Məhəmməd bəy Şahmalıyev

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Məhəmməd bəy Şahmalıyev

Şahmalıyev Məhəmməd bəy Nəsrullah bəy oğlu
Məhəmməd bəy Şahmalıyev
Bayraq
Zaqatalanın qubernatoru
Bayraq
17 aprel 1919 — 16 yanvar 1920
Sələfi: Əliyar bəy Haşımbəyov
Xələfi: Bahadur xan Mallaçixanov
 
Təhsili: Tiflis gimnaziyası, Novorossiya İmperator Universiteti[1]
Doğum tarixi: 1870(1870-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Samux, Yelizavetpol quberniyası, Rusiya İmperiyası
Vəfat tarixi: 1924(1924-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Bakı
Atası: Nəsrullah bəy Şahmalıyev
Anası: Şahpəri xanım Şahmalıyeva
Həyat yoldaşı: Fatma xanım Şahmalıyeva
Uşaqları: Şahpəri xanım Şahmalıyeva

Şahmalıyev Məhəmməd bəy Nəsrullah bəy oğlu - Zaqatalanın 2-ci qubernatoru (16.3.1919 -1920)

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmməd bəy ilk təhsilini Samuxda öz ailəsində alıb. O, 7 yaşınadək rusca bir söz belə bilməyib, ancaq atası təxminən 1877-də onu Tiflisə oxumağa göndərib və bundan sonra o, ruscanı mükəmməl mənimsəyib. Tiflisdə olarkən Məhəmməd bəyin, Şahmalıyevlər ailəsinin çox yaxın dostu knyaz Orbelianinin himayəsi altında olduğu güman edilir.

Tiflis klassik gimnaziyasını uğurla bitirən (təx. 1891-də) Məhəmməd bəy Odessa şəhərinə gedib və buradakı Novorossiysk Universitetinin hüquq fakültəsinə girib. O, bu universitetdə yaradılmış Azərbaycan həmyerlilər təşkilatının başçılarından biriydi. 1896-da universiteti də uğurla başa vuran Məhəmməd bəy hüquqşünas diplomu alaraq dövlət qulluğuna başlayıb.

Rusiya imperatorunun qardaşı, böyük knyaz Nikolay Nikolayeviç Romanov Nəsrullah bəy Şahmalıyevlə dostluq edirdi. (Böyük knyaz Samuxda Nəsrullah bəyin qonağı olarkən bəy ona cins atlar, o isə bəyə içində çox bahalı brilyant qaşlı üzük olan qızıl burunotu qabı - tabakerka bağışlamışdı). Təbii ki, bu dostluq Məhəmməd bəyin dövlət qulluğunda irəliləməsinə və cəmiyyətdə nüfuz qazanmasına müsbət təsirsiz ötüşməyib.

1906-da Tiflisdə Qafqaz canişininin başçılığı altında onun sarayında keçirilən qurultayda 1905-ci il erməni-müsəlman qırğınının nəticələri müzakirə edilərkən orada Tiflis müsəlmanlarını təmsil edən Məhəmməd bəy Əhməd bəy Ağayev, Əlimərdan bəy Topçubaşov və başqa müsəlman nümayəndələriylə birgə çox fəallıq göstərib, avantürist ermənilərin ikiüzlü çıxışlarını, yalan, böhtan və iftiralarını dərin məntiqli tutarqalarıyla, çoxlu danılmaz faktlarla alt-üst edib və özünü əsl ictimai xadim kimi tanıda bilib.

Qurultayın çıxardığı qərara məhz onun təklifiylə Azərbaycan əhalisinin xeyrinə bir çox maddələr salınıb. Buradakı çıxışları Məhəmməd bəyin nə qədər cəsarətli, prinsipial, yurdsevər və elsevər bir insan olduğunu əyani şəkildə göstərir. (Qurultaydan geniş hesabatlar «Həyat», «İrşad» və «Kaspi» qəzetlərində dərc edilib).

Məhəmməd bəy Şahmalıyev 1913-də Şəki qəzasının , 1914-15-dəsə Ərəş qəzasının rəisiydi.

