Məmmədqulu bəy Kəngərlinski

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
MƏMMƏDQULU BƏY KƏNGƏRLİNSKİ
Məmmədqulu bəy Kəngərli.jpg
Doğum tarixi 1864(1864-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Naxçıvan
Vəfat tarixi 8 avqust 1905(1905-08-08)
Vəfat yeri Tiflis
Vəfat səbəbi Batumda erməni daşnakları tərəfindən öldürülmüşdür.[1]
Təhsili Peterburq Ali Topçuluq Məktəbi, 1884[2]

Məmmədqulu bəy Kəngərlinski — çar ordusunun zabiti, vəkil.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Məmmədqulu bəy Kəngərlinski 1864-cü ildə Naxçıvan şəhərində doğulmuşdu. İlk təlim-tərbiyəsini atasından, ibtidai təhsilini xüsusi müəllimdən almışdır. O zaman təbii məktəb olan ev tərbiyəsini lazımınca qurtarıb, xaricdə oxuyacaq yaşa çatan vaxt atasının silginə daxil olaraq Tiflis hərbi məktəbinə - kadetlər korpusuna daxil olur. Sonra təhsilini davam etdirmək üçün Sankt-Peterburq hərbi Mixaylovski ali topçu məktəbinə girir. Burada 1882-ci ildə unter-zabit rutbəsini yüksəlir.

Xeyli vaxt zabitlik rütbəsində olub millətə, dövlətə, vətənə hüsnü-xidmət göstəribdir. İlahi istedadı və insanı ləyaqəti sayəsində hamının hörmətini qazandı. Bacarıq və qabiliyətinə görə ştabs-kapitan mənsəbinə keçirildi. Millət və vətənə bir an xidmətdən geri qalmadı. 1893-cü ildə qədər əsgəri qulluqda xidmət eylədi. Dövlət və vətənə bayraq və qılıncla göstərdiyi xidmətləri bir az da elm və qələm ilə göstərmək fikrinə düşdü.

Ştabs-kapitan rütbəsində istefa verib vətənə qayıtdı. Bir-iki il vətənində, doğulduğu yerdə-Naxçıvanda qaldıqdan sonra İrəvan şəhərinə getdi. Canından əziz sevdiyi millətini görüb ən çox nələrə möhtac olduğunu öyrəndi. Bildi ki, İrəvan quberniyasının müsəlmanları dilsizlikdən, elmsizlikdən, dövlətin, qanuni hökumət məmurlarının hüquqlarını bilmədiklərindən hər an bir müsibətdən digər bəlaya düçar olurlar. Bildi ki, ən əvvəl bacarıqlı bir vəkil olub, millətə xidmətə buradan başlamaq lazımdır. Bu arzu ilə bütün qüdrət və qeyrətini sərf edib vəkillik imtahanına hazırlaşdı. Az vaxt içində qanuni şəkildə vəkillik ixtiyarını aldı. Bir az əvvəl nə cür mükəmməl bir topçu zabiti idisə də, indi də bacarıqlı, məharətli bir vəkil idi. Demək ki, qılınc ilə qələmi birləşdirdi. Fəzl və qeyrəti, sidq və nəcabəti sayəsində az vaxtda çox şöhrət qazandı. Peterburqdakı adlı-sanlı vəkillərə müraciət edəcək adamlar mərhumun qüdrətli nitqindən, hüquqi məlumatından istifadə etməyə başladılar. Iş və iqtidar söz vəd olaraq qalmadı. Tez vaxtda əməklə meydana çıxdı. Böyük şəhid Irəvanda şöhrətli, diplomlu böyük-böyük vəkillərin qarşısında öhdəsinə götürdüyü böyük və çətin işləri həmişə müvəffəqiyyətlə həll edirdi. Fəzl və bacarığına əlavə edilən alicənablığı, millətpərvərliyi, rəhmdilliyi mərhumun adını hər kəsin ürəyində yer etdirdi. Bir çox vəkillər kimi pula, dövlətə əsla tamah etməyib, öz mənən və cismən nəcib və nəcibzadə olduğunu biruzə verirdi. Gönlü tox, niyyəti ali, ümüdi böyük, fikri geniş idi. Nitqinin gücündə, ağıl və kamalda nə mərtəbə nümunəyə layiq qeyrətlilikdə o dərəcə təqdirəlayiq idi. Hər gün evinə bir çox fəqir, yoxsul müsəlmanlar gəlib ərz-hallarını pulsuz yazdırdılar. Dərdlərinə pulsuz dərman alardılar. Bu qədər məşğuliyyəti olsa da caamatın elə bir işi olmazdı ki, mərhumun həmin işin mərkəzində olmasın. Elə bir gün olmasın. Bu səbəb ilədir ki, ülvi məqsədli şəhid belə ciddi, əhəmiyyətli bir xidmətdə məşğul ola-ola milət övladlarının tərbiyə və təhsilini əsla yaddan çıxarmazdı. Millətin salamatlığını və tərəqqəsini düşünür, birinci qapı, on birinci vasitə zəmanənin tələbinə görə açılacaq məktəb olduğunu bilirdi. Axırda vəkillik işinin ağırlığına baxmayaraq Qafqazda birinci dəfə müsəlman leyli məktəbi-pansion açdı. Zabitliyi, vəkilliyi ilə bərabər pedaqot silkinə də girdi. Ömürlərini müəllimlikdə çürüdüb Qafqazın bu qədər böyük şəhərlərində bir müsəlman pansionu aça bilməyən müəllimilərə ən ibrətbəxş bir nümunə, bir müəllim oldu. Pansionunun az bir vaxda tərəqqi dərəcəsinin ən üst mərtəbəsinə çıxardı. Günlərinin bütün saatlarını gah vəkillikdə, gah məktəb müfəttişliyində, gah millət müşavirəliyində keçirərdi. Azırda həmin ilin keçmiş mart ayında Irəvan müsalmanlarına vəkalətən Peterburqa getməyi lazım bildi.

