiş, böyük yanğından sonra isə, polyaklar tərəfindən intibah üslubunda yenidən qurulmuş Latın kafedralının arxa fasadı

Başlanğıcda polyaklar orta əsr Lvov şəhərində yaşayan katolik icmasının olduqca az hissəsini təşkil edir və sayca alman icmasına əhəmiyyətli dərəcədə güzəştə gedirdilər. Misal üçün XV əsrin birinci yarısında, almanlar Lvov vətəndaşlığını əldə etmiş miqrantların 70-80%-ni təşkil edirdilərsə, XV əsrin ikinci yarısında bu göstərici 30%-dək, XVI əsrin başlanğıcında isə artıq 14%-dək enmişdir. XVI əsrin ikinci yarısında almanlar şəhər əhalisinin ancaq 6% təşkil edirdilər. XV əsrin sonundan etibarən mühacirlərin tərkibində olmuş polyakların sayı almanları ötüb keçir, XVI əsrdən başlayaraq isə, polyaklar Lvovda məskunlaşmış əcnəbilərin yarıdan çoxunu təşkil edirdilər[67].

XIV əsin ikinci yarısı - XV əsrin birinci yarısında Polşanın dövlət xəzinəsində Lvovun və onun ətraf ərazilərinin məskunlaşdırılması üçün kifayət qədər maliyyə resurslarına malik deyildi. Lvovda polyakların mövqelərinin zəifliyinə o fakt şahidlik edirdi ki, Latın kafedralında liturgiya mərasimi uzun illər yalnız alman vaizi tərəfindən icra edilirdi, polyak dilində vaiz edən keşiş isə buraya yalnız 1415-ci ildə təyin edilmişdir. XV əsrin son rübündə Lvovun etnik strukturunda ciddi dəyişikliklər baş verdi. Konstantinopolun və Kaffanın osmanlı ordusu tərəfindən işğal olunması ilə əlaqədar tranzit ticarət tənəzzülə uğrayır, bu isə, ənənəvi olaraq ticarət sahəsi üzrə ixtisaslaşmış almanların və ermənilərin etibarını və mövqeyini sarsıdır. Almanların və qismən ermənilərin və rusinlərin kütləvi polyaklaşdırmasının gedişatında Lvov tədricən polyak-yəhudi çoxluğa sahib olan bir şəhərə çevrilməyə başlayır[68].

Lvovda XVI əsrin birinci yarısında yeni Polşa elitası (patrisilər) formalaşmağa başlayır; qısa vaxt ərzində onlar əhəmiyyətli iqtisadi çəkiyə sahib olurlar və siyasi hakimiyyəti ələ keçirirlər. Həmin dövrdə kargüzarlıq polyak dilində aparılmağa başlayır, polyakların əksəriyyəti burqomistr və bələdiyyə başçıları kimi önəmli vəzifələrə təyin olurlar. 1527-ci ildə baş vermiş dağıdıcı yanğın hadisəsi, sosial dəyişikliklər prosesində özünəməxsus suayrıcı oldu. Belə ki, Sredmestye rayonunun erməni və alman icmalarına mxsus qotik üslublu məhəllələrinin yerində qısa müddət ərzində polyaklara məxsus renessans üslublu yeni və geniş rayon formalaşmışdır; yeni rayon özünə polyaklaşmış almanları, eləcə də şəhərə təşrif buyurmuş italyanları cəlb edirdi.

1544-cü ildə Sredmestye rayonunda yerləşən 263 yaşayış binasından təxminən 94-ü polyaklara, 42 - ermənilərə, 31 - almanlara, 28 yəhudilərə və 25-i rusinlərə məxsus idi. Şəhər mərkəzini əhatə edən hər iki rayonlarda torpaq sahələrinin 44 %-i polyaklara aid idi, kəndxudaların yurisdiksiyasında olan çoxmillətli ərazilərdə isə, ancaq 19% torpaq sahəsi polyakların mülkiyyətində idi. 1544-cü ildə polyaklar Haliç şəhərətrafı rayonunun 61% torpaqlarına sahib idilərsə (rusinlər o zaman ancaq 15% torpağa nəzarət edirdilər), 40 ildən sonra onlar artıq yerli əhalinin 84% təşkil edirdilər. Almanların polyaklaşdırması prosesi hər iki xalqdan olan nümayəndələrin arasında baş verən nikahlar nəticəsində sürətlənirdi. Bu proses çox vaxt aparmadı, çünki almanların assimilyasiyası üçün heç bir sosial və ya dini maneə mövcud deyildi. Almanlar təkcə polyak dilində danışmaqla kifayətlənməyərək, öz orjinal alman soyadlarını polyak tərzində modifikasiya edirdilər.

Polyaklar və polyaklaşmış almanlar Hodovitsa, Zubra, Davıdov, Çişki, Zımna Voda, Prusı, Sokolniki, Belka, Kamennobrod, Rodatiçi kimi bir çox ətraf kəndlərin mütləq əksəriyyətini təşkil edirdilər. Tarixən rusin xalqına aid olmuş, lakin zamanla Maqdeburq hüquq birliyinə qoşulmuş Zboişşa, Velikiye Hriboviçi, Malexov, Poreçye, Vıjnyanı, Jovtantsı, Podvısokoye, Berezdovtsı kimi yaşayış məntəqələrində isə, polyakların böyük icmaları formalaşmışdır.

XV-XVI əsrlərdə Odrovonj, Hodetski, Yaroslavski, Fredro, Tençinski, Buçatski, Tarnovski, Kmita, Firley, Senyavski, Jolkeski, Daniloviçi, Zamosyski və Dzeduşitski kimi məşhur polyak şlyaxtiç sülalələri Lvov şəhərində böyük imtiyazlardan və nüfuzdan istifadə edirdilər (bəzi sülalələr, məsələn Buçatski, Yazlovetski, Senyavski və Daniloviçi rusin və ya qarışıq köklərə sahib idilər, Dzeduşitski nəslinin bəzi nümayəndələri isə XVI əsrdə katolik dinini qəbul etməklə polyaklaşma prosesinə məruz qalmışdılar). Həmin sülalələrin nümayəndələri çox vaxt rus voyevodaları, Lvov şəhərinin kaştelyanxorunji, bəziləri isə - hətta Lvov kanonikləri və arxiyepiskopları vəzifələrində çalışırdılar.

