Məzyar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Əbülhəsən Məhəmməd Məzyar ibn Karin (d. ? - ö.839)— Təbəristanda hökm sürən Karinilər sülaləsi hökmdarı (817-839).

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Atası Karinin ölümündən (ehtimalən 816/817) sonra hökmdar oldu. Taxta çıxdığında Karinilər xanədanının sahib olduğu torpaqlar Bavəndilərin hücumları üzündən olduqca kiçilmişdi. Nəhayət Məzyar, Bavəndi hökmdarı Şəhriyar ibn Şirvin ilə apardığı savaşda məğlub olunca ölkəsini bütövlikdə itirdi. Əmisinin oğlu Vəndad Ümmidə sığınan Məzyar, Bavəndi hökmdarına təslim edilərək tutuqlandı. İbn İsfəndiyara göre Məzyar bir yolunu tapıb İraqa gəldi və Bağdadda Xəlifə Məmunun hüzuruna çıxmağı bacardı [1]. Təbəri isə 816/817-ci ildə DeyləmdəTəbəristanın dağlıq bölgələrində zəfərlər qazanan, Bavəndi hökmdarı Şəhriyarı dağlıq bölgədən endirən Təbəristan valisi Abdullah ibn Xordadbehin Məzyarı Məmuna yolladığını qeyd etməkdədir [2]. Bu bilgi doğru isə Məzyar Bağdada deyil Mərvə göndərilmiş olmalıdır. Xəlifə Məmunun 819-cu ilə qədər Bağdada gəlmədiyi bilinmekdədir. Məzyar, Məmunun hüzurunda müsəlman olaraq Məhəmməd adını aldı. Xəlifə ona “mövla əmiril-möminin” ləqəbi ilə Əbülhəsən künyəsini verdi [3]. Bu sırada Şəhriyarın ölmesi və yerine keçen Şapurun idarəsindən xalqın xəlifəyə şikayətdə olması Məzyarın Təbəristana dönməsi üçün önəmli bir fürsət təşkil etdi (822).

Təbəristana döndükdən sonra Məzyar və Abbasi komandanı Məhəmməd ibn Hafs bin Ömər, Şirvin dağlarını feth etdilər. Məzyar güclü rəqibi Şapuru əsir aldı, bir müddət sonra da öldürdü. Buna görə Məmun 822-ci ildə Məhəmməd ibn Hafs ilə Məzyarı müştərəkən Təbəristan, RoyanDəmavənd valiliyine təyin etti. Məzyara ayrıca xəlifə tərəfindən “ispəhbəd” ünvanı verildi.

Məzyarın hakimiyət meydanını genişlətməyə qalxışması Məcusi torpaq sahiblərinin, Bavəndilərin, şəhərlərdəki müsəlman xalqın düşmənliyinə səbəb oldu və xəlifəyə şikayet edildi. Məzyar xəlifə tərəfindən Bağdada çağrıldıysa da, getmədi. Xəlifənin israrı üzərinə bilgi vermək üzrə Amul və Ruyan qazılarını Bağdada göndərdi. Amul qazısı Məzyarı irtidad etməklə suçladı. Məmun, Bizans səfərinə çıxma təlaşı içinde olduğundan sorunun çözümünü ertələməyi uyğun gördü [4].

Xəlifənin Bizans səfərinə çıxmasını fürsət bilən Məzyar Amulu mühasirə etdi. Səkkiz ay sonra Amul təslim oldu və şəhərin qazısı öldürüldü. Məmun, hər halda məşğul olduğu problemlər üzündən bölgəylə daha artıq uğraşmak istəmədiyi üçün Təbəristan valiliyini Məzyara verdi [5].;[6]. Hətta Məzyarın Məmuna göndərdiyi məktublarda özü üçün “müvali əmiril-möminin” (xəlifənin müttəfiqi) ünvanını işlənməsi bele Məmunun qərarına təsir etmədi [7]. Mötəsim-Billah xəlifə olunca Məzyarın valiliyinə razılıq verdi (833). Məzyar da xəlifə yanında hörmətini yüksəltmək üçün Amul və Sariyə qalalarını təmir etdirdi, Tahirilərə ödəməsi lazım gələn xəracı doğrudan Abbasi xəlifəsine göndərməyə başladı. Məzyarın Tahirilərə qarşı müxalifəti Abbasilərin məşhur komandanı Afşin tərəfindən də təşviq edilirdi.

