Müqayisə
Müqayisə — fəlsəfədə idrakın məzmununun müəyyən edilmiş bir sistem əsasında qiymətləndirildiyi, nizamlandığı və təsnif edildiyi düşüncə aktıdır (Kanta görə "məntiqi refleksiya"). Müqayisənin ontoloji ilkin şərti idrak obyektlərinin real oxşarlığı və fərqliliyi, onların əlamətləri və aralarındakı münasibətlərdir. Qnoseoloji (idraki) baxımdan isə müqayisə, müqayisənin əsası tərəfindən müəyyən edilmiş bu və ya digər nəticəyə aprior (əvvəlcədən mövcud olan) yönəlmədir.[1]
Elementar formada müqayisə "real faktların zehni yaxınlaşmasıdır... Yaxınlaşdırılan faktlar nə dərəcədə üst-üstə düşürsə, bu proses eynilik və ya oxşarlıq hissi ilə müşayiət olunur. Əksinə, onlar nə dərəcədə fərqlənirsə, bu yaxınlaşma fərqlilik və ya qeyri-oxşarlıq hissi ilə nəticələnir."[2]
Beləliklə, ilkin yanaşmada müqayisə vasitəsilə dünya əlaqəli bir müxtəliflik kimi dərk edilir; lakin müqayisə aktı yalnız o obyektlər üçün məna kəsb edir ki, onların arasında "heç olmasa bir az oxşarlıq olsun" (Devid Yum). Yəni müqayisə bir sinfi (çoxluğu) təşkil edən eynicinsli əşyalar məcmusunda mümkündür. Bir sinif daxilində əşyaların müqayisəliliyi (ing. tertium comparationis) həmin sinif üçün müəyyən edilmiş və konkret hal üçün əhəmiyyətli olan əlamətlər üzrə həyata keçirilir.[3]
Bu zaman bir əsas üzrə müqayisə oluna bilən elementlər digər əsas üzrə müqayisə olunmaya bilər. Məsələn, "eyni planetdə yaşamaq" əsasına görə bütün insanlar müqayisə oluna bildiyi halda, "düz xətt üzrə əcdad olmaq" əsasına görə hətta bir çox yaxın qohumlar belə müqayisə olunmazdır. Müqayisə yolu ilə aşkar edilən ən mühüm münasibət tipi eynilik və fərqlilik münasibətləridir. Abstrakt obyektlər həmişə bu əsas üzrə müqayisə oluna bilmir, çünki burada fərq hisslərin birbaşa şəhadəti ilə deyil, məntiqi refleksiyanın nəticəsi (eyniliyin məntiqi inkarı kimi) olaraq müəyyən edilir.[4]
Bir sıra sosial elmlərdə (psixologiya, sosiologiya və s.) müqayisə:
- Tək, xüsusi və ümumi olanın dərk edilməsinə yönəlmiş elmi-fəlsəfi metoddur; əşyaların hərəkət və dəyişməsinin öyrənilməsində, eləcə də hadisələrin səbəblərinin üzə çıxarılmasında rol oynayır; əşya və hadisələrin təsnifatı və sistemləşdirilməsi üsulu, hər hansı bir nəticənin zəruri tərkib hissəsi və sübut vasitələrindən biridir.
- Konkret fənnlərin tədqiqat predmeti kimi çıxış edir.[5]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Kant, Immanuel. Critique of Pure Reason. Cambridge University Press. 1998. ISBN 978-0521657297.
- ↑ Троицкий М. Наука о духе. Общие свойства и законы человеческого духа, т. 2. М., 1882, с. 142
- ↑ Hume, David. A Treatise of Human Nature. Oxford University Press. 2000. ISBN 978-0198751724.
- ↑ Noonan, Harold and Curtis, Ben. "Identity". Stanford Encyclopedia of Philosophy. 23 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 aprel 2026.
- ↑ Przeworski, Adam; Teune, Henry. The Logic of Comparative Social Inquiry. Wiley-Interscience. 1970. ISBN 978-0471701422.
Ədəbiyyat siyahısı
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Самойленко Е. С.. «Проблемы сравнения в психологическом исследовании» [Текст]: монография / Е. С. Самойленко; Институт психологии РАН (М.). — М.: Институт психологии РАН, 2010. — 416 с.