Yəhudilər[redaktə | əsas redaktə]

Lustro 002.svg
Golden Rose Synagogue 02.jpg
Magnify-clip.png
Qızılgül sinaqoqu

İlk yəhudilər Lvovda hələ knyaz dövründə məskunlaşmışdılar; knyazın mülkiyyəti hesab edilən bu əhali baş verəbiləcək hər hansı bir dini ayrı-seçkiliklərdən tam şəkildə mühafizə edilirdi. Latınca Russia Rubra adlandırılan Qırmızı Rus vilayətinin Polşa imperatoru III Kazimir tərəfindən ələ keçirilməsindən sonra, Lvovda ilk yəhudi icmasının əsası qoyulur. 1356-cı ildə şəhərin Maqdeburq hüquq birliyinə daxil olması ilə əlaqədar olaraq, imperator tərəfindən Lvov yəhudilərinə şəhər voytunun dominantlığının altında daxili məhkəmə və ticarət işləmələrində çalışmalarına icazə verən xüsusi priveley sənədi imzalanmışdır. XIV əsrin ikinci yarısından etibarən, Lvovda artıq iki yəhudi icması mövcud idi: onlardan birisi ənənəvi olaraq Sredmestye rayonunda, daha böyük sərhədlərə malik ikinci icma isə Krakovska adlanan şəhərətrafı rayonda formalaşmışdır. Hər iki icmanın yurisdiksiyasında ayrıca sinaqoqlar, xəstəxanalar, məktəblər, eləcə də ayin təmizlənməsi üçün istifadə edilən mikva binaları və digər ictimai tikililər mövcud idi. Hər iki icma üçün ümumi olan tək şey, hələ 1411-ci ildə yazılı salnamələrdə adı qeyd olunan və şəhərin Krakovska rayonunda yerləşən yəhudi qəbiristanlığı idi (bir zamanlar qəbiristanlığın mövcud olduğu geniş ərazidə Krakov adı ilə tanınan ərzaq bazarı salınmışdır. Qədim yəhudi qəbiristanlığı günümüzə qədər qorunub saxlanılmamışdır[69]. Mütəxəssislərin qiymətləndirilməsinə əsasən, bir zamanlar təxminən 3 hektar ərazidə mövcud olmuş orta əsr qəbiristanlığında 500 il ərzində təxminən 25-30 min insan dəfn edilmişdir. Qəbiristanlıq əvvəlcə alman işğalçıları, daha sonra isə sovet hakimiyyəti tərəfindən məhv edilmişdir. Əlahiddə tarixi-mədəni statusa malik qədim qəbiristanlıq 1942-ci ilə qədər yəhudi icmasının himayəsi altında fəaliyyət göstərirdi[~ 7].

Şəhər divarlarının daxilində yəhudilər Lvovun cənub-şərq hissəsinə köçdülər və burada başlanğıcda kiçik ölçülərə malik yəhudi məhəlləsinin (gettonun) əsasını qoydular. Şərqdə yerləşən Arsenal binası, cənubdakı şəhər istehkamları, qərbdə yerəşən Serbska küçəsi boyunca uzanan qala divarları və şimaldakı Ruska küçəsi boyunca yerləşən yaşayış binaları yəhudi məhəlləsinin özünəməxsus sərhədləri hesab edilridi. 1387-ci ildən etibarən, şəhər magistratı tərəfidən çap edilən kitablarda Jidovska (tərcümədə "Yəhudi") küçəsinin adı qeyd olunmağa başlayır (yəhudi icmasının kompakt şəkildə məskunlaşdığı həmin küçə, müasir Ruska və Staroyevreyska küçələri arasında yerləşən İvan Fyodorov küçəsinin yerində mövcud olmuşdur; yəhudi icmasına qarşı törədilə biləcək hər hansı bir poqromdan mühafizə olunmq üçün küçənin katolik icmalarına açılan hissəsində inşa edilmiş böyük darvaza, gecə saatlarında bağlanılırdı). 1528-ci ildə yəhudi məhəlləsində 27 yaşayış binası vardı, ancaq 1571-ci ildə baş vermiş yanğın bütün bu evləri tamamilə məhv edir. Hələ XVI əsrin ikinci yarısında gettonun ərazisindəki evlərin bir hissəsi rusinlərə və magistrata məxsus idi, həmçinin burada şəhərin baş cəlladı yaşayırdı[70].

1367-ci ildə imperator III Kazimir tərəfindən imzalanmış xüsusi bəyannamə, Lvovun xristian əhalisi ilə yəhudi icmasının arasında mövcud münasibətlərin hüquqi statusunu müəyyən etdi, həmçinin icmanın muxtariyyətini təsdiq etdi və yəhudilərə qarşı həyata keçirilə biləcək istənilən təqiblərdən dövlət müdafiəsini zəmanət verdi. Bu qərar, kilsə iyerarxlarının və şəhər patrisilərinin ciddi narazılığına səbəb oldu. Dövlət tərəfindən müəyyən edilən formal müdafiəyə baxmayaraq, yəhudilərin əksəriyyəti Krakov şəhərkənarı rayonuna köçməyə çalışırdı: bunun başlıca səbəbi, həmin rayonda evlərin və ya qənaətli quruluşların yerləşdirilməsində heç bir məhdudiyyətin olmaması idi. Digər yəhudi icması isə şəhər divarlarının daxilində, amma gettonun xaricində mülk almağa çalışırdı, ancaq bu cəhdlər daim magistrat tərəfindən narazılıqla qarşılanırdı.

Brockhaus and Efron Jewish Encyclopedia e10 407-0.jpg
Lvovun Böyük sinaqoqunda 1654-cü ildə hazırlanmış Tövrat bağlamasının gümüş bəzəyi.

Yəhudilər hüquqi statusa malik olsalar da, magistrat tərəfindən tamhüquqlu şəhər sakinləri olaraq qəbul edilmirdilər. Orta əsr Avropa ölkələrinin əksəriyyətində olduğu kimi, Lvov və onun ətraf ərazilərində yaşayan yəhudi icmalarına şəhər hüququnu vermirdilər, onları sex və gildiya ərazilərinə buraxmırdılar (bununla belə, ticarət sənətini yaxşı bilən məhdud sayda yəhudilərə Krakov şəhər kənarında kral başçısının yuridikinə aid ərazilərdə fəaliyyət göstərmələrinə icazə verildi). XV əsrin başlanğıcına qədər yəhudilər müstəsna olaraq Lvovda yaşayırdılar, XVI əsrin başlanğıcında isə, Rus və Belz voyevodalığının 25 şəhərində yəhudi gettolarının əsası qoyulmuşdur. XVI əsrin başlanğıcında ravvinlər və qahal başçıları hər il böyük yarmarkaların keçirildiyi günlərdə öz qurultay mərasimlərinə toplaşırdılar. Bu qurultaylar ən yüksək məhkəmə instansiyaları rolunu oynayırdı və burada yəhudilərin arasındabaş verən vətəndaş mübahisələri həll edilir, onların icmalarına aid edilən qanunlar aydınlaşır və yeni qətnamələr çıxarılırdı.

