Məhəmmədəli Daxadayev

Məhəmmədəli Daxadayev
Məhəmmədəli Daxadayev
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi	2 aprel 1882
Doğum yeri	Rusiya imperiyası;
Vəfat tarixi	9 (22) sentyabr 1918 (36 yaşında)
Vəfat yeri	RSFSR[d];
Partiya	Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyası;
Təhsili	Sankt-Peterburq Dövlət Nəqliyyat Universiteti[d];
Fəaliyyəti	siyasətçi, inqilabçı, mühəndis
Həyat yoldaşı	Nəfisat Şamil[d] (1918-ci ilədək);
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Məhəmmədəli Daxadayev və ya Mahac Daxadayev (avar. МухӀамад-ГӀали Дахадазул ; 2 aprel 1882 – 9 (22) sentyabr 1918^[1]) — Şimali Qafqazlı ictimai-siyasi xadim, bolşevik. Mahaçqala şəhəri onun adını daşıyır. Milliyyətcə avardır.^[2]^[3]^[4]

Həyatı

Məhəmmədəli (Mahac) Daxadayev 2 aprel 1882-ci ildə anadan olub. Məktəbi uğurla bitirdikdən sonra, direktorun tövsiyəsi ilə Temirxan-Şura real məktəbinin (uçilişinin) hazırlıq şöbəsinə daxil olub. 1900-cü ildə Peterburq Yollar Mühəndisləri İnstitutuna daxil olub.^[5] Burada knyaz A.Kazanalıpovun təqaüdü ilə təhsil alıb. Təhsili dövründə inqilabi təşkilatlarla yaxınlaşıb və 1901-ci ildə Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyasına (RSDFP) üzv olub.

1905-ci ildə Dağıstana qayıdaraq Temirxan-Şuradakı RSDFP təşkilatının rəhbərlərindən biri olub və "Kəndli mərkəzi"nin tərkibinə daxil olub. İki dəfə həbsə məruz qalıb. Məhkum edilsə də, 1906-cı ilin noyabrında qayınatası M.Şafinin ödədiyi pul girovu müqabilində azadlığa buraxılıb. 1910-cu ildə institutu bitirib və 1916-cı ilə qədər Maykop dəmir yolunda mühəndis kimi çalışıb. Daxadayevin həmçinin Temirxan-Şurada kiçik bir zavodu var idi və o, Rusiya İmperator Ordusuna xəncər tədarük edirdi.

İctimai-siyasi fəaliyyəti

Fevral inqilabından sonra hökumətin — Müvəqqəti Dağıstan Vilayət İcraiyyə Komitəsinin tərkibinə daxil olub. Dağıstan təmsilçisi (deputatı) kimi Şimali Qafqaz və Dağıstan Dağlıları İttifaqının Mərkəzi Komitəsini təsis edən Birinci Dağlı Qurultayında (Vladiqafqaz, 1–7 may 1917-ci il) iştirak edib və bu komitənin üzvü seçilib.

Mayın sonunda Cəlaləddin Qorxmazovun Parisdən qayıtdıqdan sonra yaratdığı "Dağıstan Sosialist Qrupu"nun tərkibinə daxil olub. Bu qrupdan Ümum-Rusiya Müəssislər Məclisinə deputat seçilib. Bolşeviklərin ünvanına kəskin tənqidi fikirlər səsləndirsə də, regiondakı sovet hakimiyyətinin bir parçası olub.

1918-ci ilin aprelindən etibarən Vilayət Hərbi İnqilab Komitəsinin (sədr Cəlaləddin Qorxmazov) tərkibinə hərbi şöbənin müdiri kimi daxil olub. İyun ayında bu qurum Vilayət Sovetləri İcraiyyə Komitəsinə (sədr Cəlaləddin Qorxmazov) çevrilərkən də o, öz vəzifəsini qoruyub saxlayıb. Vilayət hərbi komissarlığının (VHK) komissarı olub. Ullubiy Buynakski ilə birlikdə Fövqəladə Hərbi Şuranın üzvü olub. Dağıstan Qırmızı Ordusunun təşkilatlanması ilə məşğul olub və iyulun 11-də bu orduya rəhbərlik etməyə başlayıb. Şəriətçilərə və general Lazar Biçeraxovun ordusuna qarşı döyüşlərdə qırmızı dəstələrə rəhbərlik edib.

