Məzmuna keç

Müharibə qanunları

Vikipediya, azad ensiklopediya

Müharibə qanunları və adətləri (lat. jus in bello, ing. law of war) — Beynəlxalq hüququn müharibənin başlanması şərtlərini (Jus ad bellum) və müharibə aparan tərəflərin davranışlarını (jus in bello) tənzimləyən müasir tərkib hissəsidir. Müharibə qanunları suverenlik, dövlətçilik, ərazi, işğal kimi anlayışlara, habelə kombatantların, hərbi əsirlərin və mülki əhalinin hüquqlarına dair müddəaları müəyyən edir.

Müasir müharibə qanunları digər məsələlərlə yanaşı, müharibə elan edilməsi, kapitulyasiyanın qəbulu və hərbi əsirlərlə rəftar qaydalarını əhatə edir. Bura həmçinin seçicilik və mütənasiblik prinsipləri ilə bağlı olan hərbi zərurət anlayışı, habelə həddindən artıq iztirablara səbəb ola biləcək müəyyən silah növlərinin qadağan edilməsi daxildir.[1] Müharibə qanunları digər hüquqi normalardan, məsələn, münaqişə tərəflərinin daxili qanunvericiliyindən fərqlənir.

Bu qanunların pozulmasına görə cinayət məsuliyyəti təkcə dövlət səviyyəsində deyil, həm də fərdi şəxslər səviyyəsində mövcuddur. Müharibə qanunları və adətlərinin pozulması müharibə cinayəti adlanır. Müharibə qanunlarının pozulması və müharibə cinayətlərinin törədilməsi hallarına qərargahı Niderlandın Haaqa şəhərində yerləşən Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsində baxılır.

Əsas prinsiplər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Müasir müharibə hüququ üç əsas prinsipə əsaslanır:

  • Fərqləndirmə: Hərbi hədəflər ilə mülki obyektlər və əhali arasında kəskin fərq qoyulmalıdır.
  • Mütənasiblik: Hərbi üstünlük əldə etmək üçün vurulan zərər mülki itkilərlə müqayisədə həddindən artıq olmamalıdır.
  • Hərbi zərurət: Yalnız legitim hərbi məqsədlərə çatmaq üçün zəruri olan gücdən istifadə edilməlidir.

Tarixçə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Müharibə aparan tərəflərin və ayrı-ayrı şəxslərin davranışlarını nəzarətdə saxlamaq, müharibənin ən ağır fəsadlarını yumşaltmaq cəhdləri qədim tarixə malikdir. Bu cür tənzimləmələrin ən erkən nümunələrinə "Mahabharata" və "Tövrat"da rast gəlinir.

"Mahabharata" dastanında döyüş meydanında məqbul sayılan davranışlar belə təsvir olunur:

" Piyada qoşunlar döyüş arabalarına hücum etməməlidir; döyüş arabasındakı döyüşçülər yalnız digər döyüş arabalarına hücum etməlidir. Heç bir arabaçı çarəsiz qalmış piyada döyüşçüyə hücum etməməli, onu qorxutmamalı və ya məğlub etməməlidir... Müharibə mülk əldə etmək naminə aparılmalıdır; onu öldürməyə çalışmayan düşmənə qarşı qəzəblənmək olmaz... "

"Tövrat"ın "Qanunun təkrarı" (Qanunun təkrarı 20: 19-20) bölməsində müharibə zamanı ətraf mühitə vurulan zərər məhdudlaşdırılır:

" Bir şəhəri ələ keçirmək üçün uzun müddət mühasirədə saxlayıb ona qarşı müharibə apardıqda, oradakı ağacları balta ilə kəsib məhv etməməlisiniz. Onların meyvələrini yeyə bilərsiniz, lakin onları kəsməməlisiniz. Məgər çöldəki ağaclar sizə qarşı müharibə aparan insandır ki, onları mühasirəyə alasınız? Yalnız meyvə verməyən ağacları kəsib məhv edə bilərsiniz ki, sizə qarşı müharibə aparan şəhər süqut edənə qədər mühasirə qurğuları inşa edəsiniz... "

Həmçinin, "Qanunun təkrarı" (20: 10-12) israillilərdən bir şəhəri mühasirəyə almadan əvvəl qarşı tərəfə sülh təklif etməyi tələb edir:

" Döyüşmək üçün bir şəhərə yaxınlaşdıqda, ona sülh şərtləri təklif edin. Əgər sülh təklifinizi qəbul edib qapılarını sizə açarsa, oradakı bütün insanlar sizə xidmət edəcəkdir. Lakin sülh bağlamayıb sizə qarşı vuruşarsa, onu mühasirəyə alın... "

Eyni şəkildə, "Qanunun təkrarı" (21: 10-14) müharibə qalibləri ilə evlənməyə məcbur edilən əsir qadınların qul kimi satılmasını qadağan edir.[2]

VII əsrin əvvəllərində birinci xəlifə Əbu Bəkr döyüş meydanında davranışla bağlı on qayda müəyyən etmişdir:

" Dayanın, ey insanlar, sizə döyüş meydanında davranışınız üçün on qayda verim. Xəyanət etməyin və doğru yoldan azmayın. Meyitləri təhqir etməyin; nə uşağı, nə qadını, nə də yaşlı insanı öldürməyin. Ağaclara zərər verməyin və onları odla yandırmaqdan çəkinin, xüsusən meyvə verən ağacları. Düşmənin sürülərini yalnız yemək üçün istifadə etməkdən başqa kəsməyin. Ömrünü ibadətə həsr etmiş insanlara toxunmayın... dinc insanları rahat buraxın... "

Bundan əlavə, "Bəqərə surəsi"ndə (2: 190—193) qeyd olunur:

" ...Döyüşdə müsəlmanlara yalnız onlara hücum edənlərə qarşı özünümüdafiə məqsədilə cavab zərbəsi endirməyə icazə verilir, lakin düşmən hücumu dayandıran kimi, müsəlmanlar da hücumu dayandırmalıdırlar... "

[3]

Erkən xristian kilsəsinin tarixində bir çox yazıçı hesab edirdi ki, "xristianlar əsgər ola və ya müharibə apara bilməzlər". 697-ci ildə İonadan olan Müqəddəs Adomnan İrlandiya və Şotlandiyadan gələn kralları və keşişləri bir araya gətirərək müharibədə qadın və uşaqların öldürülməsini, kilsələrin dağıdılmasını qadağan edən "Məsumlar Qanunu"nu (lat. Lex Innocentium) təqdim etdi.[4]

1776-cı il ABŞ Müstəqillik Bəyannaməsində Böyük Britaniya kralı III Georqa qarşı irəli sürülən ittihamlardan biri o idi ki, o, "...sərhədyanı sakinlərimizə qarşı məlum müharibə qaydası hər yaşdan, cinsdən və vəziyyətdən olan insanları amansızcasına məhv etmək olan qəddar hindiləri qızışdırmağa çalışır".[5]

Bu gün müharibə qanunları beynəlxalq bəyannamələr və konvensiyalarla tənzimlənir, beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən nəzarət edilir.

Müasir dövr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Beynəlxalq hüququn müharibə qanunları məsələsindəki müasir mövqeyi 1864-cü ildə bəzi əsas Avropa dövlətləri tərəfindən Birinci Cenevrə Konvensiyasının imzalanması ilə başlayır. Müasir müharibə hüququ üç əsas mənbədən formalaşır:[1]

Hüquq müəyyən edən müqavilələr (və ya konvensiyalar):

Aşağıdakı "Müharibə qanunları haqqında beynəlxalq müqavilələr" bölməsinə baxın.

Adət prinsipləri:

«Müharibə qanunlarının hamısı bu cür müqavilələrə əsaslanmır və ya onlara daxil edilməmişdir. Martens qeyd-şərti (ing. Martens Clause) daxilində ifadə edildiyi kimi, adət hüququ daimi əhəmiyyətə malikdir. Belə adət-ənənəyə əsaslanan beynəlxalq hüquq, millətlərin ümumi təcrübəsi və bu təcrübənin qanun tərəfindən tələb olunduğunun qəbul edilməsi (lat. opinio juris) ilə müəyyən edilir.»[6]

Ümumi prinsiplər:

«Bəzi fundamental prinsiplər əsas istiqamətləri müəyyən edir. Məsələn, beynəlxalq adət hüququnun bir hissəsi olan fərqləndirmə, mütənasiblik və zərurət prinsipləri silahlı qüvvələrin tətbiqi zamanı həmişə tətbiq olunur.»
«Pozitiv Beynəlxalq humanitar hüquq müharibə qanunlarına birbaşa təsir edən, razılığa gələn ölkələri öhdəliyə salan və geniş razılaşmaya nail olan müqavilələrdən (beynəlxalq sazişlərdən) ibarətdir.»