Əgər XIV-XV əsrlərdə yəhudilər Lvovun ictimai həyatında əhəmiyyətli rol oynamırdılarsa, XVI əsrin birinci yarısında bu durum tədricən onların xeyrinə doğru dəyişməyə başladı. 1538-ci ildə Sredmestye rayonunda yerləşən 27 evdə 42 yəhudi yaşayırdısa, 1539-cu ildə yəhudilərə məxsus evlərin sayı 36-dək artdı. XVI əsrin 40-cı illərindən etibarən Lvovun həyatında kəskin dəyişiklik baş verir; belə ki, acımasız inkviziya məhkəmələri ilə tanınan Qərbi Avropa, xüsusilə də İspaniya krallığından qaçmağı qərara alan minlərlə yəhudi kütləvi şəkildə Lvova və Polşa krallığının digər şərq vilayət mərkəzlərinə köçməyə başlayır. Yaranmış bu qəfil hadisədən təşvişə düşən kral I Sigizmund, 1543-cü ildə yeni köçmüş qeyri-xristian mühacirlərin şəhərdən deportasiya ediləsini bildirən fərman imzalayır. Bununla belə, XVI əsrin 40-cı illərində yəhudilər şəhər əhalisinin təxminən 8%-ni təşkil edirdilər, 1550-ci ildə isə, Sredmestye və şəhərin ətraf rayonlarında 900-dən çox yəhudi yaşayırdı.

Lvov yəhudiləri Osmanlı imperiyası ilə, həmçinin şəhərin ticarət-maliyyə sektorunda Polşanın xarici ticarət əlaqələrində əhəmiyyətli rolu oynayırdılar. Onlar topdansatış ticarəti və pulun mübadiləsi ilə məşğul olur, kralları və Qalitsiya şlyaxtasını kreditləşdirir, malikanələri kirayələdir və içki-istirahət müəssisələrini (kabak, karvansarakorçma) saxlayırdılar. 1493-cü ildə Yan I Olbraxt əsasən mal-qara və ipək parçalar ilə məşğul olan yəhudilərin topdansatış ticarətini məhdudlaşdırdı, onun varisi olmuş Aleksandr Yaqellonçik isə, 1503 və 1506 ildə onların keçmiş hüquqlarını tam şəkildə yenidən bərpa etdi. İmperator I Sigizmund 1515-ci ildə yəhudilərin hüquqularını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır, 1527-ci ildə, o, imzaladığı fərmanı əsasında bütün məhdudiyyətlərin ləğv edildiyini bəyan edir. 1581 və 1592-ci illərdə yəhudi icması ilə şəhər magistratı arasında ikitərəfli saziş imzalanır və bu sazişə görə, yəhudilər azad şəkildə ticarət etmək hüququnu əldə edirlər.

Tacir-xaçpərəstlər yəhudi tacirlərinə neqativ münasibət göstərirdilər, Lvov sənətkarları isə, öz növbəsində sahib olduqları sex təşkilatlarının tərkibinə yəhudiləri buraxmırdılar. Lvovda XVI əsrin ikinci yarısında İosif Nassiyə məxsus osmanlı bankir evinin nümayəndəliyi fəaliyyət göstərirdi[71]. Nassi Polşa krallığının Osmanlı imperiyasının sərhədlərinə yaxın olan bir çox şəhərləri ilə bal mumu və şərab ticarətində inhisarçılıq etmişdir. O, Lvova aparılan ədviyyat, tekstil, taxıl satışında baş rol oynamış, qurduğu bank filialları sayəsində əcnəbi tacirlərə kredit verən mühim şəxslərdən birisinə çevrilmişdir. Bankir İsaak Naxmanın maliyyə vəsaiti ilə 1582-ci ildə memar Xoşbəxt Pavelin rəhbərliyi altında yəhudi məhəlləsində "Qızılgül" sinaqoqunun tikintisi başa çatdırılmışdır (əvvəlcə o ailə ziyarətgahı idi və yerləşdiyi məhəllə həyətinin dərinliyində yerləşirdi). Həmçinin sinaqoqun yaxınlığında 1590-cı ildə Lvov qahalı İzrael Ben İosif Edelsin tapşırığı ilə yəhudi ieşivasının əsası qoyulmuşdur. XVI əsrin sonlarında çoxlu sayda yəhudi şəhərin mərkəzi Pidzamçe və Krakov şəhərətrafı rayonlarında məskunlaşmağa başlayır və bu ərazilərdə onlar tərəfindən yeni sinaqoqların və yəhudi məktəblərinin əsası qoyulur.

XVI əsrin ikinci yarısı Lvovun yəhudi icmasının çiçəklənməsi dövrü idi. Hələ imperator III Kazimir tərəfindən verilmiş və onun varisləri tərəfindən təsdiq edilmiş bir sıra privileylərə söykənən yəhudilər şəhər hakimiyyətindən daxili işlərdə demək olar ki, tamamilə müstəqil olaraq inzibati muxtariyyətin ən yüksək dərəcəsinə nail olmuşdular. Ərazi seqreqasiyası, katolik kilsəsinin və magistratının göstəriyi antisemitizm, yəhudi inancının və məişətinin özünəməxsus xüsusiyyətləri orta əsr Lvovunda məskunlaşan hər iki icmanın təcrid olunmalarına imkan yaradırdı. Sadə yəhudi icmanın inzibati, maliyyə, məhkəmə, dini və tərbiyəvi suallarına cavabdehlik daşıyan qahaldan demək olar ki, mütləq asılılıqda idi. Lvov qahalı, öz növbəsində səksəninci illərdə Polşanın bütün qahallarını birləşdirmək məqsədi ilə XVI əsrlər yaranmış dörd torpaq Vaadına (Vaad Arba Aratzot) tabe olurdu[72].