Azərbaycan Cümhuriyyəti dönəmində rəsmən yenicə Azərbaycan ərazisi kimi təsdiq edilmiş Zaqatalanın qubernatoru olan (16.3.1919 -1920) Məhəmməd bəy Şahmalıyev, təbii ki, işində bir çox çətinliklərlə üzləşib. Bu vaxt o, Azərbaycan Cümhuriyyətinin Zaqatala quberniyasıyla Gürcüstan Respublikası Tiflis quberniyasının Siqnax qəzası arasında müvəqqəti sərhədi müəyyənləşdirən beynəlxalq Azərbaycan - Gürcüstan komissiyasının sədri təyin edilib və komissiyanın 25 oktyabr - 2 noyabr 1919-da keçirilən yığıncaqlarında Azərbaycan hökuməti adından çıxış edərək gənc dövlətimizin mənafeyini ləyaqətlə müdafiə edib (komissiya iclaslarının geniş stenoqramı durur).

Vəfatı[redaktə | əsas redaktə]

Sovet dönəmində Məhəmməd bəyin də taleyi bütün Azərbaycan kübar nəsillərinin taleyi kimi çox acınacaqlı oldu. Bütün əmlakını və var-dövlətini ac-yalavac, işdançaq, cahil, tərbiyəsiz və qaniçən bolşevik quldurlar müsadirə etdilər, şərəf və ləyaqətini alçaltdılar. Düzdür, başqa Şahmalıyev bəyləri kimi onu da güllələnməkdən qorumağa N.Nərimanovun gücü çatdı, ancaq bu cismani salamatlığın mənəvi ölümdən fərqi çox azdı.

1920-dəki məhkəməsində son söz verilərkən demişdi ki, məni keçmiş nökərim Keçəl Dursun mühakimə edir; bu günü görməkdənsə mənə güllələnmək xoşdur. Ancaq Nərimanov işə qarışdıqdan sonra Məhəmməd bəyə «böyük mərhəmət» göstərildi - o, ev dustağı edildi. (Bu «bağışlanma» ya ciddi «yüngülləşdirici səbəb» də vardı - doğrudan da, Şahmalıyev bəyləri siyasi işlərdən həmişə uzaq qaçıblar. Hətta yüksək vəzifələr tutmuş heç bir Şahmalıyev Cümhuriyyət çağında Müsavatın, sovet çağında kommunist partiyasının üzvü olmayıb!).

İndiki Sabir bağının yerindəki mənzildə 4 il ev dustağı kimi yaşayan görkəmli dövlət xadimi 1924-də haqqa qovuşdu. Onun hədsiz var-dövlətininin bolşevik dişindən düşərək salamat qalmış nadir qırıntıları içərisində ən qiymətlisi nəvəsi Leyla xanım Şamil bəy qızı Şahmalıyevanın göz bəbəyi kimi qoruduğu çar dövründə nəşr olunmuş «Brokhauz və Yefron Ensiklopediyası»dır.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmməd bəy Şahmalıyevin nəsli bu gün də davam etməkdədir. Onun ilk ömür-gün yoldaşı, dünyadan çox erkən köçmüş Fatma xanımdan (?-1899) bir övladı - anasının adını verdiyi Şahpəri xanım (1898-1981) olub.

Atasının əmisi oğlu Mahmud bəy Şahmalıyevlə ailə quran (Şahmalıyevlər başqa nəslə qız verməzdilər) Şahpəri xanımın ondan 3 oğlu (Fərhad, Tofiq, Rüstəm) və 1 qızı (Xədicə) dünyaya gəlib. Fatma xanımdan sonra Əminəxatın xanım Şahmalıyevayla evlənmiş Məhəmməd bəyin ondan 3 oğlu [Ehsan bəy (1899-sürgündə ölüb), Şamil bəy (1903-1990), Mehralı bəy] və 2 qızı (Səltənət xanım və Ədalət xanım) var. Onların övladları keçmiş Sovetlər Birliyinə səpələnərək bu gün Bakı, Moskva, Odessa, Daşkənd və başqa şəhərlərdə yaşamaqdadır.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]