Məhsulun idarə edilməsi

Məhsulun idarə edilməsi və ya məhsul menecmenti (ing. product management) — məhsulların bütün həyat dövrü mərhələlərində planlaşdırılması, işlənilməsi, bazara çıxarılması və marketinqi ilə məşğul olan şirkətdaxili təşkilati funksiya. "Məhsulun idarə edilməsi" həm də spesifik bir məhsulun bazara çıxarılması üzrə çoxsaylı və müxtəlif fəaliyyətləri təsvir edən ümumiləşdirilmiş termindir.

Praktiki nöqteyi-nəzərdən məhsul menecmenti iki peşəkar intizamı birləşdirən sahədir: məhsulun planlaşdırılması və məhsulun marketinqi. Bunun səbəbi odur ki, məhsulun funksional imkanları planlaşdırma səyləri nəticəsində istifadəçi üçün yaradılır, məhsulun dəyəri isə marketinq fəaliyyəti vasitəsilə alıcıya təqdim olunur.

Məhsulun planlaşdırılması və marketinqi bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənsə də, təbiətlərinin oxşarlığına görə bəzi şirkətlər onları vahid bir istiqamət — məhsul menecmenti kimi qəbul edirlər. Lakin funksional bölgü zamanı məhsul menecmentini bu iki sahəyə ayırmaq və aralarındakı lazımi sinergiyanı mühafizə etmək mümkündür. Məhsul meneceri ilə marketinq meneceri arasındakı əsas fərq ondadır ki, birinci məhsula təsir etmək üçün auditoriyanı öyrənir, ikinci isə auditoriyaya təsir etmək üçün məhsulu öyrənir.^[1]

Əsas vəzifələr

Məhsulun idarə edilməsi çərçivəsində həyata keçirilən fəaliyyətlər:

Strateji planlaşdırma: Bazarın təhlili və məhsulun yol xəritəsinin (ing. roadmap) yaradılması;
Məhsulun işlənilməsi: Mühəndis və dizaynerlərlə bərabər məhsulun yaradılması prosesinə rəhbərlik;
Bazara çıxış (ing. Go-to-market): Satış kanallarının və qiymət siyasətinin müəyyən edilməsi;
Həyat dövrünün idarə edilməsi: Məhsulun bazardakı performansının izlənilməsi və lazım gəldikdə yenilənməsi.^[2]

Məhsulun təsviri

Məhsulun idarə edilməsi, əsasən iki hissədən — məhsulun işlənilməsi və məhsulun marketinqindən ibarətdir. Bu iki istiqamət fəaliyyət xüsusiyyətlərinə görə fərqlənsələr də, hər ikisi satış gəlirlərini, şirkətin bazar dəyərini və mənfəəti maksimallaşdırmaq məqsədi daşıyır. Məhsul meneceri bazar şəraitinin təhlili və məhsuldan istifadə imkanlarının müəyyən edilməsi üçün birbaşa məsuliyyət daşıyır.^[3]

Məhsulun idarə edilməsi strateji səviyyədən taktiki səviyyəyə qədər bir çox fəaliyyəti əhatə edir və şirkətin təşkilati strukturundan asılı olaraq dəyişir. Bu funksiya müstəqil şəkildə və ya şirkətin marketinq fəaliyyətinin bir hissəsi kimi yerinə yetirilə bilər.

Məhsul menecmenti əsasən yeni məhsulların işlənilməsinə fokuslanır. Məhsulun İnkişafı və İdarə Edilməsi Assosiasiyasının (PDMA) məlumatına görə, məhsulun nailiyyətini və rentabelliyini təmin edən əsas amil — yeni məhsulların təkmilləşdirilməsi və diferensiasiyasıdır (fərqləndirilməsidir). Məhz bu yanaşma məhsula unikal üstünlük qazandırır və müştəri üçün dəyər yaradır.^[4]

Məhsulun işlənilməsi (tərtibatı)

Məhsulun işlənilməsi mərhələsi aşağıdakı əsas vəzifələri əhatə edir:^[5]

Potensial yeni məhsulun müəyyən edilməsi: Bazar imkanlarının və boşluqların tapılması;
Bazar ehtiyaclarının təyin olunması: İstehlakçıların ödənilməmiş tələbatının analizi;
Məhsula dair tələblərin müəyyən edilməsi: Texniki və funksional spesifikasiyaların hazırlanması;
Məhsulun inkişaf planlaşdırılması: Resursların ayrılması və zaman qrafikinin və ya yol xəritəsinin (ing. roadmap) yaradılması.