Lvovun ən yaxın ətraflarında Qərbi Avropanın inkvizisiya və antisemit təqiblərindən qaçmış yəhudilər folvark malikanələrində və kiçik yerlərdə fəal şəkildə məskunlaşırdılar. Burada onlar sənətlə, pərakəndə ticarətlə və sələmçiliklə məşğul olur, şlyaxtanın malikanələrini idarə edir, karvansarayları, dəyirmanları və gölləri kirayələyirdilər. Lvovda yəhudilərdən başqa həmçinin az sayda kəraim icması yaşayırdı, lakin onlar say və nüfuz etibarı ilə Haliçin kəraim icmasından əhəmiyyətli dərəcədə az idi.

Ermənilər[redaktə | əsas redaktə]

Ewangeliarz ze Skewry.jpg
Lwów - Katedra Ormiańska 01.JPG P1230425-1.JPG
Lvovun erməni icmasına məxsus abidələr:
Əslən Kilikiyadan olmuş miniatür ustası Qriqor Mliçetsi tərəfindən XII əsrdə yazılmış və uzun müddət Lvov şəhərinin erməni uniatlarının monastırında saxlanılan məşhur Lemberq yevangeliyası (yuxarıda), Erməni kafedralının renessans üslubunda inşa edilmiş əsas binası (solda) və Virmenska 10 küçəsində yerləşən erməni tacirlərinin mühafizkarı olmuş Müqəddəs Xristofor sütunu və məşhur "Mons Pius" bankının əsas binası (sağda)

XIII əsrin ikinci yarısında Krımdan Lvova köçürülmüş erməni tacirləri və sənətkarları Pidzamçe rayonu ərazisində, onlar üçün ayrılmış xüsusi məhəllədə məskunlaşırlar. Burada onlar Müqəddəs Annanın və Müqəddəs Yakovun şərəfinə ithaf olunmuş kilsə və monastır komplekslərini inşa edirlər. Qədimdən ermənilər qapalı icma şəklində yaşamağı üstün tuturdular; bütün işləri və problemləri onlar öz dairəsi daxilində həll etməyə çalışır və çox nadir hallarda başqa icmaların nümayəndələri ilə nikaha daxil olurdular.

1356-cı ildə Lvov şəhərinin Maqdeburq hüquq birliyinə daxil olması ilə əlaqədar, erməni icması öz şəxsi voytuna malik olmaq və məhkəmədə işə baxılmaları üzrə şəxsi muxtar orqanları təşkil etmək imtiyazlarına sahib olmuşdular (bu hüquq 1379, 1387, 1434 və 1440-cı illərdə imzalanmış priveleylərdə də təsdiq edilmişdir). Ermənilərin dini azadlıqları 1367-ci ilin kral fərmanı ilə təsdiq edilmişdir. Lvovun birinci erməni baş keşişi Qriqoris kral fərmanı əsasında Lvovda öz iqamətgahını təsis etmək qərarına gəlmişdir. 1371-ci ildə Köhnə Bazar meydanı ətrafında yaşayan erməni icmasının istifadəsinə Müqəddəs Vəftizçi İohann kostyolu təqdim olunmuşdur. 1377-ci ildə erməni taciri Mardrus knyaz Vladislav Opolskinin icazəsi ilə Moloxov kəndini və ətraf dəyirmanları lvovlu meşşan Yakov Markoviç Rusinova satır[73].

XIV əsrin ikinci yarısı - XV əsrin birinci yarısında ermənilər almanlardan sonra Sredmestye rayonunun sayca ikinci böyük icması idilər. XIV əsrin son rübündə Lvov şəhərinə Kilikiya çarlığından çoxlu sayda erməni əhalisi köçür. Lvov erməniləri daha çox keşiş, paron (baron), hoca (poyak tərzində isə "pan"), tacir, sənətkar və hətta əkinçi vəzifələrinə təyin olurdular. Tarixi mənbələrdə adı ilk dəfə olaraq 1394-cü ildə çəkilən erməni məhəlləsində yaşayan sahiblər evlərini ancaq öz dindaşlarına satmağı üstün verdikləri üçün, anklavın bütövlüyü əsrlər boyunca qorunub saxlanılırdı.

III Kazimirin dövründən başlayaraq erməni icması mərkəzdə yerləşən Virmenska (Erməni) küçəsinə köçürülürlər və onlar burada kompakt şəkildə yaşamağa başlayırlar. Şərqdən Dominikan monastır kompleksi, qərbdən - Krakovska küçəsi, şimaldan şəhər divarları erməni məhəlləsinin sərhədləri hesab olunurdu (şəhər divarları daxilində 1407-ci ildə 300-ə yaxın erməni, 1416-cı ildə isə - 400-dən artıq erməni yaşayırdı). Bundan əlavə olaraq, xeyli sayda eməni şəhərin ətraf rayonlarında, o cümlədən şəhər qəsrini əhatə edən Pidzamçe rayonunda da yaşayırdılar.

XV əsrin son rübündə Osmanlı imperiyası tərəfindən işğal edilmiş Kaffa, SuçavaKiçik Asiyanın dəniz kənarındakı şəhərlərindən Lvova və onun ətrafındakı digər yaşayış məntəqələrinə böyük sayda erməni ailələri köçmüşdür. BizansKrım ilə aparılan tranzit ticarətin tənəzzülündən sonra ermənilər almanların taleyini təkrarlamadılar və polyaklaşdırılmadılar. İmmiqrantların böyük axını, digər tərəfdən isə, erməni dininin özünəməxsus xüsusiyyətləri, həmçinin İstambulda, Dəməşqdə və Təbrizdə dindaşlar vasitəsilə Osmanlı imperiyası və İran ilə ticarətə ermənilərin kifayət qədər sürətli inteqrasiyası polyaklaşma siyasətinin gerçəkləşməsinə imkan yaratmırdı. Ən gəlirli ixraca meylli topdan xarici ticarət idi[74]. Şərqlə genetik əlaqələri, dil bilgiləri, adətləri və möhkəm diplomatik əlaqələri nəzərə alındıqda, ermənilərin bu biznes sahəsində alternativsiz kart-blanşa sahib olduqlarını söyləmək olar. Buna görə də mal ardınca getmək üçün karvan təşkil edildikdə, onun yol göstərəni adətən erməni olurdu. Hər erməni taciri bir neçə nəqliyyat vasitəsinə malik idi və özü ilə böyük sayda xidmətçi götürürdü. Mal üçün alıcılar Türkiyəyə, İrana, Ermənistana, Moldovaya, Macarıstana, Bolqarıstana, Dnepryanı Ukraynaya və Rusiyaya yola düşürdülər. İdxal edilmiş malların çeşidi çox geniş idi: xalçalardan və ədviyyatlardan başlayaraq, dəri və canlı mal-qara ilə bitən geniş assortimenti özündə təşkil edirdi. Lvov tarixçisi Vladislav Lozinski erməni karvanlarının təşkili barəsində bunları söyləmişdir: Lvovdan çıxmış ermənilər... Krivçitsı kəndində toplaşırdılar; burda çoxsaylı şəhər sakinlərinin iştirakı ilə onlar öz doğmaları ilə vidalaşırdılar. Karvan, arabaların böyük düşərgəsindən ibarət idi, hansılar ki, atlarla birlikdə tacirlərə peşəkar fərmanları çatdırırdılar. Lvov karvanının başçısı hər zaman erməni olurdu və onu öz aralarında şəhər sakinləri "karvanbaşı" adlandırırdılar[74]. Karvanın yürüşü bir neçə il davam edir və onun Lvova qayıdışı bayram hesab edilirdi. Belə reaksiya qanunauyğun idi, çünki yad ellərə səyahət, hərbi yürüşə bərabərləşdirilirdi və şəxsi şücaətin bariz nümunəsi hesab edilirdi.

