Mürtəza Mütəhhəri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Şəhid Mürtəza Mütəhhəri
مرتضی مطهری
Mortezā Motahhari.jpg
Doğum tarixi: 3 fevral 1920(1920-02-03)
Doğum yeri: Fəriman, Xorasan, İran
Vəfatı: 1 may 1979 (59 yaşında)
Vəfat yeri: Tehran, İran
Vətəndaşlıq: Flag of Iran.svg İran

Şəhid Mürtəza Mütəhhəri - Ayətullah.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Uşaqlıq və gənclik dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Mürtəza Mütəhhəri 1920-ci ildə Xorasan vilayətinin Fəriman kəndində ruhani ailəsində dünyaya gəlib. Onun atası şeyx Məhəmmədhüseyn Mütəhhəri dövrünün savadlı və təqvalı ruhanisi olub. Mürtəza Mütəhhəri doğulduğu qəsəbədə ilkin təhsilini alsa da, 12 yaşında Məşhəd şəhərinə gələrək mədrəsə təhsili almağa başlayır. 4 il Məşhəddə təhsil aldıqdan sonra gələcəyin böyük ustadı elm ardınca dövrün böyük İslam elmi hövzəsi olan Qum şəhərinə yollanır. M.Mütəhhəri Qumda 15 il İslam elmlərini öyrənir. Bu müddətdə o, ayətullah Təbatəbai Burucerdi, imam Xomeyni, əllamə Təbatəbai Təbrizi, Seyyid Muhəmməd Hüccət, Seyyid Sədrəddin Sədr, Seyyid Muhəmmədtəqi Hənsari kimi böyük alimlərdən dərs alır. Onun təhsil aldığı elmlərin siyahısı isə çox zəngin idi. Ayətullah Xomeynidən fiqh və üsul, Burucerdidən Molla Sədra fəlsə- fəsini, əxlaq, üsul və ilahiyyat, ibn Sina təbabətini və digər mühüm İslam elmlərini isə Məhəmmədhüseyn Təbatəbaidən öyrəndi. Bundan başqa, dövrün böyük irfan ustadı Ayətullah Mirzə Əli Şirazidən irfan dərslərini aldı. M.Mütəhhəri Qumda təhsillə yanaşı, ictimai işlərdə də fəallıq göstərir, şah əleyhinə fəaliyyət göstərən təşkilatla əməkdaşlıq edirdi.

1952-ci ildə ustad Mürtəza Mütəhhəri təhsilini başa vuraraq Tehrana gəlir. Bu zaman o, artıq dövrünün savadlı ruhanilərindən biri idi. Tehranda olduğu müddətdə M.Mütəhhəri həm elmi tədqiqatla məşğul olur, fəlsəfi, elmi mövzuda əsərlər yazır, həm də müsəlmanlar qarşısında müxtəlif dini, elmi mövzularda çıxışlar edirdi. 1955-ci ildən başlayaraq "Tələbə İslam Cəmiyyəti"ndə təfsir dərsləri verir, daha sonra isə Tehran Universitetinin İlahiyyat fakültəsində müəllim kimi fəaliy- yətə başlayır. 1959-cu ildə isə Mütəhhəri "Müsəlman Təbiblər Cəmiyyəti"nə vaiz kimi dəvət olunur. Qumda Ayətullah Xomeynidən dərs alan Mürtəza Mütəhhəri böyük ustaddan həm də inqilab ideyalarını əxz etmişdi. Hələ gəncliyindən ictimai- siyasi proseslərə fəal şəkildə qatılan Xomeyninin bu tələbəsi 1962-ci ildən sonra inqilabi proseslərə qoşulur. "15 xordad" (xordad İranda ay adıdır, xordadın 15-də şah hökumətinə qarşı İranda ciddi etiraz aksiyası keçirilir) hadisələrinin əsas təşkilatçısı olur. Eyni zamanda Tehranda müsəlmanlar qarşısında etdiyi çıxışlarda şah hakimiyyətini sərt şəkildə tənqid edir, insanlar arasında İslam inqilabı ideyalarını yayırdı. Məhz sərt çıxışlarına görə 1963-cü ildə həbs olunur. Ancaq az sonra azad edilərək yenidən inqilabi fəaliyyətini davam etdirir.

İnqilabçı ruhani[redaktə | əsas redaktə]

Bu dövrdə İranda həm də islam inqilabının nəzəri əsasları hazırlanırdı. Əgər İmam Xomeyni Nəcəfdə xaric dərslərində ruhanilərə siyasi İslam hakimiyyətinin nəzəri əsaslarını işləyib hazırlayır və tədris edirdisə, Mürtəza Mütəhhəri Tehranda sadə xalq kütlələri arasında İslam inqilabının ideya və dəyərlərini açıqlayır, cəmiyyəti yeni dövrə hazırlayır, inqilabı xalqın daxilində yaradırdı. Bu həm də dövrün sərt qanunlarına qarşı ideoloji savaş idi. Mütəhhəri bu savaşdan qalibiyyətlə ayrıldı. 1967-ci ildə onun rəhbərliyi ilə Tehranda "İrşad Hüseyniyyəsi" yaradıldı. Bu mərkəz İslam inqilabının ideya bazası oldu.

Ustad Mütəhhəri həm də İslami vəhdət ideyasının ən fəal təbliğatçılarından biri idi. Onun Fələstin, Qüdsün azad olunması mövzusundakı çıxışları bu gün də aktuallığını qoruyub saxlayır. Məhz İsrail əleyhinə sərt çıxışlarına görə şah hökuməti M.Mütəhhərini həbs etdirdi. Amma bütün bu təzyiq və təqiblər Mütəhhərini başladığı mübarizədən kənarlaşdıra bilmədi. Nəhayət şah hökuməti ən sonuncu vasitəyə əl atdı: Mütəhhərinin insanlar qarşısında çıxış etməsi yasaqlandı. Bundan sonrakı dövrdə o, kütlə qarşısında çıxış edə bilmirdi.

