Məntiq və Arqumentasiya nəzəriyyəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Vikipediya Bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyaya kömək edə bilərsiniz.
Əgər mümkündürsə, daha dəqiq bir şablondan istifadə edin.
Bu məqalə sonuncu dəfə 16 ay əvvəl Patriot Kor tərəfindən redaktə olunub. (Yenilə)

Bəzən həyatda müəyyən mübahisələrdə iştirak etməli oluruq. Biz mübahisələr zamanı müəyyən arqumentlərlə çıxış edirik. Gətirdiyimiz arqumentlərin tutarlı olması üçün isə bizə məntiq elmini bilməyin çox böyük köməyi olur. Avropanın inkişaf etmiş ölkələrindən fərqli olaraq, Azərbaycanın orta məktəblərində 1955-ci ildən bəri məntiq elmi tədris olunmur. Ali məktəblərdə isə bu elmi tədris etməyin öhdəsindən gəlməyi bacaran çox az müəllimə təsadüf olunur. Bu elm isə hər kəsin bilməsi vacib olan bir elmdir. Bütün fərqli sahələrin insanlarının məntiqli olmağa ehtiyacı olduğundan çalışacam ki, sizi bu elmlə qısa və daha anlaşıqlı şəkildə tanış edim.

Məntiq bir elm kimi, bizim eradan əvvəl 4-cü əsrdə formalaşmışdır və bu elmin babisi Aristotel olmuşdur. Məntiq ərəb sözü olub hərfən zəka, ağıl, fikir, anlayış, qanunauyğunluq, nitq mühakimə anlamlarına gəlir. Bu sözün yunanca qarşılığı «loqos»dur (rus dilindəki loqika sözüdə məhz yunan dlindən götürülüb). Lakin bu sözlər məntiq termininin elmi mənasını əhatə etmir. Hazır ki, dövrdə bu termin daha geniş mənada işlədilir. Məntiqə sözün dar mənasında qısa tərif versək, «məntiq həqiqətə aparan düzgün təfəkkür formaları, qanunları və bu formalar üzərində aparılan məntiqi əməliyyatlar və qaydalar haqqında elmdir». Məntiq elmi təfəkkürün formalarını öyrənir və üzə çıxarır. Məntiq elmi insana necə fikirləşməli olduğu barədə bir struktur verir ki, bir çox hallarda bu struktur məntiqli əqli nəticəyə gəlib çıxmaq üçün insana kömək olur. Məntiq daim yaradıcı axtarışların və yeni-yeni məntiq nəzəriyyələrinin meydana gəldiyi bir elm sahəsidir. Məsələn, sematik məntiq, predikatlar məntiqi, simvolik məntiq, ehtimali məntiq, qeyri-səlis məntiq, dialektik məntiq, konstruktiv məntiq və s.

Biz məntiq elmini nə üçün bilməliyik?

Əslində bütün insanlar kortəbii məntiqi təfəkkürə malikdir, lakin onun köməkliyi ilə elmi problemləri açmaq dərk etmək çox çətindi hətta bəzi hallarda mümkün deyildir. Yəni ki, məntiqi bilməyin insana çox böyük köməyi olur.

1. Məntiq təfəkkürün şüursuzluq prosesini şüurluluğa çevirir, bununla da təfəkkürün özü dəqiqləşir, insan onu asanlıqla mənimsəyir və bu fenomendən uğurla istifadə edir.

2. Məntiq kortəbii təfəkkürün həll edə bilmədiyi bir sıra problemlərin həllinə kömək etməklə yanaşı, başqa elmlərin də məsələ və problemlərinin həlli üçün tədqiqatçılara konkret yollar göstərir, qaydalar verir.

3. Bu elm məntiqi təfəkkürün qarşıya qoyduğu bir çox fəlsəfi, elmi nəzəri problemlərə cavab verməklə, düşmənlərin və sözbazların məntiqdən sui-istifadəsinə mane olmaqla insana əməli kömək edir, qarşıdurmalardan necə çıxmaq yollarını göstərir, bununlada təfəkkür sistemində özünün həqiqi yerini və rolunu müəyyənləşdirir.

Arqumentasiya nəzəriyyəsi[redaktə | əsas redaktə]

Bu elmin adı arqument (dəlil) sözündən götürülüb. Bəzən bu elmə Neoritorika bəzən də Arqumentologiya da deyirlər, lakin rəsmi olaraq Azərbaycan ədəbiyyatında bu elmin adı Arqumentasiya nəzəriyyəsi kimi gedir. Arqumentasiya nəzəriyyəsinin mahiyyətini, onun sturukturunu və məntiqi əsaslarını yaxşı mənimsəmək üçün ilk növbədə sübut anlayışından çıxış etmək lazımdır.