Pozitiv müharibə qanunlarının əksinə olaraq, bir çoxu Nürnberq prosesində tədqiq edilən və Nürnberq prinsiplərini təşkil edən adətə əsaslanan müharibə qanunları da mövcuddur:

«Bu qanunlar həm dövlətlərin icazə verilən hüquqlarını (lat. jus dispositivum), həm də qeyri-qanuni qüvvələr və müqavilələri imzalamayan tərəflərlə rəftar zamanı onların davranışlarına qoyulan qadağaları müəyyən edir.»[7]

Qanunların məqsədi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Tez-tez qeyd olunur ki, müharibə üçün qanunların yaradılması absurd görünür. Lakin əsrlər boyu müharibə aparan tərəflərin beynəlxalq adət hüququna sadiqliyinə əsaslanaraq, bəşəriyyət müharibə qanunlarının kodifikasiyasının faydalı olacağı qənaətinə gəlmişdir. Müharibə qanunlarının əsasını təşkil edən prinsiplər arasında aşağıdakıları qeyd etmək olar:

  • Məhdudiyyət: Müharibələr yalnız müharibəyə səbəb olan siyasi məqsədlərə (məsələn, ərazi nəzarəti) nail olmaqla məhdudlaşmalı və lüzumsuz dağıntıları (ing. unnecessary suffering) əhatə etməməlidir;
  • Tez yekunlaşma: Müharibələr mümkün qədər tez dayandırılmalıdır;
  • Mülki mühafizə: Hərbi səylərə töhfə verməyən insanlar və mülkiyyət lüzumsuz dağıntılardan və məhrumiyyətlərdən hifz edilməlidir.

Bu məqsədlə müharibə qanunları (lat. jus in bello) müharibənin çətinliklərini aşağıdakı yollarla yumşaltmağa xidmət edir:

  • Həm kombatantları (ing. combatants), həm də qeyri-kombatantları lüzumsuz iztirablardan hifz etmək;
  • Düşmənin əlinə keçmiş şəxslərin, xüsusən hərbi əsirlərin (ing. prisoners of war), yaralıların və xəstələrin, uşaqların və mülki şəxslərin müəyyən əsas insan hüquqlarını qorumaq;
  • Sülhün bərpasına (lat. pax) kömək etmək.[8]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 "What is IHL?" (PDF) (ingilis). International Committee of the Red Cross. 30 dekabr 2013. 30 dekabr 2013 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 26 aprel 2026.
  2. ↑ Barton, John. The Oxford Bible Commentary (ingilis). Oxford University Press. 2001. ISBN 978-0198755005.
  3. ↑ Hashmi, Sohail H. Islamic Political Ethics: Civil Society, Pluralism, and Conflict (ingilis). Princeton University Press. 2002. ISBN 978-0691113104.
  4. ↑ "Cáin Adomnáin: The Law of Adomnán". University College Cork (CELT project) (ingilis).
  5. ↑ "Declaration of Independence: A Transcription". National Archives (ingilis). 6 iyul 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 aprel 2026.
  6. ↑ Cassese, Antonio. International Law (ingilis). Oxford University Press. 2005. 160–162. ISBN 978-0199259397.
  7. ↑ United Nations. Principles of International Law Recognized in the Charter of the Nürnberq Tribunal and in the Judgment of the Tribunal (PDF) (Hesabat) (ingilis). International Law Commission. 1950. 2 may 2026 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 26 aprel 2026.
  8. ↑ Solomon, Steven. The International Law of Armed Conflict (ingilis). Cambridge University Press. 2010.

Biblioqrafiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Əlavə ədəbiyyat siyahısı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Witt, John Fabian. Lincoln's Code: The Laws of War in American History (Free Press; 2012) 498 pages; on the evolution and legacy of a code commissioned by President Lincoln in the Civil War

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Müharibə_qanunları&oldid=9022304"