Erməni-şəhər sakinləri zəngin və möhtərəm idilər; onların geyimləri kamka, yun, karmazin kimi bahalı və ləyaqətli parça növlərindən hazırlanır, papaqları isə — xəz məxmərlə haşiyələnirdi... Ermənilərin arasında sənətkarlar yoxdur, çünki onların hamısı böyük və adlı-sanlı tacirlərdilər, İstambul, Ankuri, Spaxan, Moskva, Qdansk, Portuqaliya və başqa yerlərdə özəl vəkillərə malikdirlər

— Simeon Lexatsi Yol qeydləri: 15. Lvov şəhərinin təsviri[75]

Lvovda orta əsrlərin bir çox görkəmli erməniləri yaşayıb yaradırdı. Stepanos Lexatsi (1584-1689) öz dövrünün savadlı insanlarından biri idi. Latın dilinin çox gözəl bilicilərindən olmuş Lexatsi, erməni dilinə latından bir sıra əsərləri tərcümə etmişdir. Aristotelin müəllif olduğu "Səbəblərin kitabı" adlı əsəri Stepanos Lexatsi tərəfindən 1660 və 1662 illər arasında erməni dilinə köçürülmüşdür. Həmin tarixçi həmçinin Lvovda yaşayan ermənilərin məişəti, eləcə də onlara məxsus kilsələr, monastırlar və şəxsən şahidlik etdiyi bir çox digər maraqlı hadisələr barəsində yazdığı əsərlərində ətraflı məlumat vermişdir. Sənədlərdən göründüyü kimi, Lvov erməniləri xeyriyyəçiliklə məşğul olur və təkcə doğma kilsələrinə yardım göstərmək ilə məhdudlaşmayaraq, həmçinin digər konfessiyalara məxsus dini təşkilatların və xəstəxanaların, məktəblərin və yetim evlərinin saxlanılması üçün daim maliyyə vəsaitləri ayırırdılar, qızları və cavan oğlanları öz himayəsi altına götürərək, onların təhsil almaları üçün səmimi rəhmkarlığı əsirgəmirdilər. Lvovda ən zəngin ailələrdən birisi Nikoroviç adlı erməni sülaləsi idi. XVII əsrdə bu sülalənin nümayəndələri Konstantinopolda filiala malik olan böyük ticarət evinə sahib idilər. O dövrlərdə sahibkarlıq statusu görkəmli mülk atributları ilə təsdiq edilirdi. Bazar meydanında yerləşən və renessans memarlıq üslubunun ən görkəmli nümunələrindən birisi hesab edilən Qara kamenitse binası təxminən yarım əsr boyunca zəngin Nikoroviç sülaləsinə məxsus idi.

Bir sıra müasir tarixçilər, o cümlədən A. Qriskeviç, Y. Razin, və başqaları, XIV—XVI əsrlərdə Polşa krallığı ilə Tevton ordeni arasında baş vermiş müharibələrdə və həmin qarşıdurmaların apofeoz hadisəsi olmuş Qrünvald döyüşündə çoxlu sayda ermənilərin iştirakı haqqında bildirirlər[76][77]. XV—XVI əsrlərdə Rus torpaqlarında erməni əsgərlərinin mövcud olması haqqında olan məlumatlar Simeon Lexatsinin 1623-cü ildə yazdığı əsəri və Polşa ərazisində Roma papasının apostol nunsiator başçısı vəzifəsini icra etmiş Onorazio Viskontinin yazılı qeydləri ilə təsdiqləndirilmişdir. Viskontinin söylədiyi hipotezə əsasən, sonsuz müharibələrdən tükənmiş və gəlirli ticarətlə məşğul olmağı davam etdirməyi arzulayan erməni mülkədarları və zadəganları və öz keçmiş imtiyazlarından və məcburi hərbi xidmətdən imtina edərək sadə Lvov vətəndaşlarına və tacirlərinə çevrilirlər.

İcmanın çiçəklənmə dövrü XVI əsrə təsadüf edir. Həmin dövrdə çoxsaylı kilsələrin əsası qoyulmuş, Lvov ermənilərinə isə, istisna hal kimi, Mxitar Qoşun qanunnaməsi əsasında tərtib edilmiş və erməni əhalisinin maraqlarına cavab vermiş yeni privelegial sənədlər hazırlanmışdır. 1519-cu ildə I Sigizmund tərəfindən ermənilərin nizamnaməsi təsdiq edilmişdir. Lvov ermənilərinin Nizamnaməsinə XVI əsrin ikinci yarısında məhkəmə təhqiqatı məsələlərini nizama salan yeni əlavələr edilmişdir. 7 iyul 1578-ci ildən etibarən, İştvan Batorinin xüsusi fərmanı üzrə erməni tacirlərinin hüququ katoliklərin hüquqlarına bərabərləşdirilmişdir. Ermənilərin qayğısına həmçinin II Yan Kazimir də qalırdı. Ermənilər Qərbin və Şərqin arasında həyata keçirilən ticarətdə vasitəçi rolunu oynayırdılar, onların əlində krallığın çiçəklənməsinə imkan yaradan böyük maliyyə resursları cəmləşdirilmişdir. 1616—1618-ci illər arasında Lvovda erməni mətbəəsi fəaliyyət göstərirdi; erməni çapçısı Ovanes Karmatenyants burada öz kitablarını çap edirdi.

