Münhen

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Münhen
alm. München
Stadtbild München.jpg
Bayraq Gerb
Bayraq Gerb

48°08′13″ şm. e. 11°34′31″ ş. u.


Ölkə
Başçı Dieter Reiter[d]
Tarixi və coğrafiyası
Əsası qoyulub 1158[1]
İlk məlumat 14 iyun 1158[2][3]
Sahəsi 310,71 km²
Mərkəzin hündürlüyü 519 ± 1 m
Saat qurşağı UTC+01:00UTC+02:00
Əhalisi
Əhalisi
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +49 89
Poçt indeksi 80331, 81929, 80802, 80805, 81377, 81379, 81737, 81730, 8173581825
Nəqliyyat kodu M
muenchen.de
Münhen xəritədə
Münhen
Münhen
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Münhen (alm. München‎) — Bavariya (almanca: Bayern) Federal Torpağının paytaxtıdır. Almaniyanın BerlinHamburqdan sonra üçüncü ən böyük şəhəridir. Əhalisi 1,3 milyondur. İzar çayı sahillərində, Alp dağlarının şimal yamaclarında yerləşir. Münhendə 1972-ci il Olimpiya Oyunları keçirilib və şəhər 2018-ci Qış Olimpiya Oyunlarına sahiblik etmək üçün namizəd şəhərlərdən biridir. Münhen sözü qədim alman dilindəki Münichen sözündən yaranıb, mənası "rahiblərin yaşadığı yer" deməkdir. Belə ki, Münhen şəhərinin əsası Benedikt Orderinə aid olan rahiblər tərəfindən qoyulub, bu səbəbdən şəhərin gerbində rahib şəkli təsvir olunub. 2010-cu ildə Monokl dərgisi tərəfindən dərc olunmuş siyahıya əsasən Münhen dünyada yaşayış üçün ən münasib şəhər seçilib.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Münhen şəhərinin adına yazılı mənbələrdə ilk dəfə 1158-ci ildə rast gəlinir. Həmin tarixdə SaksoniyaBavariya hersoqu Benedikt Orderinə aid rahiblərin bu ərazilərdə məskunlaşmasını rahatlaşdırmaq üçün körpü tikdirir. 1175-ci ildə Münhen şəhər statusunu alır və burada müdafiə qurğuları tikilməyə başlayır. Hersoq 1180-ci ildə Vittelsbax sülaləsinə şəhəri idarə etməyi həvalə edir. Vittelsbax sülaləsi Münhen şəhərinin idarəçiliyini 1180-ci ildən 1918-ci ilə qədər öz əlində saxlayır. Münhen şəhəri xüsusilə İntibah dövründə xeyli inkişaf edir. 1506-cı ildə Münhen Bavariya əyalətinin paytaxtı elan olunur. 1609-cu ildə Münhendə Reformasiya hərəkatı əleyhinə Almaniya Katolik Liqası təşkil olunur. 1618-1648-ci illər ərzində baş vermiş 30 İllik müharibə zamanı Münhen şəhəri 1632-ci ildə İsveç ordusu tərəfindən işğal olunur. 16341635-ci illərdə şəhərdə baş vermiş Bubon taunu nəticəsində əhalinin təxminən üçdə biri məhv olur. 1806-cı ildə Münhen şəhəri yeni yaranmış Bavariya krallığının paytaxtına çevrilir. Şəhərin öz parlamenti təsis olunur. 20 ildən sonra Lüdviq Maksimilian Universiteti bura köçürülür. Şəhərdə olan gözəl tikililərin bir çoxu bu dövrdə, ilk 3 Bavariya kralının hakimiyyəti dövründə tikilmişdir.