Sübut anlayışı ilə arqumentləşdirmə anlayışı arasında yaxın əlaqə var, lakin sübut anlayışı arqumentləşdirmə anlayışı ilə sıx bağlı olsada onunla eyni məna kəsb etmir. «Arqumentləşdirmə» anlayışı sübut anlayışından nisbətən məzmuncə daha zəngindir. Gerçəklikdəki ayrı-ayrı predmet və hadisələrin, onların xassə əvəlaqələrinin dərki üçün biz hissi idrak formalarından istifadə edirik(duyğu, qavrayış, təsəvvür). Məsələn biz dənizin ləpələndiyini, ağacın qışda yarpaqlarını tökdüyünü və sairə şahidi oluruq. Bu səbəbdən belə faktların doğruluğunu sübut etməyə çalışmırıq. Biz adətən həqiqiliyi aşkar olmayan və yaxud şübhəli olan müddəaları sübut etməyə çalışırıq. Yazdığımız məqalələrdə, elmi işlərdə, məhkəmə iclaslarında, disertasiya müdafiələrində, mübahisələr zamanı və s. hallarda, demək olar ki, hər sahədə və hər zaman fikirlərimizin qəbul olunması üçün bizdən tutarlı dəlillər gətirmək tələb olunur. Sübutluluq düzgün təfəkkürün əsas xəssələrindən biridir.

Sübutun — məqsədi tezisin doğruluğunu müəyyən etməkdir.

Arqumentləşdirmənin — məqsədi isə tezisi doğruluğunu sübüt etməklə yanaşı onu qarşı tərəfə qəbul etdirməkdir.

Arqumentləşdirmə prosesində istifadə olunan dəillər sübut prosesində istifadə olunan dəlillərdən sayca çox və rəngarəng olur. Ona görə ki, arqumentləşdirmə prosesində arqumentator (qarşı tərəfi inandırmağa çalışan şəxs yəni, dəlilgətirən) prosesi öz xeyrinə həll etmək üçün sadəcə sübutda olduğu kimi məntiqi üsullardan istifadə etmir. O, eyni zamanda psixoloji və s. təsirlərdən də istifadə edir.

Bu səbəbdən, arqumentləşdirmə dedikdə, hər hansı bir hökmün məntiqi üsullarla yanaşı, nitqin, emosional psixloji və başqa metodlarla əsaslandırılması əməliyyatı başa düşülür. Bu metodlar barəsində gələcək dərslərdə danışacağıq. Ümumiyyətlə bu cür təsir metodlarından müxtəlif elmlər istifadə edir. Bir çox peşə sahibləri məsələn, psixoloq öz xəstəsinə yaxşı mənada təsir etmək üçün, vəkil məhkəmədə hakimə təsir etmək üçün, müəllim tələbəyə təsir etmək üçün və s. arqumentləşdirmədən istifadə edirlər. Arqumentləşdirmənin forması, hər şeydən əvvəl dialoq xarakteri alır və arqumentator öz tezisini sübut etməklə yanaşı, qarşı tərəfin antitezisini də təqzib edir və auditoriyanın dinləyicilərini tezisin doğruluğuna inandıraraq, onları öz tərəfinə çəkməyə çalışır.

Bir sözlə insanları inandırmağın təsir vasitələrinin öyrənilməsi arqumentasiya nəzəriyyəsinin predmetidir.

Bu nəzəriyyə öyrənməklə, insanlara təsir etməyin həm məntiqi həm də psixoloji metodları haqqında daha çox məlumat əldə etmək olur ki, bu da müasir zamanda hər kəs üçün çox faydalıdı. Çünki bu metodları bilməyən şəxsi tez təsir altına salmaq olur. Hətta arqumentator bəzən bilə bilə danışığında məntiqi səhvlərə yol verir. Əgər qarşı tərəfin məntiq elminin əsaslarından xəbəri yoxdursa o bu səhvləri tuta bilmir və mübahisəni bəzən haqlı olduğu halda uduzmalı olur. Bəzən isə hər iki tərəf bu elmdən xəbərsiz olduqlarından mübahisələri çox məntiqsiz vəziyyət alır. Bir-birlərinin fikrini təqzib etmədikləri halda mübahisə edirlər və anlayışlardan düzgün istifadə edə bilmirlər. Bu səbəbdən istər Məntiq elmini istərsə də bilavasitə praktikada istifadə olunan Arqumentasiya nəzəriyyəsini bilmək hər bir şəxs üçün çox vacibdir.

Formal məntiqin əsas prinsipləri bunlardır:[redaktə | əsas redaktə]

1 Eyniyyət (əvvəlki dərsdə haqqında danışılıb) 2 Ziddiyyətsizlik 3 Üçüncünü istisna 4 Kafi əsas

2-Ziddiyyətsizlik qanunu Bu psinsipin mahiyyətinə görə, eyni vaxtda, eyni məna və münasibətdə bir-birinə əks söylənilən iki fikrin ikisi də həqiqi ola bilməz, ya biri həqiqətdir ya da ikisidə yalandır. Ziddiyyətsizlik prinsipinə riayət etmək zəruridir. Hökmlərin birində müəyyən bir xassə iqrar olunursa, digərində həmin xassə inkar olanda bu zaman «məntiqi ziddiyyət» yaranır ki, buna bir çox hallarda rast gəlirik. Lakin məntiqin əsas prinsiplərinin pozulduğunu bəzən ortalığa çıxartmaq üçün məntiq elmini bilmək və daha diqqətli olmaq lazımdır. Çünki, çox vaxt bu hal gizli şəkildə olur və biz prinsiplərin pozulmuş olduğunu tapmaqda çətinlik çəkirik.

