Məhəmməd Əsədov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Məhəmməd Əsədov
Məhəmməd Nəbi oğlu Əsədov
Məhəmməd Əsədov
Bayraq
Azərbaycan Respublikasının
Daxili İşlər Naziri
Bayraq
23 may 1990 — 18 noyabr 1991
Sələfi: Aydın Məmmədov
Xələfi: Tofiq Kərimov
Bayraq
Quba Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi
Bayraq
1989 — 1990
Bayraq
Ağdaş Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi
Bayraq
1988 — 1989
Bayraq
Jdanov Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi
Bayraq
1983 — 1986
 
Təvəllüdü: 5 dekabr 1941(1941-12-05)
Zəngilan rayonu, Baharlı, Azərbaycan SSR, SSRİ
Vəfatı: 20 noyabr 1991 (49 yaşında)
Qarakənd, Xocavənd rayonu, Azərbaycan
Ölüm səbəbi: Qarakənd faciəsi
Atası: Nəbi Əsədov
Anası: Eyzəngül Əsədova
Həyat yoldaşı: Məleykə Əsədova
Uşaqları: Natiq Əsədov
Nazim Əsədov
Rasim Əsədov

Məhəmməd Nəbi oğlu Əsədov (d. 12 dekabr 1941, Zəngilan rayonu, Baharlı, Azərbaycan SSR, SSRİ — ö.  20 noyabr 1991, Qarakənd, Xocavənd rayonu, Azərbaycan) – Azərbaycan Respublikasının dövlət xadimi və milis general-mayoru. O, 20 noyabr 1991-ci ildə Xocavənd rayonu yaxınlığında, bir sıra digər dövlət xadimi ilə birgə içində olduğu Mi-8 vertolyotunun erməni hərbi birləşmələri tərəfindən vurulması nəticəsində şəhid olmuşdur.[1]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Erkən illəri[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmməd Əsədov 1941-ci il dekabr ayının 5-də Zəngilan rayonunun Baharlı kəndində anadan olub.[2] O, Baharlı kəndində dördüncü sinfi bitirəndən sonra təhsilini Zəngilan rayonunun Mincivan qəsəbəsində yerləşən orta məktəbdə davam etmişdir.[3] 1958-ci ildə orta məktəbi bitirib, həmin ildə Bakı Statistika Texnikumuna daxil olub. 1960-cı ildə həmin texnikumu müvəffəqiyyətlə başa vurub və Zəngilan rayonunda inspektor vəzifəsində çalışıb.[2] 1961-ci ildə ordu sıralarına çağırılıb və 1964-cü ilə qədər orduda xidmət edib.[2] 1964-cü ildə ordu sıralarından tərxis olunduqdan sonra Sumqayıt şəhərinə üz tutub və 1 saylı trestdə betonçu kimi işləyib.[4] 1965-ci ildə S.M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət universitetinin “Maliyyə və kredit” fakültəsinə daxil olub. 1965-ci ildə 2 saylı trestdə mühasib işləyib, 1967-1968-ci illərdə Plan şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışıb.[2] 1968-ci ildə Məhəmməd Əsədov Sumqayıt Şəhər Partiya Komitəsinin Sənaye şöbəsinə təlimatçı vəzifəsinə irəli çəkilib.[2]

Xalq Təsərrüfatı İnstitutu yarandıqdan və “Maliyyə və kredit” fakültəsi bu instituta verildiyindən Məhəmməd Əsədov 1970-ci ildə D.Bünyadzadə adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitunun “Maliyyə və kredit” ixtisası üzrə tam kursunu bitirib.[2] 1973-1975-ci illərdə onu Sumqayıt Şəhər Partiya Komitəsində sənaye şöbəsinin müdiri, 1975-1978-ci illərdə isə Təşkilat şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin ediblər. 1978-ci ildə Məhəmməd Əsədov Ağsu Rayon İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsinə göndərilib.[2]