Münhendə müharibə və sülh dövründə olan tikililərin vəziyyəti

1914-cü ildə Birinci dünya müharibəsinin başlanması nəticəsində Münhendə həyat şəraiti çətinləşməyə başlayır. Müttəfiqlərin Almaniyaya qarşı tətbiq etdiyi embarqo nəticəsində şəhərdə qida və yanacaq qıtlığı yaranmağa başlayır. 1916-cı ildə Fransa ordusunun hava reydləri zamanı şəhərə 3 bomba atılır. Müharibənin başa çatmasından sonra Münhen siyasi hərc-mərcliyin mərkəzində olur. 1918-ci ilin noyabrında, inqilabın başlanmasından bir neçə gün əvvəl Bavariya kralı III Lüdviq şəhərdən qaçır. Bavariyada respublika hökuməti qurulsa da, az sonra həmin hökumət kommunistlər tərəfindən devrilir. 1919-cu ilin Fevral ayında Bavariya Sovet Respublikası təşkil olunur. Bir neçə il Münhendə yaşamış Vladimir Lenin Bavariyada kommunist dövlətinin qurulduğunu eşidən kimi bura təbrik teleqramı yollayır. Lakin Sovet hökumətinin ömrü az olur, mərkəz tərəfindən göndərilmiş könüllü hərbi qüvvələr (Freikorps) mayın 3-də kommunist hökumətini devirir. Münhendə yenidən respublika hakimiyyəti qurulsa da, burada bir çox siyasi ekstremist qüvvələr güclənməyə başlayırlar.

1923-cü ildə Adolf Hitler və onun tərəfdarları Müngendə Pivə qiyamı adlanan üsyanla hökuməti devirməyə cəhd etdilər. Onların bu cəhdi uğusuz alındı, Hitler həbs olunaraq 5 illik cəza aldı, onun partiyası isə bir müddət siyasi arenadan tamamilə kənara çəkildi. İkinci dünya müharibəsi dövründə Münhen şəhəri çox böyük ziyan gördü. Şəhər müharibənin davam etdiyi 6 il ərzində 71 dəfə hava hücumuna məruz qalaraq bombalandı. Müharibədən sonra ABŞ Ordusu tərəfindən işğal olunan Münhen digər alman şəhərləri kimi yenidən tikilməyə başlandı. Münhendə gedən yenidənqurma prosesinin səciyyəvi xüsusiyyəti onun daha dəqiq aparılmasında idi. Şəhərin müharibədən əvvəlki görkəminin saxlanılmasına böyük əhəmiyyət verilirdi. 1957-ci ildə Münhenin əhalisi 1 milyon nəfəri ötdü. 1972 Yay Olimpiya Oyunlarının Münhendə keçirilməsi şəhərin beynəlxalq nüfuzunu daha da qaldırır. Hal-hazırda Münhen şəhəri dünyada ən yüksək həyat səviyyəsinə malik olan şəhərlərindəndir; bu göstəriciyə görə Münhen dünyada 8-ci yeri tutur. Şəhərdə ətraf mühit digər iri alman şəhərlərinə nisbətən daha təmizdir, həmçinin burada cinayətkarlıq da orta Almaniya göstəricisindən aşağı olduğundan Münhen kifayət qədər təhlükəsiz və sakit yer hesab olunur.

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Münhen Almaniyada ən güclü iqtisadiyyata malik olan şəhərdir. Almaniyadakı milyonçu şəhərlər arasında ən aşağı işsizlik səviyyəsi də Münhen şəhərindədir. 2008-ci ilin aprel ayına olan statistikaya görə buradakı işsizlik səviyyəsi 5,6%-dir.[7] Münhen həm də Cənubi Almaniyanın iqtisadi mərkəzi hesab olunur. Münhen qlobal şəhər statusuna malikdir, burada bir çox böyük şirkətlərinin mərkəzi qərargahı yerləşir. Bu şirkətlərə Siemens (elektronika), BMV (avtomobil istehsalı), MAN (maşınqayırma), Allianz (maliyyə) və digər iri korporasiyaları nümunə göstərmək olar. Münhendə 2007-ci ildə adambaşına düşən ÜDM ildə 26.648 avro olmuşdur. Bu göstəriciyə görə Münhen Almaniyada əhalisi 500.000 nəfərdən çox olan şəhərlər arasında birinci yeri tutur. 2006-cı il statistikasına görə Münhendə ixtisaslı kadrların orta əməkhaqqısı saatda 18,62 avro idi (23 ABŞ dolları). Münhen biotexnologiya, proqram təminatıxidmət sektoru şirkətlərinin Almaniyadakı əsas mərkəzidir. "Mercer" təşkilatının ənənəvi illik şəhərlərdə yaşam qiymətləri cədvəlinə görə Münhen bahalılıq səviyyəsinə görə dünyada 59-cu yeri tutur. Bu göstəriciyə görə Münhen Almaniyada Frankfurt-Mayndan sonra ikinci ən bahalı şəhər hesab olunur.[8]