Petrovsk (indiki Mahaçqala) uğrunda gedən döyüşlərdə Dağıstandakı qoşunlara komandanlıq edib, lakin bu döyüşlərin nəticəsində təslim olaraq Temirxan-Şuraya geri çəkilib. Daxadayev mübarizəni gələcəkdə də davam etdirmək üçün dağlarda dəstələr formalaşdırmaq məqsədilə Vilayət İcraiyyə Komitəsindən böyük məbləğdə (5 milyon) vəsait alıb. O, əvvəlcədən əldə olunmuş razılığa əsasən süvari alayının komandiri Timoşininlə görüşməli olduğu Yuxarı Cengutay istiqamətinə yola düşüb, lakin yolda hücuma məruz qalaraq öldürülüb.

Məhəmmədəli Daxadayevin qətli ilə bağlı iki əsas mülahizə mövcuddur. Birinci mülahizəyə görə: Sovet tarixşünaslığında geniş yayılmış rəyə görə (A.Melçin), əks-inqilabi vilayət komitəsinin üzvü, qoşunların komandanı knyaz Nux-bek Tarkovski polkovnik Cəfərova Mahaçın qarşısına dəstə göndərməyi, onu saxlamağı və yerindəcə öldürməyi əmr edib. İkinci mülahizəyə görə isə: Lakin bu versiya "Polkovnik M.Cəfərovun xatirələri"ndə təkzib edilir. Ehtimal olunur ki, hücumun əsl məqsədi — əlbəttə ki, ona bir düşmən kimi bəslənilən qəzəblə yanaşı — M.Daxadayevin üzərində olduğu düşünülən 5 milyonu ələ keçirmək həvəsi olub. Lakin hadisə zamanı onun üzərindən bu pul çıxmayıb.

Mahaç Daxadayev Temirxan-Şurada (indiki Buynaksk) qardaşlıq məzarlığında dəfn olunub. Həmin məzarlıqda həmçinin U.Buynakski, S.-S.Kazbekov, S.Dudarov, A.Əliyev, E.Qoqolev, A.Əbdülməcidov, A.Hacıhəmzətov, İ.Bazalayev, Pavlenko, S.Daibov və S.Əbdürəhmanov da dəfn ediliblər.^[6]

Ailəsi

Şeyx Şamilin dördüncü oğlu Məhəmməd-Şəfinin böyük qızı (Patimat) ilə evli olub.^[7] Qısamüddətli evlilikdən sonra ondan boşanıb (bu nikahdan Adil adlı bir oğlu dünyaya gəlib). Bir müddət sonra isə onun kiçik bacısı Nəfisat ilə ailə həyatı qurub.^[8]

Cehiz olaraq Temirxan-Şurada xəncər zavodu alıb və Birinci Dünya müharibəsi illərində uğurlu kommersiya fəaliyyəti göstərərək, hərbi idarə ilə bağlanmış müqavilə əsasında öz məhsullarını orduya tədarük edib. Bu nikahdan uşağı olmayıb.

Xatirəsinin əbədiləşdirilməsi

Daxadayevin xatirəsinə hörmət əlaməti olaraq, 10 iyul 1922-ci ildə Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin (VTSIK) qərarı ilə Petrovsk-Port şəhərinin adı dəyişdirilərək Mahaçqala adlandırılıb.