1980-ci ilə qədər Ağsu rayonunda fəaliyyət göstərib.[2] Yaxşı işi qiymətləndirilib və Məhəmməd Əsədov Moskva Təhlükəsizlik Akademiyasına göndərilib.[2] 1982-ci ildə akademiyanı qırmızı diplomla başa vurub. Azərbaycan Təhlükəsizlik Nazirliyində məsul vəzifədə çalışıb.[2] 1983-1986-cı illərdə Jdanov Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi vəzifəsində işləyib.[2][3] 1986-1988-ci illərdə Məhəmməd Əsədov Mərkəzi Komitədə yüksək vəzifədə işləyəndə dəfələrlə Xankəndiyə gedir.[4] Oradan qayıdanda o qeyd edirdi:

" Xankəndində elə bil Azərbaycan hökuməti yoxdur, ermənilər necə istəyir, o cür də hərəkət edirlər.[4] "

İşlədiyi müddətdə göstərdiyi işgüzarlığına, biliyinə, qabiliyyətinə görə onu Mərkəzi Komitəyə dəvət edirlər və 1986-cı ildən 1988-ci ilə qədər Məhəmməd Əsədov inzibati orqanlar şöbəsinə müdirlik edir.[2] 1988-1989-cu illərdə Ağdaş Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi vəzifəsində işləyir.[2] İşlədiyi müddətdə öz təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə təsərrüfatın bütün sahələrini ön cərgəyə çıxarır. 1989-1990-cı illərdə bu fəaliyyətini Quba Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi kimi məsuliyyətlə davam etdirir və onun gördüyü bütün işlər yüksək qiymətləndirilir.[4]

Qarabağ müharibəsi zamanı[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmməd Əsədov 1990-cı ilin may ayında Azərbaycan Respublikasının Daxili İşlər naziri vəzifəsinə təyin edilir.[2] Azərbaycanın Ermənistanla sərhəd rayonlarını gəzərək erməni təcavüzünü gözləri ilə görən nazir Məhəmməd Əsədov həyəcan təbili çalır, təcili tədbirlərin görülməsi üçün Moskvaya – SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinə müraciət ünvanlayır, asayişi qorumaq üçün silah-sursat tələb edirdi.[5] O, tez bir zamanda Xüsusi Təyinatlı Milis Dəstəsini yaradır.[5] Məhəmməd Əsədov Xocalı hava limanında ermənilərin gediş-gəlişinə nəzarəti gücləndirmək üçün DİN-in qüvvələrini səfərbər edir.[5] DİN Respublikanın çıxış yollarını ciddi nəzarətdə saxlayırdı.[5]

1990-cı il noyabr ayının 5-də Məhəmməd Nəbi oğlu Əsədova general-mayor rütbəsi verilir.[2] 1991-ci ilin noyabr ayına qədər Daxili İşlər naziri vəzifəsində çalışır.[2] Məhəmməd Əsədov göstərdiyi şücaətə görə müşavir kimi yüksək vəzifəyə təyin edilir.[2] Ali rütbənin verilməsi onu heç də arxayın salmır. O, yenidən sərhəd rayonlarına, Qarabağa, Ağdama, Göygölə, Gədəbəyə, Kəlbəcərə, Laçına, Goranboya, Tərtərə gedir.[5] Çaykənd, Qarabulaq, Todan, Erkəc, Mənəşid və digər kəndlərin quldurlardan təmizlənməsi əməliyyatlarında şəxsən iştirak edir.[5] General Ramiz Məmmədovun xatirələrindən:

" Məhəmməd Əsədovun adından belə erməni separatçıları qorxurdular. Ratsiya vasitəsi ilə danışıqlar zamanı onun gizli kodu “Черный полковник” (azərb. Qara polkovnik) idi.[5] "

Bölgələrdən Bakıya dönən Əsədov müdafiənin gücləndirilməsi üçün təxirəsalınmaz, təcili tədbirlərin görülməsi barədə 27.08.1991-ci il tarixli №2/149 saylı altı vərəqdən ibarət məktubla Baş nazirə və Prezidentə kəskin müraciətlər edir, təkliflərini bildirirdi. Məhəmməd Əsədov 1991-ci ilin noyabrında Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin yaradılmasını tezləşdirmək, ordu quruculuğu işində mərkəzlə hüquq-mühafizə orqanları arasında birgə işin təşkilini həyata keçirmək üçün dövlət müşaviri təyin olunur.[5]