Məzyara ünvanlanan suçlamalar arasında onun Babək əl-Xürrəmi ilə məktublaşması və Babəkə yardım vədi də vardır [8]. Abdullah ibn Tahir, Mötəsim-Billaha göndərdiyi məktublarda Məzyarın zülmündən bəhs etməkdə və onun irtidad etdiyini iləri sürməkdəydi. İbn İsfəndiyar isə Məzyarı Babək və Məzdək tərəfdarları ilə Məcusilərə imtiyazlar vermək və məscidləri xarab etdirərək İslamiyətin izlerini silməyə qalxışmaqla suçlamaqdadır [9].

Təbəriyə göre Mötəsim-Billah, Babək məsələsini 838-ci ildə çözümə bağladıqdan sonra xəlifənin Karmisinə hərəkət edəcəyi və Afşini də Məzyar ilə savaşmaq üçün Reyə göndərəcəyi xəbəri yayıldı [10]. Bu hərəkət gerçəkləşmədiysə də, durumu öyrənən Məzyar bəzi tədbirlər aldı. İdarəsindəki torpaqların yenidən ölçümünü etdirərək xəracın toplanmasını əmr etdi [11].

Məzyar nəhayet 839-cu ildə üsyan edib xalqı özünə məcburən biət etdirdi. Əkinçiləri torpaq sahiblərinə qarşı qızışdırdı [11] Amul xalqının müdaxilə çağrısı üzərinə Mötəsim-Billah hərəkətə keçməyə qərar verdi [12]. Taberistan, Tahiri Emiri Abdullah b. Tahir ve xəlifənin gönderdiği ordular tarafından kuşatıldı. Uyguladığı savunma stratejisine güvenerek kendini emniyette hisseden Məzyar kardeşi Kuhyara Karin dağlarının, yeğeni Karin b. Şehriyara da Şervin dağları ve Cürcana kadar uzanan dağ silsilesinin savunulması görevini verdi (Taberi, IX, 89). Kumandanlarından Serhastan ve Dürri, Cürcan ve Rey yönünden düşman ordularının Taberistana girişini engelleyeceklerdi (a.g.e., IX, 87, 98, 100). Ancak Abbasi orduları kısa zamanda büyük başarılar elde etti. Məzyara en büyük darbe ise kardeşi Kuhyardan geldi. Kuhyar, Məzyarın yerine geçme vaadi karşılığında onu teslim etmek üzere Abdullah b. Tahirin kumandanlarından Həsən b. Hüseyin ile anlaştı (a.g.e., IX, 93). Sonunda etrafının sarıldığını gören Məzyar, Kuhyarın kendisi üçün eman aldığını söylemesi üzerine onunla birlikte Şaban veya Ramazan 225te (Iyun veya Iyul 840) Həsən b. Hüseyine teslim oldu (a.g.e., IX, 93, 99). Abdullah b. Tahirin emriyle Məhəmməd b. İbrahime verilen Məzyar (a.g.e., IX, 96) Şevval 225te (Ağustos 840) Samerraya götürüldü (a.g.e., IX, 103).