Yunanlar[redaktə | əsas redaktə]

Uzaq diyarlardan Lvova təşrif buyurmuş yunanlar iki kateqoriyaya bölünürdülər: Graecus de GalataGraecus de Constantinopoli. Sonuncuların arasında əhəmiyyətli faizi məşhur aristokratik nəsillərin nümayəndələri təşkil edirdilər. XVI əsrin ikinci yarısında Lvova Xios adasından və Kandiya (hazırki Heraklion) şəhərindən bir qrup yunan və italiyalı mühacir köç edir. Xioslu yunanlardan öncə (1548-ci ildə) Lvova Krit adasından olan tacir yunanlar təşrif buyururdu[78].

1544-cü ildə Poşanın Konstantinopoldakı konsulluq iqamətgahından edilən bildirişə əsasən, Krit adasından Moldaviya torpaqlarını keçməklə Lvov şəhərinə 130 küfamdan (260 çəlləkdən) ibarət böyük karvan yollanmışdır (çəlləklərdəki şərab, Aralıq dənizi regionunda məşhur olmuş MuskatelMalvaziya adlı üzüm növlərindən hazırlanmışdır). XVI əsrin ikinci yarısı Lvov bazarına yunan tacirlərinin kütləvi gəlişi ilə səciyyələnirdi. V. Krivonosun hesablamalarına görə, XVI-XVII əsrlərdə Lvovun şəhər maliyyə kitablarında 700-dən çox yunan taciri qeydə alınmışdır. Şəhərin maliyyə bazarında müxtəlif dövrlərdə yalnız Krit adasından təxminən 153 tacir fəaliyyət göstərirdi.

Yunanların diplomatik istedadları, eləcə də onların ticarət və casusluq fəaliyyəti regionun bütün ölkələrinin hökmdarlarına yaxşı məlum idi. Yunanların neqativ imicinin yaradılmasında onların əsas rəqibləri olmuş ermənilər və yəhudilər baş rol oynayırdılar. Buna baxmayaraq, yunanlar Stavropigiya üçün əhəmiyyətli maliyyə dəstəyini ayırırdılar və bu, onların yaxşı maliyyə durumuna malik olmaları ilə izah olunurdu.

Şərhlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Tümən - on min döyüşçüdən ibarət qoşun birliyi. On minlik qoşunun başçısı tümənbaşı, tümbaşı adlanırdı.
  2. Detinets və ya Ditinets (ukr. Дитинець) - Qədim Rus şəhər mərkəzlərinin istehkamlar ilə möhkəmləndirilmiş hissəsi. Əsasən bir neçə hektar sahəni əhatə edirdi.
  3. Maqdeburq hüququnun bir sıra elementləri, misal üçün voyt vəzifəsinin səlahiyyətləri barəsində olan bəndlər knyaz dövründə də mövcud idi. Buna görə də tarixçilərin fikirlərinə görə, 1356-cı ilin kral fərmanı Maqdeburq hüququnu sıfırdan tətbiq etmək əvəzinə daha çox mövcud status-kvonu təsdiq edirdi.
  4. Tədricən "papanın" arxa pəncələri üzərndə duran katolik şiri, dörd pəncəsi üstündə hərəkət edən "rus" şirini sıxışdırıb aradan çıxardır.
  5. Ehtimal olunur ki, Dorinq, Kaffa adı ilə tanınan və müasir Feodosiya şəhərinin ərazisində mövcud olan Genuya koloniyasında dünyaya gəlmiş və ya buraya digər italiyalı ticarətçilər ilə birlikdə köçmüşdür.
  6. Folvark (alm. Vorwerk) bir sahibə aid olan və daxilində adətən mülkədarlıq təsərrüfatı yerləşdirilən malikanə kompleksinə verilən addır.
  7. Alman işğalı zamanı burada tuberkulyoz kimi yoluxucu xəstəliklərdən vəfat etmiş şəxslərin icazə olunmamış dəfnləri yerinə yetirilirdi. Bu qalıqlarlar nasistlərin tətbiq etdiyi kremasiya standartlarına uyğun olaraq yandırılmırdı, buna görə də alman işğal hakimiyyəti ilkin olaraq qəbiristanlığın fəaliyyətini qadağan edir, daha sora isə oradakı qəbir daşlarını müntəzəm şəkildə məhv etməyə başlayır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 Козицький, Підкова 2007.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 История городов и сёл Украины 1978.
  3. "ТОП-7 археологічних знахідок у Львові за 2015 рік". http://photo-lviv.in.ua/top-7-arheolohichnyh-znahidok-u-lvovi-za-2015-rik/.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Козицький А. (1) 2008.
  5. "Регіональний ландшафтний парк «Знесіння»". Львівська міська рада. http://city-adm.lviv.ua/portal/catalog/pam-jatniki-parki-ta-sadi/parki-ta-sadi/6388. İstifadə tarixi: 2014-09-17.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Островский Г. (1) 1982.
  7. Генсьорський А.. "Галицько-Волинський літопис. Процес складання; редакції і редактори.". Київ, 1958. http://litopys.org.ua/hens2/hs.htm.
  8. Бартоломей Зіморович. «Потрійний Львів. Leopolis Triplex» , Пер. з латин. Н. Царьової; Наук. комент. І.Мицька. Відп. ред. О. Шишка. — Львів: «Центр Європи», 2002. — 224. ISBN ISBN 966-7022-30-7.
  9. Józef Skrzypek, Studia nad pierwotnym pograniczem polsko-ruskim w rejonie Wołynia i Grodów Czerwieńskich, PWN, Warszawa 1962
  10. Klaniczay, Gábor (2002). Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe; Seite 123, Cambridge University Press.ISBN 0-521-42018-0.
  11. 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 11,12 11,13 11,14 11,15 11,16 11,17 11,18 11,19 11,20 11,21 Лозинський Р. 2005.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Історія українського війська 1992.
  13. 13,0 13,1 13,2 Історія Львова в документах і матеріалах 1986.
  14. Лев Данилович: «князь думен и хоробор на рати» чи «безчесний князь»? / Л. Войтович // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2013. — Вип. 12-13. — С. 148-189.
  15. Войтович Л. Король Данило Романович: політик і полководець // Доба короля Данила в науці, мистецтві, літературі. — Львів, 2008. — С.22–97.
  16. (Nr 60 z 15 marca 1939) Zmiana niemieckich nazw miejscowości. Gazeta Lwowska, 2.
  17. Леонтій ВОЙТОВИЧ. Лев Данилович і боротьба за Краківський престол в останній чверті XIII ст.. Львівський національний університет імені Івана Франка вул. Університетська, 1, Львів, 79000.
  18. Повѣствование о России. Университетская типография, Москва, 1838, 65/417.
  19. Henryk Paszkiewicz. Polityka ruska Kazimierza Wielkiego. ISBN 83-88385-05-4.
  20. Grzegorz Błaszczyk. Dzieje stosunków polsko-litewskich od czasów najdawniejszych do współczesności. Tom I. Trudne początki. ISBN 83-232-0839-5.
  21. Halina Lerski (1996). "Casimir III the Great". Historical Dictionary of Poland, 966–1945. ABC-CLIO Press. pp. 249–250. . http://books.google.ca/books?id=luRry4Y5NIYC&lpg=PA249&ots=jQWOYd3L6Z&dq=Casimir%20III%20the%20Great&pg=PA249#v=onepage&q=Casimir%20III%20the%20Great&f=false. İstifadə tarixi: 8 September 2012.
  22. Czołowski A. Wysoki zamek. — Lwów : Towarzystwo Miłośników Przeszłości Lwowa, Drukarnia Ludowa, 1910. — S. 21.  (pol.)
  23. Simas Sužiedėlis, ed. (1970–1978). "Liubartas". Encyclopedia Lituanica. III. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. pp. 411–412. .
  24. "European Kingdoms - Eastern Europe - Galicia". The History Files. Kessler Associates. http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/EasternGalicia.htm. İstifadə tarixi: 2014-12-13.
  25. History of Galicia
  26. Raimund Friedrich Kaindl (1911). [Online Geschichte der Deutschen in den Karpathenländern]. Gotha: F.A. Perthes.
  27. Dyoniz Zubrzycki. Kronika miasta Lwowa. nakładem autora, 1844, Właściciel od oryginału - Biblioteka Narodowa Republiki Czeskiej, 98/492. ISBN 9781241441982.
  28. Dr. Mykola Kobyletsky. [https://www.jura.uni-frankfurt.de/58833761/Dr_-Mykola-Kobyletsky.pdf Das Magdeburger Recht in der Ukraine des XIV. - XIX. Jahrhunderts.]. Jura Uni, Frankfurt.
  29. "Dzisiaj wspominamy patronkę Polaków i apostołkę Litwy". L24. http://l24.lt/pl/religia/item/193929-dzisiaj-wspominamy-sw-jadwige-krolowa.
  30. Кучкин, Владимир Андреевич (Кучкин В. А.) (2015). Датировка списка «А се имена градом всѣм русскым далним и ближним». Древняя Русь. Вопросы медиевистики, 70-72.
  31. Józef Mandziuk. Z dziejów archidiecezji lwowskiej. Saeculum Christianum : pismo historyczno-społeczne 2/2, 35-59.
  32. Michalski C. Odrowąż Dobiesław h. Odrowąż (zm.1433) // Polski Słownik Biograficzny. — Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk, 1978. — T. XXIII/3, zeszyt 98. — S. 544.  (pol.)
  33. Мирон КАПРАЛЬ (Львів). Подільська шляхта XIV—XVI століть у дослідженні Віталія Михайловського (Михайловський В. Еластична спільнота: Подільська шляхта в другій половині XIV — 70-х роках XVI століття). — С. 700.
  34. Jonathan Eagles. Stephen the Great and Balkan Nationalism: Moldova and Eastern European History. I.B.Tauris (December 23, 2013), 58/256. ISBN 978-1780763538.