1976-cı ildə Mütəhhəri İraqa gedərək burada sürgün həyatı yaşayan İmam Xomeyni ilə görüşür. Bu həm də inqilabın yeni dönəminin başlanğıcı idi. Bu tarixdən ömrünün sonuna qədər Mürtəza Mütəhhəri İslam inqilabının əsas təşkilatçılarından biri olur. Tehranda şahın devrilməsi ilə sonuclanan böyük xalq üsyanının, İmam Xomeyninin İrana qayıtması hadisəsinin əsas təşkilatçılarından biri Mütəhhəri idi.

Mürtəza Mütəhhərinin bu fəaliyyəti düşmənləri qıcıqlandırırdı. Amma şah tərəfdarları ona qəsd etməyə cəsarət etmirdilər. Ancaq inqilab qələbə çaldıqdan sonra əlləri hər şeydən üzülən düşmənlər quduzlaşırlar. İnqilabın əsas simaları bu dövrdə düşmən əli ilə qətlə yetirildi. Mürtəza Mütəhhəri inqilabın beyin mərkəzi olduğu üçün düşmənlərin əsas hədəfi idi. Beləcə, İslam və əslində mütərəqqi bəşəriyyət cılız düşmənin əli ilə böyük bir şəxsiyyəti itirdi…

Ustadın söylədiyi bu fikirlər isə günümüzlə çox səsləşir: "Zülmə baş əymək və rəhm diləmək o xüsusiyyətlərdəndir ki, Peyğəmbər və Peyğəmbərin vəsiyyət etdiyi adamlar heç vaxt ona itaət etməmişlər; yəni belə hal olmayıb ki, bir yerdə düşmən olduqda, bu iki vəsilədən birinə əl atsınlar; biri bu ki, rəhm diləsinlər, yəni boyunlarını çiyinlərinə qoyub, yalvarıb-yaxarmağa başlasın, iltimas və ahu-nalə etsinlər ki, bizə rəhm edin? İnzilam necə? Yəni zülmə baş əymək də əsla ola bilməzdi. Bunlar bir sıra xüsusiyyətlərdir ki, əziz Peyğəmbər, onun vəsiyyət etdiyi böyüklər və hətta onun məktəbinin yetirməsi olanlar da bu xüsusiyyətlərdən əsla istifadə etməmişlər".[1]

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan dilində[redaktə | əsas redaktə]

  1. Hicab
  2. İmаm Hüsеynin (ә) qiyаmınа аnаlitik bir bахış
  3. Kamil insan
  4. Peyğəmbərin (s) davranışlarına bir baxış
  5. İslam dunyagörüşü Əbədi həyat
  6. İslam dunyagörüşü İnsan və iman
  7. İnsanı tanımaq
  8. İslam dünyagörüşü - İnsan Quranda
  9. İlahi Ədalət
  10. İslam dünyagörüşü - Əbədi həyat
  11. Müasir İslam kəlamı (İnsan, fitrət, elm, iman, mərifət, irfan)
  12. İslam dünyagörüşü - Cəmiyyət və tarix
  13. Nübüvvət

Teizm

Digər dillərdə[redaktə | əsas redaktə]

  • Tohid
  • Adl -e- Elahi
  • Nobowat
  • Ma'ad (The return)
  • Hamase -e- Husaini
  • Seiry dar nahj al-balagha
  • Seiry dar sirey'e a'emeye at-har
  • Seiry dar sirey'e nabavi
  • Insan -e- Kamel
  • Payambar -e- Ommi
  • Osool -e Falsafa va ravesh -e- Realism
  • Sharh -e- Manzume
  • Imamat va rahbary
  • Dah Goftar
  • Bist Goftar
  • Panzdah Goftar
  • Azadi -e- Ma'navi
  • Ashneya'ei ba Quran (Being familiar with Quran)
  • Ayande -e- Enghlab -e- Islami
  • Ehyaye Tafakor -e- Islami
  • Akhlagh -e- Jensi
  • Islam va niazha -ye- Jahan
  • Emdadhaye gheibi dar zendegi -e- bashar
  • Ensas va sarenevesht
  • Panj maghale
  • Ta'lim va tarbiyat dar Islam
  • Jazebe va dafe'eye Ali
  • Jehad
  • Haj
  • Hekmat-ha va andarz-ha
  • Khatemiyat
  • Khatm -e- Nobowat
  • Khadamat -e- moteghabel -e- Islam va Iran
  • Dastan -e- Rastan
  • Darshaye Asfar
  • Shesh maghale
  • Erfan -e- Hafez
  • Elale gerayesh be madigary
  • Fetrat
  • Falsafe -ye- Akhlagh
  • Falsafe -ye- Tarikh
  • Ghiam va enghelab -e- Mahdi
  • Koliyat -e- olume Islami
  • Goft va gooye chahar shanbe
  • Masaleye Hejab
  • Masaleye Reba
  • Masaleye Shenakht
  • Maghalate falsafi
  • Moghadameyi bar jahanbiniye Islami
  • Nabard -e- hagh va batel
  • Nezam -e- hoghoghe zan dar Islam
  • Nazari bar nezame eghtesadiye Islam
  • Naghdi bar Marxism
  • Nehzat-haye Islami dar 100 sale akhir
  • Sexual Ethics in Islam and in the Western World (ing.)
  • Vela'ha va velayat-ha
  • Azadegi
  • Ayineye Jam

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]