Taberi, Afşinin yargılanmasıyla ilgili olarak Məzyara atıfta bulunmaktadır. Buna göre Mutasım-Billah, 5 Zilkade 225te (6 Eylül 840) bir oturum düzenleyerek Afşinin Məzyar ile yüzleştirilmesini emretti. Şahit olarak dinlendiği oturumda Məzyarın Afşin ile mektuplaşması hususu sorgulandı. Onun bu konudaki ifadesi oldukça tutarsız görünmektedir. Taberinin yer verdiği rivayetlerde Məzyar, bazan Afşinin mektup yazarak kendisini isyana teşvik ettiğini kabul etmekte (a.g.e., IX, 103-104), bazan bunu reddetmekte (a.g.e., IX, 109), bazan da mektuplaşanların kendi kardeşi Kuhyar ile Afşinin kardeşi olduğunu söylemektedir (a.g.e., IX, 100). Yakūbiye göre Afşin ile yaptığı konuşmada Məzyar mektuplaşma iddiasını reddetmiş görünmektedir (Tariħ, II, 477).

Muahhar kaynaklarda Məzyara açıkça yöneltilen İslamdan dönme suçlamasına Taberide yer verilmemesi veya Afşin örneğinde olduğu gibi onun bu itham dolayısıyla sorgulandığına dair bir bilginin bulunmaması dikkat çekicidir. Erken dönem kaynaklarından Belazüri (Fütuh, s. 487) ve İbnül-Fakīh (Kitabül-Büldan, V, 309) Məzyarın isyanına atıfta bulunurken onun kafir olup ixanet ettiğinden bahsederler. Abdülkahir el-Bağdadi, İslam fırkaları dışında saydığı İbahi mezhepleri arasında Babekiyye ile birlikte Məzyariyye diye bir fırkadan da söz etmektedir (Mezhepler Arasındaki Farklar, s. 245). Bu bilgi, Taberinin Məzyarın Babek el-Hürremi ile mektuplaştığı şeklindeki kaydı ile birlikte düşünüldüğünde önem arzetmektedir. Fakat bu fırka ile Məzyar arasındaki ilişkiyi ortaya koyan somut bilgiler bulunmamaktadır.

Xəlifə Mutasım-Billahın emriyle değnek cezasına çarptırılan Məzyar cezanın uygulanmasının ardından hayatını kaybetti. Cesedi Babekin cesedi yanında teşhir edildi (Taberi, IX, 100, 104). Kardeşine ixanetiyle onun sonunu hazırlayan Kuhyar da Məzyarın hizmetindeki Deylemli askerler ve onlara kumanda eden amcazadesi Şehriyar b. Mesmugan tarafından katledildi (a.g.e., IX, 97). Bu şekilde Taberistandaki Kariniler xanedanı sona erdi ve bölge Tahirilerin yönetimine geçti. “Melikül-cibal” ve “Gil-Gilan ispehbed-i Horasan padişahvergarşah” unvan ve lakaplarını kullanan Məzyarın (Yakūbi, Kitabül-Büldan, VII, 276; Taberi, IX, 100) siyasi hedefleri üçün kan dökmekten, halka aşırı baskı ve şiddet uygulamaktan çekinmediği anlaşılıyorsa da hakkında ileri sürülen irtidad, Mecusilik, Babek-Mazdek taraftarlığı gibi iddiaların tesbit edilmesi kaynaklar çerçevesinde oldukça zor görünmektedir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. İbn İsfəndiyar, Tarix-i Təbəristan, s. 147
  2. Təbəri, Tarix, VIII, 556
  3. İbn İsfendiyar, s. 147
  4. göstərilən əsər, s. 148-149
  5. göstərilən əsər, s. 150-151
  6. Zahirəddin Maraşi, s. 64-65
  7. Yəqubi, Kitabül-Büldan, VII, 276-277
  8. Təbəri, IX, 81
  9. İbn İsfəndiyar, Tarix-i Təbəristan, s. 152-153
  10. Təbəri, Tarix, IX, 81
  11. 11,0 11,1 göstərilən əsər, IX, 81-83
  12. İbn İsfendiyar, s. 153, 154

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]