Məhəmməd İbrahim Zövq

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Məhəmməd İbrahim Zövq
Fotoqrafiya
Doğum tarixi 2 sentyabr 1789(1789-09-02)
Doğum yeri Dehli, Hindistan
Vəfatı 15 noyabr 1854 (65 yaşında)
Vəfat yeri Dehli, Hindistan
Dəfn yeri
  • Mazar of Sheikh Mohammad Ibrahim Zauq[d]
Vətəndaşlığı
Fəaliyyəti yazıçışair
Əsərlərinin dili Urdu dili

Şeyx Məhəmməd İbrahim Zövq (1789-1854) — Qəsidəqəzəlləriylə tanınan Urdu şairi.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

11 zilhiccə 1203 (2 sentyabr 1789) tarixində Dehlidə doğulmuşdu. Dehlinin tanınmış ailələrindən olan atası Şeyx Məhəmməd Ramazan, Nəvvab Lütf xanın əmrində hərəm işləriylə vəzifəli bir sipahi idi. Zövq ilk təhsilinə Hafiz Qulam Rəsul Şövqin mədrəsəsində başladı. Burada ərəbcə və farscanın yanında elm-i nücum, rəməl və tibb mövzularında təhsil gördü. Daha sonra Hindistanın tanınmış hədis alimi Şah Əbdüləziz əd-Dehləvinin dərslərinə davam etdi. Şeirlə ilgisi, özü də bir şair olan və mədrəsəsində şeir məclisləri düzənləyən müəllimi Hafız Qulamın toplantılarında başladı. Bu toplantılarda dönəmin məşhur şairlərinin yüzlərcə şeirini əzbərlədi, ardından da şeir yazmağa başladı. “Şövq” təxəllüsünü işlədən müəllimi ona “Zövq” təxəllüsünü verdi. Bir müddət dönəmin ünlü şairlərindən Şah Nasirə şeirlərini təshih etdirdi. Şeirdəki istedadı sayəsində qısa zamanda şöhrətinin yayılması, onu qısqanan Şah Nasir tərəfindən haqsız tənqidlərə məruz qalmasına və onunla arasının açılmasına yol açdı. Baburlu hökmdarı II Əkbər şahın (1806-1837) sarayındaki şeir toplantılarına qatılma arzusu,köhnə dostu Mir Kazım Hüseyn Biqərarın onu eyni zamanda şair olan vəliəhd Əbülmüzəffər Məhəmməd Bahadır ilə tanış etməsi ilə gerçəkləşdi. Saraydaki şeir məclislərində hökmdarın bəyənisini qazandı. Şahzadə Mirzə Səlimin evliliyi dolayısıyla qələmə aldığı, hər beyti başqa bir dillə yazılmış qəsidəsi münasibətiylə şah tərəfindən ona “Xaqani-yi Hind” ünvanı verildi. Eyni günlərdə vəliəhdın şeir müəllimlərindən Şah Nasirin Dəkkənə və Mir Kazımın Sində getməsinə görə vəliəhdın lələsi oldu.

“Zəfər” təxəllüsü şeir yazan vəliəhd, II Bahadır Şah ünvanıyla taxta əyləşincə (1837) Zövq ona bir qəsidə ithaf etdi; hökmdar da onu “Məliküş-şüəra” ünvanıyla təltif etdi və saray şairləri arasına qəbul edildi. Ona bağlanan maaşa və dəyişik təbriklər vəsiləsiylə aldığı hədiyə və xələtlərə rəğmən keçim sıxıntısı çəkən Zövq, Heydərabad Nizamlığının dəvətini Dehli şəhərinə duyduğu sevgidən dolayı qəbul etmədi. Həyatının son günlərində ağır bir xəstəlik keçirdi və 23 səfər 1271-ci ildə (15 noyabr 1854-cü ildə) Dehlidə vəfat etdi.

Yaradıcılığı[redaktə | əsas redaktə]

Urdu ədəbiyatının Sevda-yi Dehləvidən sonra ən ünlü qəsidə şairi olan Zövq bununla bərabər şeir söyləməyə qəzəllə başlamış və bu janrda yazdığı şeirlərlə ün qazanmışdır. Şeirdəki güclü istedadına rəğmən dönəmin digər bir çox şairi kimi şeirlərində fəlsəfi dərinliyin olmaması üzündən Mirzə Əsədullah xan Qalib və Mömin xan Mömün kimi çağdaşı şairlərə nəzərən daha az etibar görmüşdür. Urdu dilinin inkişafına etdiyi qatqılarla da ədəbiyat tarixində önəmli bir yer almışdır.