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Qarakənd faciəsi

1991-ci il noyabrın 20-də saat 12.57-də Ağdam uçuş zolağındakı Mİ-8 tipli iki vertolyotun 69 və 72 nömrəli yanacaq bakları doldurulur.[6] Mİ-8 N69 vertolyotu əsas vertolyot olmalı, onu iki nəfər - 1981-ci ildə Əfqanıstan döyüşlərində iştirak etmiş kapitan Lantev Mamontov və kapitan Pyotr Babuşkin idarə etməliydi.[6] İkinci vertolyot - Mİ-8 N72 isə birincini müşaiyət etməli idi.[6] Amma ikinci vertolyot müşayiət olunmadan, yəni təhlükəsizliyi təmin edilmədən 13.48-də birincinin yerinə havaya qalxır.[6]

Hesablamalara görə, Qarakənd üzərində üç yüz metr yüksəklikdə uçan Mİ-8 N72 vertolyotu 1991-ci il noyabrın 20-də saat 14:42 dəqiqədə vuruldu.[7] Qarakənd faciəsisi haqqında ilkin məlumat Prezident Aparatına saat 19:55-də çatır.[7] Lakin bu faciə haqqında xəbər Xankəndidən erməni dilində yayımlanan «Vətən və vətəndaş» verilişinin xəbərlər bölümündə, saat 15:30-da yayımlanmışdı.[7] Həmin gün Yerevan radiosu saat 16:15-də həmin xəbərin «qəza» kimi şərhini verdi.[7] Saat 16:40-da Tehran radiosu, 17:00-da Moskva radiosu açıqladı.[7]

Həlak olanlar arasında Məhəmməd Əsədov da var idi.[8][9] Ümumilikdə qəza nəticəsində 22 nəfər həlak olub.[9] İlkin olaraq Azərbaycanın nümayəndə heyətinin məlumatına görə, cəsədlərdən 12-si tam şəkildə tanınırdı, 3-cü qismən tanınırdı, qalanlarının şəxsiyyəti isə ekspertiza nəticəsində müəyyən edildi.[10]

Jurnalist Salman Alıoğlunun sözlərinə görə, Mərzilini keçəndə hərbiçilər jurnalistləri saxladılar və o əraziyə bir sutka heç kəsi buraxmadılar.[11] Alıoğluya görə, jurnalistlər əraziyə gedəndə ruslar və ermənilər ərazidə ciddi təmizləmə işi aparmışdılar.[11] Onun fikrincə, vertolyot yerə düşmüş və onlar vertolyotu yerdə yandırmışdılar:[11]

" Vertolyotdan təxminən 500-600 metr məsafədə nazir müavini Qurban Namazəliyevin cəsədi vardı. 700-800 metrlikdə Osman Mirzəyevin cəsədi vardı. Mən o vaxt dediyim versiyada qalıram ki, onlar vertolyotu endirəndə içindəkilər sağ olublar.[11] "

Alıoğlunun sözlərinə görə, səfərdən əvvəl İsmət Qayıbov və Məhəmməd Əsədov kürk geyinmişdi və onların kürkünün altında İsrail istehsalı olan avtomatları var idi.[11] Jurnalistin fikrincə, vertolyotun içində atışma olub.[11] Alıoğluya görə, meyitləri tabutlara yerləşdirəndə vertolyotda olanlarla, tabutda olanların sayı düz gəlmirdi və təxminən üç-dörd cəsəd yox idi.[11] Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.[4]

Şəxsi həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmməd Əsədov Məleykə xanım ilə 1968-ci il noyabrın 17-də ailə həyatı qurmuş və ömrünün sonuna qədər onunla evli idi.[3][12][4] Nazim, Rasim və Natiq adlı oğulları yagidar qalıb.[12]

İrsi[redaktə | əsas redaktə]

Qarabağ müharibəsinin ilk günlərində Famil Mehdi tərəfindən yaradılmış "Nicat" cəmiyyətinin təsis etdiyi mükafat və Bakıda Xətai rayon 29 saylı tam orta məktəb onun adını daşıyır.[13] Məktəbin həyətində Məhəmməd Əsədovun büstü ucaldılıb.[13] Zəngilan, Sumqayıt, Ağsu, Beyləqan, Ağdaş, Quba və Bakıda bir neçə təhsil müəssisəsi, gəmi, küçə və xiyaban, idarə və müəssisə onun adını daşıyır.

