Məzmuna keç

Mülki-hərbi münasibətlər

Vikipediya, azad ensiklopediya
ABŞ Ordusunun polkovnik-leytenantı humanitar əməliyyat zamanı qız uşağına kitablar hədiyyə edir

Mülki-hərbi münasibətlər — bir tərəfdən hərbi institutlar, digər tərəfdən isə mülki hökumət, qeyri-hökumət təşkilatı, təşkilatlar və vətəndaşlar arasındakı ümumi qarşılıqlı əlaqələr məcmusudur. Bu münasibətlər formal və qeyri-formal qarşılıqlı təsirlərə əsaslanır. Formal münasibətlər konstitusiya, qanun, təlimat və müqavilələrlə tənzimlənir. Qeyri-formal münasibətlər isə hərbi-sənaye, hərbi-bürokratik və hərbi-akademik ittifaqlar və əlaqələrdən ibarətdir. Qeyri-formal münasibətlərə milli mülki və hərbi ənənələr, hərbçilərin mülki şəxsləri, mülki şəxslərin isə hərbçiləri xüsusi qəbul etmə tərzi, müştərək dəyərlər və "milli maraqlar" ilə "milli təhlükəsizliyə təhdid" anlayışlarının spesifik dərki əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir.

"Dövlətin Hərbi təşkilatı və hüquq-mühafizə orqanları üzərində demokratik mülki nəzarət haqqında" Ukrayna Qanunu (19.06.2003, № 975-IV) bu terminə belə tərif verir: "Mülki-hərbi münasibətlər — Cəmiyyət ilə dövlətin hərbi təşkilatının tərkib hissələri arasındakı hüquqi qarşılıqlı əlaqələr məcmusudur ki, bunlar milli təhlükəsizlik və müdafiə sahəsindəki siyasi, maliyyə-iqtisadi, sosial və digər prosesləri əhatə edir".[1]

Mülki-hərbi münasibətlər sisteminin formalaşmasının əsas tərkib hissəsi güc strukturları üzərində mülki nəzarətin tətbiq edilməsidir. Bu, ölkədə sabit siyasi rejimin və cəmiyyətin demokratik yetkinliyinin əsas əlamətlərindən biri hesab olunur.[2]

Mülki-hərbi münasibətlərin əsas modelləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Akademik ədəbiyyatda mülki-hərbi münasibətlərin tənzimlənməsi üçün bir neçə əsas model fərqləndirilir:

  • Obyektiv mülki nəzarət: Hərbçilərin siyasi proseslərdən tam kənarlaşdırılması və onların peşəkarlığının artırılması vasitəsilə nəzarətin təmin edilməsi (Samuel Hantinqton nəzəriyyəsi).
  • Subyektiv mülki nəzarət: Ordunun mülki qrupların və ya ideologiyanın maraqlarına tam tabe etdirilməsi vasitəsilə nəzarət.
  • Konkordans (Razılaşma) modeli: Hərbi və mülki elitalar arasında milli hədəflər barədə birbaşa dialoq və razılaşmanın olması.[3]

Mülki-hərbi münasibətlər hərbi sosiologiya kimi akademik sahənin əsas tədqiqat mövzusudur. Bir tədqiqat sahəsi kimi mülki-hərbi münasibətlər politologiya və sosiologiya ilə müqayisədə nisbətən yeni bir istiqamətdir. Müasir dövrdə bu münasibətlər həm də ordunun cəmiyyətdəki humanitar rolu və müharibə sonrası bərpa proseslərində iştirakı ilə zənginləşir.[4]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ "ЗАКОН УКРАЇНИ «Про demokratik mülki nəzarət haqqında...»" (ukrayna). 21 avqust 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 avqust 2014.
  2. ↑ "Ukrayna Ədliyyə Nazirliyinin mülki-hərbi münasibətlər məsələlərinə dair izahı". 3 may 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 aprel 2026.
  3. ↑ Huntington, Samuel P. The Soldier and the State: The Theory and Politics of Civil-Military Relations (ingilis). Harvard University Press. 1957. ISBN 978-0674817364.
  4. ↑ Janowitz, Morris. The Professional Soldier: A Social and Political Portrait (ingilis). Free Press. 1960.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Mülki-hərbi_münasibətlər&oldid=9016501"