Bu əhəmiyyətli və bu böyük iş qeyrətli və bilikli bir ağıl sahibinə möhtac olduğundan o mərhuma həvalə olunmasına üçün qərar verildi. Bu xüsusda elə bir şəxs gərək idi ki, bu na zik və məsulliyətli işi öhdəsində götürüb vəzifəsini layiqli ilə ifa edə idi. Iranlılara bu barədə əsla zəhmət olmadı. Zira gözlərinin qabağında dağ kimi səbatlı, aslan kimi cəsur, Xızr kimi sirrlər açan, həqiqət kimi zəhmətkeş Məhəmmədqulu bəy var idi. Mərhum ümumi camaatın ittifaq və seçkisi ilə bir neçə yoldaşla Peterburqda getdi.

Millətin hər növ ehtiyacını şəxsən kəramətli canişin qraf Voronsov cənabına söyləyib, daxiliyyə vəzifəsinə ərz-hal etdi. Biçarə millətin hüququnu hökumət idarələrində mühafizəyə ixtiyar sahibi olmaq üçün dili və qələmi ilə çalışdı. Məqsədi hər alda müsəlmanların hüququnu başqa qonşuları və ermənilərlə bərabər səviyyədə etmək idi. Mərhumun ali xahişi məhz Qafqaziyada təkcə rəhbərlik və böyüklük edən ermənilərlə xoş gəlmədi. Ölüm kağızlırı yazdılar. Öldürmək, şəhid etmək xəyalına düşdülər. Mərhumu Peterburqdan gələndən sonra gözləyirdilər ki, hər tövr olsa öldürsünlər. Mərhum işin bu cəhətin də başa düşmüşdü. Lakin bir neçə araqarışdıran ermənin divar dalına girib alçaqlar kimi onu öldürəcəklərindən qorxmadı. Bu işləri billə-bilə yenə vəkilliyinə, məktəbinə davam etmək istərdi. Lakin bir kimsədən kömək, dadına çatan görmədi. Axırda çarəsiz məktəbi dağıdıb, vəkilliyi də boşlayıb. Parisə getməyə, oradan millətinə özgə yolda xidmət etməyə məcbur oldu.

O millət aşiqi, o qeyrət sahibi istərdi ki, bacısı oğlu Heydəri və başqalarını Parisə aparmaqda qafqazlılara bir təlim tərbiyə qapısı da açsın. Istərdi ki, Qafqazdan tələbə getməyə vasitə olub bir dairə içində sığınıb qalan müsəlmanlara o elm və hünər mənbəyi olan Fransa dövlətinin paytaxtı Paris şəhərinin tanıtdırsın. Elə bu fikirlərlə də avqustun 25-də Irəvanı tərk edib Tiflisə getdi. Orada lazımı işlərinin görüb bacısı oğlu Heydər ağa ilə Batuma yollandı ki, gəmi ilə Parisə getsin. Batumda gəmi biletini alıb bir saat sonra yola düşməsinə intizar oldu. Bu arada dostlarına açın məktub yazmaq istədi. Bir dükandan bir qədər açıq məktub alıb, bəzi dostlarına aşağıdakı məzmunda kağızlar yazdı: "Batumdayıq. Bilet aldıq. Bir saat sonra firəng gəmisinə minib Parisə yollanırıq. Vətənim, millətim heç vaxt yanımdan çıxmayacaqdır. Xidmət məkan və yer ilən deyil, insanın özüylədir…" Bu axırıncı məktubunu poçta tutusuna buraxıb, oradan yemək yeməyə gedəcəkdi ki, erməni komitəsi tərəfindən göndərilmiş üç nəfər alçaq erməni gizləndikləri divarın dalından çıxıb qəflətən o millət fədakarlarını xəncərlə parça-parça doğrayıb qaçdılar. Yuz illərcə Irəvan qurnivayasını təkcə yetirdiyi, qafqazların fəxr edəcəyi bu qeyrət hələ 41 yaşında ikən bir neçə xanı alçağın xəncəri ilə doğrandı.

Cənnətlik şəhidin mübarək bədəni iki gün Batumda qaldıqdan sonra sentyabrın birində Batum müsəlmanlarının, Iran konsulunun və başqa bəyzadələrin iştirakı və bacısı oğlu Heygərin müşayiəti ilə Tiflisə göndərildi. Tiflis caamatı mərhumun cənazəsinin çox böyük ehtiramla tən-tənəli surətdə vağzalda qarşılaşdılar. Ordadan böyük dəstə ilə məcidə aparıb sentiyabrın 2-də öz doğma bacısının yanaında torpağa və əbədi mənzilə təslim etdilər.[3].

Məmmədqulu bəy Səkinə xanım Məşədi Məmmədqulu qızı ilə həyat qurmuşdu.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. [1]
  2. [2]
  3. Bax: M. Ordubadi, Qanlı illər, Bakı, 1991, səh.72-76