  35. Niesiecki K. Korona Polska przy Złotey Wolnosci Starożytnemi Wszystkich Kathedr, Prowincyi y Rycerstwa Kleynotami Heroicznym Męstwem y odwagą, Naywyższemi Honorami a naypierwey Cnotą, Pobożnością y Swiątobliwością Ozdobiona… — Lwów : w drukarni Collegium Lwowskiego Societatis Jesu, 1738. — T. 2. — 761 s. — S. 471.  (pol.)
  36. Karolina Grodziska. Miasto jak brylant... Księga cytatów o Lwowie. Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2007. ISBN 97883–242–1489–1.
  37. Agnieszka Szymaszek. "Księżna, która pokochała Tatry". Współpracownik Onet.pl. http://podroze.onet.pl/ciekawe/beata-laska-z-koscieleckich-pierwsza-turystka-w-tatrach/8zvm0.
  38. Adam Kulewski , Przemysław Włodek. Lwów. Przewodnik. Oficyna Wydawnicza Rewasz, Pruszków 2006, 89/419. ISBN 83 89188-53-8.
  39. Січинський В. Архітектура катедри св. Юра у Львові… С. 36
  40. Мельник Б. (1) 2001.
  41. Isabel Röskau-Rydel. Kultur an der Peripherie des Habsburger Reiches: Die Geschichte des Bildungswesens und der kulturellen Einrichtungen in Lemberg von 1772 bis 1848. Verlag: Harrassowitz, O (1. Januar 1993), 22/421. ISBN 978-3447034234.
  42. (1986) Szlachta polska i jej państwo. Warszawa: Wiedza Powszechna, 50. ISBN 83-214-0526-6.
  43. Gerhard Buchda. Magdeburger Recht. In: Adalbert Erler (Hrsg.) u.a.: Handwörterbuch zur deutschen Rechtsgeschichte. Band 3.. Erich Schmidt Verlag, Berlin 1984. ISBN 3-503-00015-1.
  44. Wołodymyr Wujcyk. "Brama Halicka we Lwowie". Wydawnictwo "Centrum Europy" Lwów, ul. Kościuszki 18 Wszystkie prawa zastrzeżone. http://www.lwow.com.pl/brama/brama.html.
  45. "Araldica del biscione dei Visconti". Gnomi di caverna - fate, draghi e altri folletti italiani. http://www.gnomi.org/araldica-del-biscione-dei-visconti/.
  46. Daniel Z. Stone. The Polish-Lithuanian State, 1386-1795. University of Washington Press, 41/392. ISBN 9780295803623.
  47. Grzegorz, Rąkowski (2008). LWÓW. Przewodnik krajoznawczo-historyczny po Ukrainie Zachodniej. Część IV (pl). Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 229. ISBN 978-83-89188-70-8.
  48. Grzegorz Rąkowski. Lwów Przewodnik krajoznawczo-historyczny po Ukrainie Zachodniej. Oficyna Wydawnicza "Rewasz", 2008, 263/399. ISBN 978-83-89188-7-00.
  49. Немировский Е. Л.. Иван Фёдоров (около 1510—1583) / Отв. ред. А. А. Чеканов. — М.: Наука, 1985. — 320 с..
  50. Łoziński W. Sztuka Lwowska w XVI i XVII wieku. Architektura i rzeźba. — Lwóww : H. Altenberg, 1901. — S. 7.
  51. Smirnow Jurij. Boże Narodzenie Ormian lwowskich w odzyskanej świątyni, = Ormiańskie Towarzystwo Kulturalne (pl), Kraków, ul. œw. Filipa 7: Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego, Nr 32/33. ISBN 1233-8605.
  52. Cielątkowska. R.. Architektura i urbanistyka Lwowa II Rzeczypospolitej. — Gdańsk: Art-Styl, 1998. — S. 76. . ISBN 83-905682-7-6.
  53. Смірнов Ю. (2010). in За редакцією А. Козицького: Костел св. Анни - Енциклопедія Львова. Львів: Літопис, Том 3, 501—504. ISBN 978-966-7007-99-7.
  54. Замостяник І. В.. Тестамент львівського архітектора Павла Римлянина. // Український археографічний щорічник. Збірник наукових праць. — 2009. — № 13. —, 457—465..
  55. Charewiczowa Łucja, Czarna Kamienica i jej mieszkańcy : z 33 ilustracjami w tekście, Lwów 1935, s. 49–62.
  56. P. Włodek, A. Kulewski. Lwów : przewodnik. Pruszków 2006, s. 71.. ISBN 83-89188-53-8.
  57. Elżbeta Lisowska, Andrzej Lisowski (2007). Lwów od środka, Rynek. Warszawa: Wydawnictwo RM, 22. ISBN 9788372434678.
  58. Любченко В. Ф. (1981). Львівська скульптура XVI—XVII століть. Київ: Наукова думка, 57—60. ISBN 978-966-7007-99-7.
  59. Справочник «Памятники градостроительства и архитектуры Украинской ССР» (том 3 ст.54)
  60. Капраль М. (1) 2010.
  61. Володимир Мороз (28.11.2015). Караïми Галича – Історiя i спадок призабутоï громади. Релігійно-інформаційна служба України (RISU).
  62. Галичина, Буковина, Угорская Русь, 62/232.
  63. 63,0 63,1 Inge Bily, Wieland Carls, Katalin Gönczi. Sächsisch-magdeburgisches Recht in Polen: Untersuchungen zur Geschichte des Rechts und seiner Sprache. Walter de Gruyter, 1 jan. 2011, 26/490.
  64. Andreas R. Hofmann, Anna Veronika Wendland: Stadt und Öffentlichkeit in Ostmitteleuropa 1900–1939: Beiträge zur Entstehung moderner Urbanität zwischen Berlin, Charkiv, Tallinn und Triest. Steiner, Stuttgart 2002, ISBN 978-3-515-07937-2, S. 158; Abbildung der Stadt 1617 in Civitates orbis terrarum von Georg Braun und Frans Hogenberg.
  65. Eduard Mühle. Rechtsstadtgründungen im mittelalterlichen Polen. Böhlau Verlag Köln Weimar, 2011, 259/395. ISBN 978-3-412-20693-2.
  66. Łoziński W. Patrycyat i mieszczaństwo lwowskie w XVI i XVII wieku… — S. 70.
  67. Leonid Sokołow. "Lwów wsławił się jako „najbardziej ukraińskie z ukraińskich miast”. Właśnie stąd nieustannie dochodzą głosy, jaka ma być Ukraina, żeby nie stać się „Małorosją”". w Historia, Kresopedia, międzywojnie Przez Marcin_Skalski. http://kresy.pl/kresopedia/kto-sprawil-ze-lwow-stal-sie-ukrainski/.
  68. Leszek Podhorodecki. "Kraków-Lwów na przestrzeni dziejów - Początek wspólnej drogi". Towarzystwo Miłośników Lwowa i Kresów Południowo Wschodnich. Oddział w Krakowie.. http://www.lwow.com.pl/podhor.html.
  69. Володимир Меламед. "У княжому Львові (XIII-XIV ст.ст.)". Часопис «Ї». http://www.ji.lviv.ua/n51texts/melamed1.htm. İstifadə tarixi: 2014-11-07.
  70. Eleonora Nadel-Golobič. Armenians and Jews in medieval Lvov : Their role in oriental trade, 1400-1600. Cahiers du monde russe et soviétique, pp. 345-388.
  71. Pasachoff & Littman, p. 163.
  72. "COUNCIL OF FOUR LANDS - JewishEncyclopedia.com". www.jewishencyclopedia.com. http://www.jewishencyclopedia.com/articles/14164-synod-of-four-countries.
  73. Н. Кривонос, В. Грабовецкий. "Армянская колония во Львове в XIV—XVIII веках". http://basss.asj-oa.am/1677/1/1958-12(51).pdf.
  74. 74,0 74,1 Ольга Швагуляк-Шостак. Львовский Арарат. форум Вардананк.
  75. Симеон Лехаци. "15. ОПИСАНИЕ ГОРОДА ЛЬВОВА". СРЕДНЕВЕКОВЫЕ ИСТОРИЧЕСКИЕ ИСТОЧНИКИ ВОСТОКА И ЗАПАДА - М. Восточная литература. 1965. http://www.vostlit.info/Texts/rus/Lechaci/frametext3.htm.
  76. Разин Е. А.. История военного искусства, 486.
  77. Грицкевич, А. П. (1967). "Армянская мануфактура в Белоруссии в конце XVIII в.". Вестник общественных наук АН АрмССР. pp. 44—53. http://lraber.asj-oa.am/1139/1/44.pdf.
  78. Борис Владимирович Праздников (Jun. 19th, 2013). "История греческого присутствия во Львове". http://bruchwiese.livejournal.com/151538.html.