Məhsulun marketinqi

Məhsulun marketinqi, ilk növbədə, məhsulun həyat dövrünün idarə edilməsindən (ing. Product Lifecycle Management — Qısaca: PLM) ibarətdir. Müasir yanaşmaya görə, məhsulun həyat dövrünün 11 əsas mərhələsini fərqləndirmək mümkündür:^[6]

Marketinq və bazarın öyrənilməsi;
Məhsulun layihələndirilməsi və işlənilməsi;
Proseslərin planlaşdırılması və işlənilməsi (istehsal texnologiyaları, istismar və s.);
Satınalma fəaliyyəti;
İstehsal və ya xidmətlərin göstərilməsi;
Qablaşdırma və saxlama;
Satış və realizasiya;
Quraşdırma və istismara verilmə;
Texniki yardım və xidmət;
Servis xidməti;
İstismar müddətinin sonunda utilizasiya və təkrar emal.

PLM-in inkişafı

"Məhsulun həyat dövrünün idarə edilməsi" termini müvafiq texnologiyaların təxminən iyirmi illik təkamülü nəticəsində yaranmışdır. 1990-cı illərin ortalarına qədər məhsul haqqında məlumatın hansı kateqoriyalara aid edilməsi barədə vahid fikir yox idi. Tədricən bu məlumatlar konkretləşərək "Məhsul haqqında məlumatların idarə edilməsi" (ing. Product Data Management — PDM) terminini formalaşdırmışdır. Son illərdə bu istiqamət həm əhatə dairəsi, həm də həll yollarının gücü baxımından genişlənərək PLM termininə çevrilmişdir. Bu termin hazırda aşağıdakı biznes yanaşmalarını təsvir edir:^[7]

Məhsula aid intellektual kapitalın və məlumatın yaradılması;
Bu komponentlərin idarə edilməsi;
Kapital və məlumatın məhsulun bütün həyat dövrü boyu məqsədyönlü istifadəsi.

PLM-in tətbiq sahələri

PLM sistemlərinin tətbiq sahəsi sürətlə böyüyür. Bu sistemlər intellektual aktivlərin mübadiləsini təmin edərək müəssisələrə lazımi keyfiyyətdə məhsul istehsal etməyə və müştərilərə ən yaxşı üstünlükləri təqdim etməyə imkan verir. Hazırda PLM aşağıdakı sahələrdə tətbiq olunur:^[8]

İdeyaların formalaşdırılması prosesinin idarə edilməsi;
Rəqəmsal istehsal;
Modelləşdirmənin təhlili və idarə edilməsi;
Satışdan sonrakı xidmət (təmir, texniki xidmət və istismar);
Zəmanət xidməti proqramları;
Portfel aktivlərinin və məhsul portfelinin idarə edilməsi;
Mexatronika (elektron cihazların və proqram təminatının inteqrasiyasının idarə edilməsi).

PLM-in əsas vəzifələri

Məhsulun işlənilməsindən utilizasiyasına qədər PLM-in altı əsas vəzifəsi fərqləndirilir:^[9]

