Müsavat

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Merge-arrows.svg Bu məqalə Müsavat Partiyası məqaləsinə çox yaxındır və hər ikisinin eyni başlıq altında birləşdirilməsi mümkündür.

"Türk Ədəmi-mərkəziyyət firqəsi Müsavat"ın bayrağı

1911-ci ildə əsası qoyulandan 1917-ci ildə Fevral inqilabına qədər "Müsavat" partiyası gizli olaraq fəaliyyət göstərmişdir. Bu ilk mərhələdə "Müsavat" Rusiya İmperiyasında və Yaxın Şərqdə yaşayan müsəlman və türk-dilli millətləri milli azadlıq və demokratik müxtariyyət idealları ətrafında birləşdirməyə çalışmışdır[1].

"Müsavat" partiyasının ilk proqramı 9 maddədən ibarət olub, İslami xarakter daşıyıb. 1913-cü ildən, M.Ə.Rəsulzadə Bakıya qayıtdıqdan sonra Müsavat Partiyasının proqramı təkmilləşdirilib, türkçülük fikirləri ilə dolğunlaşdırılıb. 1915-ci ilin oktyabr ayında M.Ə.Rəsulzadənin redaktorluğu ilə nəşrə başlayan "Açıq söz" qəzeti həm də Müsavat Partiyasının orqanı kimi çap olunub. Qəzet mətbuat tariximizdə "Türk ədəbi dili ilə" çap olunan ilk mətbu orqandır.

"Müsavat"ın islamçı ideologiyası ətrafında qurulmasına və onun rəhbəri olan M.Ə. Rəsulzadənin türkçülük düşüncələrinə rəğbət bəsləməsinə baxmayaraq, Birinci dünya müharibəsinin ilk illərində "Müsavat" partiyası Çar rejimini dəstəkləmişdir[2].

1917-ci il iyunun 17-də müsavatçılar, "Difai" Gəncə Milli Komitəsinin aparıcı şəxsləri Nəsib bəy Yusifbəylinin, Həsən bəy Ağayevin, Şəfi bəy Rüstəmbəylinin, Xasməmmədli və Şeyxzamanlı qardaşlarının yaratdıqları "Türk Ədəmi-mərkəziyyət firqəsi" ilə birləşərək "Türk Ədəmi-mərkəziyyət firqəsi Müsavat"ın əsasını qoymuşlar[3]. Birləşmiş partiyanın gərərgahı 1918-ci il Bakıda baş verən qanlı mart hadisələrinədək bu şəhərdə yerlməşmişdir.

"Müsavat"ın ilk qurultayı 1917-ci il oktyabrın 26-31-də Bakıda, "İsmailiyyə" binasında keçirilib.

1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Müsavat Partiyası (30 nəfər sayla) bir neçə azsaylı partiya ilə birgə Azərbaycan İstiqlalını elan etdi. Milli Şuranın sədri vəzifəsinə M.Ə. Rəsulzadə seçildi.

1918-1920-ci illərdə dövlət quruculuğu prosesində, Parlament seçkilərində, Azərbaycanın dünya dövlətləri tərəfindən tanınmasında Müsavat Partiyasının böyük xidmətləri olub.

1919-cu ildə partiyanın ikinci qurultayı keçirilib.

Müsavatın gizli fəaliyyət dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Gizli Müsavat

1920-ci ilin aprelində Azərbaycan işğal olunduqdan sonra Müsavat Partiyası gizli mübarizəyə başlayır. M.Ə. Rəsulzadənin başçılığı ilə yaranan "Gizli Müsavat" Təşkilatı – Mirzə Bala Məmmədzadə, Əbdül Vahab Yurdsevər, Məmməd Sadıq Quluzadə, Məmməd Həsən BaharlıCəfər Cabbarlıdan ibarət ümumi mərkəzi bir heyətlə fəaliyyətə başlayır. Mirzəbala Məmmədzadədən sonra 1923-1926-cı illərdə gizli müqavimət hərəkatının rəhbəri doktor Dadaş Həsənzadə olmuşdur. Müsavatın təşkilatçılığı ilə Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti illərində bir sıra silahlı üsyan olub.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1.  (ing.) Smith, Michael G. (April 2001). "Anatomy of a Rumour: Murder Scandal, the Musavat Party and Narratives of the Russian Revolution in Baku, 1917-1920". Journal of Contemporary History 36 (2): 216-218.
  2.  (ing.) Mostashari, Firouzeh (2006). On the Religious Frontier: Tsarist Russia and Islam in the Caucasus. I.B.Tauris, 144. ISBN 1850437718.
  3.  (rus.) Гусейнов, Мирза Давуд (1927). "1: Программа и тактика", Тюркская демократическая партия федералистов "Мусават" в прошлом и настоящем.