Bəzi qaynaqlarda Zövqin 100.000 beytə yaxın şeir yazdığı qeyd edilir (Külliyyat-ı Źövq, I, 8-9). Ancaq bunların çoxu, 1857-ci il üsyanından sonra Dehlinin ingilislər tərəfindən işğali sırasında çıxan qarışıqlıqlarda itmişdur. Zövqin tələbələrindən olan, Urdu diliylə yazılmış ilk ədəbiyat tarixi müəllifi Mövlanə Məhəmməd Hüseyn Azad, Zövqin on bəş-on altı yaşlarında ikən bir divan tərtib etdiyini irəli sürmüşsə də bu əsər ya 1857-ci il üsyanı sonrasında itmiş ya da "Külliyyat-ı Źövq"i hazırlayan Tənvir Əhməd Ələvinin bildirdiyi kimi heç yazılmamışdır. Günümüzdə "Divan-i Źövq" adıyla bilinən əsər, Zövqin tələbələrindən Hafiz Qulam Rəsul Viran, Zahirüddin Zahir və Üməra Mirza Ənvər tərəfindən hazırlanmış (UDMİ, X, 51-52), 1859-cu ildə Dehlidə ilk çapı olmuşdur. Zövqin şeirləri dəyişik şəxslər tərəfindən toplanaraq "Divan-i Źövq" (Dehli 1859, 1279/1862; nəşr. M. Hüseyn Azad, Lahor, 1890; Ləknəv 1923) və "Külliyyat-i Źövq" (nəşr. Tənvir Əhməd Ələvi, I-II, Lahor, 1967) adıyla dəfələrcə nəşr edilmişdir. Qaynaqlarda Zövqin “Namə-i Cansuz” adlı 500 beytlik tamamlanmamış bir məsnəvisindən söz edilməkdədir, fəqət bu əsər də 1857-ci ildə üsyanın ardından itmişdir (Ram Babu Saksəna, s. 155).

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Məhəmməd İbrahim Zövq, Külliyyat-ı Źəvķ (dər. Tənvir Ahməd Aləvi), Lahor 1967, tür.yər.; ayrıca bk. dərləyənin girişi, I, 1-48;
  • M. Hüseyn Azad, Ab-ı Ĥayat, Mirpur, ts. (Azad Kəşmir), s. 531-589; Ram Babu Saksəna, A History of Urdu Litəraturə, Allahabad 1940, s. 155;
  • Tənvir Ahməd Aləvi, “Źəvķ ki Ķaśidə Nigari”, Urdu Ķaśidə Nigari (dər. Ümm-i Hani Əşrəf), Aligarh 1982, s. 186-237;
  • Muhammad Sadiq, A History of Urdu Litəraturə, Dehli 1984, s. 229-237; Mahmud Birəlvi, Muħtaśar Tariħ-i Ədəb-i Urdu, Lahor 1985, s. 146-147;
  • Səlim Əxtər, Urdu Ədəb ki Muħtaśar Tərin Tariħ, Lahor 1986, s. 182-184;
  • Təbəssüm Kaşmiri, Urdu Ədəb ki Tariħ: İbtida səy 1857 tak, Lahor 2003, s. 675-687;
  • Nurülhasan Nakvi, Tariħ-i Ədəb-i Urdu, Aligarh 2008, s. 118-119; M. Şəfi Lahori, “Dhawķ”, ƏI² (İng.), II, 221-222; a.mlf.,
  • “Źavķ”, UDMİ, X, 50-54;
  • “Zauq, Sheikh Muhammad Ibrahim”, Encyclopaədia of Muslim Biography: India, Pakistan, Bangladəsh (ed. N. Kr. Singh), Nəw Dehli 2001, V, 517-518;
  • Choudhri Mohamməd Naim, “Dhawq, Ibrāhīm”, Thə Encyclopaedia of Islam Three, Leiden 2011, fas. 3, s. 145-147.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]