Həmçinin onun şərəfinə adlandırılıb:

Dağıstanın Dahadayev rayonu (19 aprel 1930-cu ilə qədər Urarin rayonu);
Babayurt rayonunda (otlaq heyvandarlığı zonası adlanan ərazidə) yerləşən Tlyaratin rayonunun M.Daxadayev adına kolxoz qəsəbəsi (keçmiş M.Daxadayev adına, daha əvvəl isə Molotov adına kolxoz);
Daxadayevka (keçmiş Preobrajenskoye kəndi) — Dağıstanın Qumtorqala rayonunda xutor;
Daxadayevo — Çeçenistanın Dattax kəndinin 1944–1957-ci illərdəki adı;
Mahaçaul — Çeçenistanın Tsa-Vedeno kəndinin 1944–1957-ci illərdəki adı;
Mahaç-Aul — Stavropol diyarının Neftekumsk rayonunda aul;
Mahaçkent — Dağıstanın Qızılyar rayonunda keçmiş aul (hazırda Novı Birüzyak kəndinin tərkibindədir).

Abidəsi

1971-ci ildə Mahaçqalanın vağzalyanı meydanında Mahaç Daxadayevin abidəsi ucaldılıb.^[9]

İstinadlar

1 2 Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.] 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия. 1969—1978.
↑ Гаджиева Мадлена Наримановна. Аварцы. История, культура, традиции. Махачкала: Эпоха. 2012. ISBN 978-5-98390-105-6.
↑ Res linguistica Arxiv surəti 4 mart 2016 tarixindən Wayback Machine saytında. К 60-летию доктора филологических наук, профессора Владимира Петровича Нерознака. Академия, 2000—445 с.
↑ Аварцы: историко-этнографическое исследование XVIII-начала XX века Arxiv surəti 4 mart 2016 tarixindən Wayback Machine saytında. Институт истории, археологии и этнографии ДНЦ, 2002—431 с.
↑ «Махач Дахадаев» Сборник документов, Изд. Даг. Науч. Центра РАН, Махачкала,1999 г.
↑ "Братская могила 12 борцов за власть Советов в Дагестане". 22 sentyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2019.
↑ Алиев И. «Дом Шамиля» Arxiv surəti 21 may 2013 tarixindən Wayback Machine saytında // Татарский мир, № 16 (2003)
↑ «Лица — в истории, История — в лицах», жур. «Дагестан», 2005 г
↑ "Календарь знаменательных и памятных дат Республики Дагестан на 2021 год". 13 dekabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 dekabr 2021.

Ədəbiyyat

Мельчин А. Боевые руководители народов Дагестана. Военком Махач Дадаев. — Военно-исторический журнал. — М. : Военное издательство Наркомата обороны СССР, 1939. — Вып. № 3. — С. 120-123. — 160 с.
Маха́ч (Магомед-Али Дахадаев) // Магнитка — Медуза. — М. : Советская энциклопедия, 1954. — С. 545. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 26).
Дахадаев Магомед-Али (Махач) // Гоголь — Дебит. — М. : Советская энциклопедия, 1972. — С. 563. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 7).

Xarici keçidlər

[_b6b6152ef94b5ae6-1] 1 2 Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.] 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия. 1969—1978.

[2] Гаджиева Мадлена Наримановна. Аварцы. История, культура, традиции. Махачкала: Эпоха. 2012. ISBN 978-5-98390-105-6.

[3] Res linguistica Arxiv surəti 4 mart 2016 tarixindən Wayback Machine saytında. К 60-летию доктора филологических наук, профессора Владимира Петровича Нерознака. Академия, 2000—445 с.

[4] Аварцы: историко-этнографическое исследование XVIII-начала XX века Arxiv surəti 4 mart 2016 tarixindən Wayback Machine saytında. Институт истории, археологии и этнографии ДНЦ, 2002—431 с.

[5] «Махач Дахадаев» Сборник документов, Изд. Даг. Науч. Центра РАН, Махачкала,1999 г.

[6] "Братская могила 12 борцов за власть Советов в Дагестане". 22 sentyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2019.

[7] Алиев И. «Дом Шамиля» Arxiv surəti 21 may 2013 tarixindən Wayback Machine saytında // Татарский мир, № 16 (2003)

[8] «Лица — в истории, История — в лицах», жур. «Дагестан», 2005 г

[НБРД_2021-9] "Календарь знаменательных и памятных дат Республики Дагестан на 2021 год". 13 dekabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 dekabr 2021.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]