Məhsul haqqında məlumatların idarə edilməsi: Bu məlumatlar istehsal, təchizat və satış tapşırıqlarını həll edir. Təcrübə göstərir ki, elektron məlumat idarəçiliyi istehsal müddətini 1.5 dəfə, xərcləri isə 50–80% azaldır.
Avadanlıqların həyat dövrünün idarə edilməsi: Müəssisələrə avadanlıqların dəyişdirilməsi və texniki xidmətinin dəqiq planlaşdırılmasına kömək edir.
Proqram və layihə idarəetməsi: Strateji qərarların qəbulu üçün məlumat təqdim edir, büdcəyə nəzarəti və kommunikasiya axınlarını tənzimləyir.
Bölmələr arası qarşılıqlı əlaqə: Layihələndirmə, istehsal və satış proseslərinin inteqrasiyası yeni məhsulun bazara çıxarılma sürətini və rəqabət qabiliyyətini artırır.
Keyfiyyətin idarə edilməsi: İstehlakçının artan tələblərini qarşılamaq üçün bütün mərhələlərdə effektiv nəzarət sistemlərinin (tədqiqatdan utilizasiyaya qədər) tətbiqini təmin edir.
Ətraf mühitin və əməyin mühafizəsi: PLM sistemləri riskləri minimuma endirmək, ekoloji tənzimləmələrə əməl etmək və şirkətin nüfuzunu mühafizə etmək üçün lazımi komponentləri ehtiva edir.

İstinadlar

↑ "What is product management and who is a product manager?" (rus). 26 yanvar 2019. 4 fevral 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 aprel 2026.
↑ Haines, Steven. The Product Manager's Desk Reference (ingilis). McGraw-Hill Education. 2014. ISBN 978-0071824774.
↑ Ettlie, John E. Managing Innovation (ingilis). Butterworth-Heinemann. 2006.
↑ "New Product Development Body of Knowledge". Product Development and Management Association (PDMA) (ingilis). İstifadə tarixi: 2 aprel 2026.
↑ Crawford, C. Merle; Di Benedetto, Anthony. New Products Management (ingilis) (11th). McGraw-Hill Education. 2014.
↑ Stark, John. Product Lifecycle Management: 21st Century Paradigm for Product Realisation (ingilis). Springer. 2015. ISBN 978-3319174396.
↑ "What is PLM?". CIMdata (ingilis). 24 avqust 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 aprel 2026.
↑ Grieves, Michael. Product Lifecycle Management: Driving the Next Generation of Lean Thinking (ingilis). McGraw-Hill. 2006.
↑ Terzi, Sergio; Bouras, Abdelaziz. "Product Lifecycle Management - from its history to its new role". International Journal of Product Lifecycle Management (ingilis). 2010.

Ədəbiyyat siyahısı

Kahn, Kenneth B. (Editor). The PDMA Handbook of New Product Development. Second Edition. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, 2005.
Product Management & Product Marketing — A Definition." April 7, 2006. Retrieved March 1, 2012 http://michael.hightechproductmanagement.com/2006/04/product_management_product_marketing.html
Product management and project management — Two Functions, Two Vital Roles. AIPMM http://www.aipmm.com/html/newsletter/archives/000034.php

[1] "What is product management and who is a product manager?" (rus). 26 yanvar 2019. 4 fevral 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 aprel 2026.

[2] Haines, Steven. The Product Manager's Desk Reference (ingilis). McGraw-Hill Education. 2014. ISBN 978-0071824774.

[3] Ettlie, John E. Managing Innovation (ingilis). Butterworth-Heinemann. 2006.

[4] "New Product Development Body of Knowledge". Product Development and Management Association (PDMA) (ingilis). İstifadə tarixi: 2 aprel 2026.

[5] Crawford, C. Merle; Di Benedetto, Anthony. New Products Management (ingilis) (11th). McGraw-Hill Education. 2014.

[6] Stark, John. Product Lifecycle Management: 21st Century Paradigm for Product Realisation (ingilis). Springer. 2015. ISBN 978-3319174396.

[7] "What is PLM?". CIMdata (ingilis). 24 avqust 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 aprel 2026.

[8] Grieves, Michael. Product Lifecycle Management: Driving the Next Generation of Lean Thinking (ingilis). McGraw-Hill. 2006.

[9] Terzi, Sergio; Bouras, Abdelaziz. "Product Lifecycle Management - from its history to its new role". International Journal of Product Lifecycle Management (ingilis). 2010.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]