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Münhendə BMV mərkəzi qərargahı və muzeyinin binası

1700-cü ildə Münhenin əhalisi 24.000 nəfər olmuşdur. Həmin tarixdən etibarən şəhərin əhalisi sürətlə artaraq 1852-ci ildə 100.000 nəfəri, 1883-cü ildə isə 250.000 nəfəri ötmüşdür. 1901-ci ildə əhalisinin sayı yarım milyon nəfərə çatan Münhen, Berlin və Hamburqdan sonra Almaniya İmperiyasının 3-cü ən böyük şəhərinə çevrilmişdir. Lakin İkinci dünya müharibəsi şəhərə böyük ziyan vurur. Münhenin tam yarısı, qədim şəhərin isə 90%-i hava bordbardmanları zamanı dağıdılır. Hava reydlərində 6.000 Münhen sakini həyatını itirir, çoxlu sayda insan evsiz qalır. Şəhərin əhalisi 1939-cu ilin may ayında 829.000 nəfər idisə, 1945-ci ilin may ayında bu göstərici 550.000 olur. Münhenin əhalisinin sayı müharibədən əvvəlki səviyyəsinə 1950-ci ildə çatdı, 1957-ci il dekabrın 15-də isə şəhərin 1 milyonuncu sakini dünyaya gəldi. Münhen dünyada əhalisi 1.000.000-a çatan 70-ci şəhər oldu. 2011-ci ilin əvvəlinə olan göstəricilərə görə şəhərin əhalisinin sayı 1.314.947 nəfər olub. Münhen əhalisinin 23%-i və ya 300.000 nəfəri xarici immiqrantlardan ibarətdir. Onların arasında 43.309 nəfərlə türklər üstünlük təşkil edir. Bundan başqa xorvatlar (24.866), serblər (24.439), yunanlar (22.486), italyanlar (20.847) da şəhərdə böyük diasporaya malikdirlər. Münhendəki xaricilərin 37%-i Avropa Birliyi ölkələrindən gələnlərdir. Şəhər əhalisinin 47% ateist, 37% katolik, 14% katolik, az bir qismi isə müsəlmanyəhudi icmasına məxsus insanlardır. Avropada bir çox yerlərdə olduğu kimi Münhendə də ateist və müsəlmanların sayı son illərdə daha böyük sürətlə artmaqdadır.

Vətəndaşlığına görə Rezidentlər (31.12.2017)[9]
Ölkə Əhali
Flag of Turkey.svg Türkiyə 37,998
Flag of Croatia.svg Xorvatiya 36,655
Flag of Italy.svg İtaliya 27,060
Flag of Greece.svg Yunanıstan 26,360
Flag of Austria.svg Avstriya 20,990
Flag of Poland.svg Polşa 19,456
Flag of Bosnia and Herzegovina.svg Bosniya və Herseqovina 18,987
Flag of Romania.svg Rumıniya 17,415
Flag of Serbia.svg Serbiya 13,758
Flag of Iraq.svg İraq 12,124
Flag of Bulgaria.svg Bolqarıstan 12,035
Flag of Kosovo.svg Kosovo 11,114
Flag of France.svg Fransa 9,983
Flag of Hungary.svg Macarıstan 8,621
Flag of Spain.svg İspaniya 8,614
Flag of Russia.svg Rusiya 8,603
Flag of the People's Republic of China.svg ÇXR 7,624
Flag of India.svg Hindistan 7,440
Flag of Afghanistan.svg Əfqanıstan 7,234

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

Münhen elm və təhsil üzrə Almaniyada aparıcı yeri tutur. Burada Nobel mükafatı alanlar siyahısında 1901-ci ildə Vilhelm Rentgen və 2005-ci ildə Teodor Henş daxil olmaqla çoxlu elm adamı fəaliyyət göstəriblər. Münhendəki aparıcı universitetlər aşağıdakılardır.

Tanınmış Şəxslər[redaktə | əsas redaktə]

Qardaşlaşmış şəhərlər[redaktə | əsas redaktə]

Şəkillər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Münhen ilə əlaqəli mediafayllar var.