Məsələn, Sokratın məşhur sözü «Mən onu bilirəm ki, heç nə bilmirəm». Bu fikir özündə ziddiyyət gizlədir. Əgər Sokrat nəyi isə bilirsə, onda niyə deyir ki, heç nəyi bilmirəm? Əgər Sokrat heç nə bilmirsə onda bunu necə bilir?

Bu prinsiplə əlaqədar bəzi şərhləri nəzərinizə çatdırıram.

1-Marsda su olduğunu təsdiqləyiriksə və həyat olduğunu inkar ediriksə bu zaman heç bir məntiqi ziddiyyət yaranmaz. Lakin Marsda su olduğunu inkar etsək və sonra Marsdakı suyun tərkibindən danışsaq, o zaman bu prinsipi pozmuş olarıq.

2-Müxtəlif predmetlər haqqında söylənilən fikirlər arasında ziddiyyət ola bilməz. Məsələn, Marsda su var. Ayda su yoxdur. Bu iki hökm bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etmir.

3-Eyni predmet haqqında müxtəlif vaxtlarda iqrar və inkar edilən fikirlərdə məntiqi ziddiyyət olmur. Məsələn, ilin əvvəlində müəllim tələbə haqqında onun cavabları zəif idi deyir. Daha sonra ilin axırında tələbənin ən yaxşı nəticəni göstərdiyini qeyd edir. Gördüyümüz kimi buları eyni vaxtda müəllim desəydi o zaman məntiqsiz bir fikir bildirmiş olardı.

3-Üçüncünü istisna qanunu

Bu qanuna əsasən eyni predmet, hadisə haqqında eyni zamanda, məna və münasibətdə bir-birinə zidd söylənilən iki fikrin ikisidə yalan ola bilməz; onlardan biri yalan o biri isə doğru olur, üçüncü istisna olunur. Məsələn günəş çıxıb və yaxud çıxmayıb. Üçüncü bir versiya yoxdur. Yəni verilmiş sual elə qoyulur ki, yalnız iki hal mümkün olsun və bir-birini inkar edən iki fikirdən biri doğru olsun. Bu qanuna çox vaxt «tertium non datur», yəni üçüncü verilməyib. Məsələn hakim müttəhimi ya günahkar bilir ya da yox. Üçüncü versiya olmur.

Mübahisə zamanı daha çox istifadə olunur. Əvvəlcə rəqibin fikrinə zidd fikir söylənilir, daha sonra isə söylənilən zidd fikirin doğruluğu sübut edilir. Bu sübutla isə rəqibin fikrini səhv olduğu təsdiqlənmiş olur. Lakin zidd fikir bildirməkdə diqqətli olmaq lazımdır. Yəni hər fikirə zidd fikir demək olmaz. Ola bilər elə fikir bildirəsiz ki, əslində məntiqi cəhətdən zidd fikir olmasın bu zaman ola bilər həm rəqib düz deyir həm də siz və yaxud əksinə iki fikir də səhvdir. Düzdü bu qanuna əsasən iki zidd fikirdən bili mütləq doğrudu lakin, söylənilən fikirlərdə səhv etmisizsə və fikirlər bir-birinə zidd deyilsə bu zaman bu qanundan istifadə etmək də məntiqsiz olacaq.

Zidiyyətsizlik qanunu ilə üçüncünü istisna qanunu arasında fərqlər.

1-Ziddiyyətsizlik prinsipində əks hökmlərdən, üçüncünü istisnada isə zidd hökmlərdən söhbət gedir.

2-Ziddiyyət qanununda söylənilən iki fikir də yalan ola bilər, ancaq üçüncünü istisnada buna yol verilmir.

4-Kafi əsas qanun Kafi əsas qanun tələb edir ki, hər cür müddəa əsaslandırılsın. Fikrin həqiqiliyi inam, etiqad kimi qəbul olunarsa, bu fikir əsaslandırılmış sayılmır. İnsan adətən kafi əsas kimi aksiomalardan, postulatlardan, faktlardan, qanunlardan, elmdə həqiqiliyi yoxlanılmış tərif və teoremlərdən istifadə edir.

Bu qanunu çox vaxt qısaca belə formulə edirlər: Hər bir sübut olunmuş fikrin kafi əsası vardır. Bu prinsipə əməl olunmadıqda alınan müddəa boş sözçülükdən ibarət olur. Bu qanunu məntiq elminə Leybnits gətirmişdir.

Kafi əsas qanunun qısa şərtləri

1- Hər cür fikir dəlilləşdirilməli və sübut olunmalıdır.

2-Hər bir müddəa,fikir o vaxt həqiqi, məntiqli hesab olunmalıdır ki, onun kafi əsası olsun və gerçəkliyi olduğu kimi əks etdirsin.

3-Təfəkkür prosesində dolaşıq, məntiqsiz fikirlərə yol verilməməlidir

4-Təfəkkürün məntiqi qanunları qarşılıqlı əlaqədə nəzərdən keçirilməlidir.