Ədəbiyyatda[redaktə | əsas redaktə]

Şair Oqtay Zəngilanlı Məhəmməd Əsədova "Ağlayır ana Zəngilan" şeirini həsr etmişdir.[13]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Müəmmalı şəkildə həlak olan birinci prokurorun - HƏYAT HEKAYƏTİ". femida.az. Arxivləşdirilib: [1] saytından 17 iyul 2016 tarixində. http://femida.az/news.php?id=9033. İstifadə tarixi: 17 iyul 2016.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 "General Məhəmməd Əsədov: böyük vətənpərvər, unudulmaz şəxsiyyət". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [2] saytından 20 iyul 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/525/2013/yanvar/289462.htm. İstifadə tarixi: 20 iyul 2016.
  3. 3,0 3,1 3,2 "General Məhəmməd Əsədov kim olub?". www.baymedia.az. Arxivləşdirilib: [3] saytından 21 iyul 2016 tarixində. http://www.baymedia.az/news.php?id=28305#.V5Ak-PkrKUk. İstifadə tarixi: 21 iyul 2016.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Şirinova, Arzu. "General Məhəmməd Əsədov...". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [4] saytından 20 iyul 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2010/noyabr/140067.htm. İstifadə tarixi: 20 iyul 2016.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 "General Məhəmməd Əsədov: böyük vətənpərvər, unudulmaz şəxsiyyət". 525.az. Arxivləşdirilib: [5] saytından 21 iyul 2016 tarixində. http://525.az/site/?name=xeber&news_id=4735. İstifadə tarixi: 21 iyul 2016.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Şirinova, Arzu. "Qarakənd düyünü". anl.az. Arxivləşdirilib: [6] saytından 17 iyul 2016 tarixində. http://anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2010/noyabr/142717.htm. İstifadə tarixi: 17 iyul 2016.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 (2005) GENOSID......ECOCID. Bakı: «Adiloğlu» nəşriyyatı, 544.
  8. Makili-Aliyev, Kamal. "Enforcement of International Law in the Nagorno-Karabakh Conflict". lup.lub.lu.se. p. 12. Arxivləşdirilib: [7] saytından 17 iyul 2016 tarixində. https://lup.lub.lu.se/luur/download?func=downloadFile&recordOId=1555213&fileOId=1563584. İstifadə tarixi: 17 iyul 2016.
  9. 9,0 9,1 "20 Noyabr, 1991-ci il “Qarakənd faciəsi” kimi əbədi xatirələrdə qaldı". azl.abna24.com. Arxivləşdirilib: [8] saytından 17 iyul 2016 tarixində. http://azl.abna24.com/index.php/cultural/shia-rights/archive/2015/11/20/720649/story.html. İstifadə tarixi: 17 iyul 2016.
  10. Əliyev, Zaur. "Qarakənd faciəsi unudulmamalıdır". karabakhinfo.com. Arxivləşdirilib: [9] saytından 17 iyul 2016 tarixində. http://karabakhinfo.com/21062. İstifadə tarixi: 17 iyul 2016.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 "Əcələ qaçan deputat və ya İsmət Qayıbovun sonuncu yemək sifarişi". kulis.lent.az. Arxivləşdirilib: [10] saytından 17 iyul 2016 tarixində. http://kulis.lent.az/print/6768. İstifadə tarixi: 17 iyul 2016.
  12. 12,0 12,1 "“Nə övladlarım, nə mən Məhəmməddən doyduq...”". anl.az. Arxivləşdirilib: [11] saytından 20 iyul 2016 tarixində. http://anl.az/down/meqale/tezadlar/2015/noyabr/464619.htm. İstifadə tarixi: 20 iyul 2016.
  13. 13,0 13,1 13,2 "Ölüm sevinməsin qoy". www.anl.az. Arxivləşdirilib: [12] saytından 20 iyul 2016 tarixində. http://www.anl.az/down/meqale/respublika/2013/may/306813.htm. İstifadə tarixi: 20 iyul 2016.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]