Mənasız mutasiya

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Mənasız mutasiya — Genetikada nöqtə mənasız mutasiya, transkripsiyada olan m-RNT-da və kəsilmiş, natamam və ümumiyyətlə funksional olmayan bir protein məhsulunda vaxtından əvvəl dayanma kodonu və ya nöqtə cəfəng kodonu ilə nəticələnən bir DNT ardıcıllığındakı bir nöqtə mutasiyadır. Məsələn, bir nöqtə mənasız mutasiyasının təsiri nöqtə cəfəng mutasiyasının orijinal dayanma kodonuna yaxınlığından və zülalın funksional alt domenlərinə təsir dərəcəsindən asılıdır[1]. Mənasız nöqtə mutasiyası, bir nukleotidin dəyişdirilərək başqa bir amin turşusunun əvəzlənməsinə səbəb olduğu bir nokta mutasiyasından fərqli bir missens mutasiyasından fərqlidir. Mənasız mutasiya da davamlı mutasiyadan fərqlənir ki, davamlı mutasiya dayanma kodunu silir və mənasız mutasiya onu yaradır. Talassemiya və kistik fibroz kimi bəzi genetik xəstəliklər cəfəng nöqtə mutasiyalarının nəticəsidir.

Sadə bir nümunə[redaktə | mənbəni redaktə et]

DNT: 5' - ATQ AST SAS SQA QSQ SQA AQS TQA - 3'
3' - TAS TQA QTQ QST SQS QST TSQ AST - 5'
mRNA: 5' - AUQ ASU SAS ASQ QSQ SQA AQS UQA - 3'
Protein: Met Thr His Arg Ala Arg Ser Stop

DNT ardıcıllığının dördüncü üçlüyünə (SQA) bir nöqtə cəfəng mutasiya gətirildiyini, bunun sayəsində sitozinin timinlə əvəz edildiyini, DNT ardıcıllığında TQA və tamamlayıcı zəncirdə AST meydana gəldiyini düşünək. AST UQA kimi köçürüldüyündən və daha sonra tərcümə olunduğundan, nəticədə transkript və protein məhsulu aşağıdakılar olacaqdır[2]:

DNT: 5' - ATQ AST SAS TQA QSQ SQA AQS TQA - 3'
3' - TAS TQA QTQ AST SQS QST TSQ AST - 5'
mRNA:5' - AUQ ASU SAS UQA QCQ SQU AGC UGA - 3'
Protein: Met Thr His Stop

M-RNT kodonlarının qalan hissəsi aminoproteinlərə çevrilmir, çünki tərcümə zamanı dayandırma kodonuna vaxtından əvvəl çatılır. Bu, çox vaxt normal mutant olmayan bir zülalın funksionallığından məhrum olan kəsilmiş (yəni qısaldılmış) bir protein məhsulu.

Nöqtə mənasız mutasiya vasitəçiliyi ilə m-RNT çürüməsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Erkən bitirmə kodonlarının kəsilmiş polipeptid məhsulları istehsal etmək üçün gözlənilən meylinə baxmayaraq, əslində kəsilmiş zülalların əmələ gəlməsi şəraitdə baş vermir. İnsanlar və maya göbəliyi kimi aşağı növlər də daxil olmaqla bir çox orqanizm, mənasız nöqtə mutasiyaları olan m-RNT-lərı qeyri-funksional polipeptidlərə çevrilmədən əvvəl məhv edən mənasız vasitəçiliyi olan bir m-RNT parçalanma yolu istifadə edirlər[3].

Nöqtəli mutasiyalarla əlaqəli patologiya[redaktə | mənbəni redaktə et]

Standart cədvəldə sifariş edilmiş görkəmli mutasiyaların seçilməsi genetik kod amin turşuları.[4] nöqtəli mutasiyalar qırmızı oxlarla qeyd olunur.

Mənasız mutasiyalar müəyyən bir zülalın tam tərcümə olunmasının qarşısını alaraq genetik xəstəliyə səbəb ola bilər. Ancaq eyni xəstəliyə eyni genin digər növ zərərləri səbəb ola bilər. Cəfəng nöqtə mutasiyalarının səbəb olduğu bilinən xəstəliklərə aşağıdakılar daxildir[5]:

  • Kistik fibroz (kistik fibroz transmembran keçiriciliyi tənzimləyicisindəki (CFTR) G542X mutasiyasından qaynaqlanır)
  • Beta talassemiya (β-globin)
  • Hurler sindromu
  • Dravet sindromu

Ataluren (əvvəlki adı PTC124) mənasız nöqtə mutasiyalarının yaratdığı genetik xəstəlikləri müalicə etmək üçün istifadə edilə bilən bir dərman dərmanıdır. Hal hazırda Duchenne əzələ distrofiyasının müalicəsində istifadə olunur. Kistik fibrozun müalicəsi üçün klinik sınaqlar davam edir[6].

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Sharma, Jyoti; Keeling, Kim M.; Rowe, Steven M. "Pharmacological approaches for targeting cystic fibrosis nonsense mutations". European Journal of Medicinal Chemistry (ingilis). 200. 2020-08-15: 112436. doi:10.1016/j.ejmech.2020.112436. ISSN 0223-5234. PMC 7384597 (#bad_pmc). PMID 32512483 (#bad_pmid).
  2. Balasubramanian, Suganthi; Fu, Yao; Pawashe, Mayur; McGillivray, Patrick; Jin, Mike; Liu, Jeremy; Karczewski, Konrad J.; MacArthur, Daniel G.; Gerstein, Mark. "Using ALoFT to determine the impact of putative loss-of-function variants in protein-coding genes". Nature Communications (ingilis). 8 (1). 2017-08-29: 382. Bibcode:2017NatCo...8..382B. doi:10.1038/s41467-017-00443-5. ISSN 2041-1723. PMC 5575292. PMID 28851873.
  3. Guimbellot, Jennifer; Sharma, Jyoti; Rowe, Steven M. "Toward inclusive therapy with CFTR modulators: Progress and challenges". Pediatric Pulmonology. 52 (S48). November 2017: S4–S14. doi:10.1002/ppul.23773. ISSN 1099-0496. PMC 6208153. PMID 28881097.
  4. References for the image are found in Wikimedia Commons page at: Commons:File:Notable mutations.svg#References.
  5. "PTC Therapeutics | ataluren". PTC Therapeutics (ingilis). İstifadə tarixi: 2017-10-05.
  6. Kerem, Eitan; Konstan, Michael W; De Boeck, Kris; Accurso, Frank J; Sermet-Gaudelus, Isabelle; Wilschanski, Michael; Elborn, J Stuart; Melotti, Paola; Bronsveld, Inez. "Ataluren for the treatment of nonsense-mutation cystic fibrosis: a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial". The Lancet Respiratory Medicine. 2 (7). 2014-07-01: 539–547. doi:10.1016/S2213-2600(14)70100-6. PMC 4154311. PMID 24836205.