Maşın tərcümə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Maşın tərcüməsi — mətnin bir dildən digər dilə insan əməyindən istifadə olmadan,kompüter proqramları tərəfindən tərcüməsidir.

Adi ədəbiyyatda maşın trəcüməsi , maşın köməyi ilə tərcümə , kompüter tərcüməsi , kompüterin köməyi ile tərcümə, hətta dil mühəndisliyi kimi terminlər işlənməkdədir .

Maşın tərcüməsi fikri 17-ci əsrdə meydana gələn universal dil ideyasi ilə bağlıdır. Tərcümə maşını üçün ilk dəfə 1933-cu ildə rus Petr Smirnov Troyanski və erməni mənşəli fransız Georges Artsrouni patent almışlar, lakin onların bu ixtirasına çox etinatsız münasibət göstərilmişdir .

Sonralar bu işlə Warren Weaver ciddi məşğul olmuşdur. İkinci dünya müharibəsi dövründə elektron kompüter icad edildi. Bundan İngiltərədə şifrələri açmaq,ABŞ-da isə atəşi düzgün istiqamtələndirmək üçün istifadə olunurdu.

1951-ci ildən ABŞ hökuməti maşın tərcüməsi sahəsində tədqiqatları maliyyələşdirməyə başladı. Bu sahədə ilk tədqiqatçı Yehoshua Barhillel oldu. 1952-ci ildə maşın tərcüməsinə həsr olunmuş ilk konfrans çağırıldı. İlk tərcümə maşını 1954-cü ilde nümayiş etdirildi. Bundan sonra bu sahədəki tədqiqatlar gah surətənmiş, gah da zəifləmişdir.

Hazirda Koreya,Yaponiya , ABŞ, Rusiya , Kanada ve Avropada tədqiqatlar aparılır. Nəticələr hələ qənaətbexş deyil. Ottava universitetindəki tədqiqatlardan məlum olur ki, kompüter vasitəsilə ancaq hava haqqında məlumatları inglis dilindən fransız dilinə tərcümə etmək mümkündür . Burda da yəqin şəkillərin, mənfi və müsbət işarələrin rolu olmuşdur. Məlumdur ki, kompüter işarələrin tanınması prinsipi əsasında seçmə aparır .

Son illərdə internetdə tərcümə proqramlarının sayı xeyli artmışdır ve rahatlığla online tərcümələrdən istifadə etmək mümkündür.

Maşın tərcüməsindən istifadə zamanı tərcüməçi vaxta qənat edə bilir. Bu vaxt o, proyektlə işləməyi, tərcümə yaddaşı və sənəd hazırlamağı bacarmalı, tərcüməçilərin istifadə etdiyi proqramlarla tanış olmalı və bu programlardan ən azi birini yaxindan tanımalı, işləməyi bacarmalı və heç olmazsa bir proqramda işləyərək peşəkar olmağa çalışmalıdır. Proqrammla yalnız tərcümə etmək deyil eyni zamanda terminlərlə işləməyi və bu terminləri necə istifadə etməyin yollarını öyrənməlidir.

Maşin tərcüməsinin tam müvəffəqiyyət qazana bilməməsinin səbəbləri təxminən aşağıdakılardır:

1.Kompyuter kök sözü seçir,şəkilçiləri quraşdıra bilmir. Məsələn , gəlirəm cümləsi bir sözdən ibarətdir. Bu bir sözdə həm şəxs, həm zaman, həm mübtəda, həm də xəbər var. Fransız dilində tərcümə edilsə, maşın onu je viens kimi tərcümə etməlidir . Hamısının düzgün olması kontekstdən aslıdır . Maşın ise kontekstə girə bilmir .

2.Maşın sözüdəki praqmatik mənanı duya bilmir , məsələn :inglis dilində die feline götürək . Oxford Dictionary of Synonyms and Antonyms bu fel üçün aşağıdakı sinonimləri verir : 1)to bite the dust , to breathe one’s last ,to cease to exist ves. 2) to decline , to decrease, to die away ves.

Məlumdur ki, kompüter bu sözlərdəki məna fərqini duymur. Ona görə də ölmək feli üçün onlardan hər birini səçə bilər. Bu da sözün işləndiyi kontekstə görə məqbul sayılmaz. 1.Sözdəki çoxmənalılığı ve məcaziliyi də kompüter duymur. 2.Frazioloji birləşmədə onun komponentlərinin öz lüğəti mənada işlənməməsi , hamısının birlikdə müəyyən məna kəsb etməsidə bu işə mane olur.

Kompyuterlə tərcümə elmi-texniki ədəbiyyatın tərcüməsində müəyyən uğur qazana bilər , çünki mətn əsasən monosemantik terminlərdən ibarətdir. Burada da mütəxəssis redaktəsinə ciddi ehtiyac var .

Bəs kompüter tərcüməsi nə dərəcədə mümkündür?

Dil insanlara məxsus çox önəmli bir bacarığdır. Kompyuter tərcüməsi kompüter proqramları vasitəsilə edilən tərcümədir. Texnalogiyanın çox önəmli bir yerə gəldiyi vaxtda, insan-dil əlaqəsi və bu bacarığın həyata keçirilməsi tam olaraq aydınlaşdırılmayıb. İnsan dilinin istifadəsi olduqca qarışıq və dəyişkən bir prosesdir. Bu prosesi tam olaraq mexanikləşdirmək hələ ki, imkansız kimi görünür. Lakin, nəyinsə mümkün olaması onun tamamilə kənara atılması demək deyil: vacib olan bunu neçə faiz meydana gətirmənin mümkün olmasıdır. Əsas olan ,əlimizdəki bütün mümkün imkanlardan istifadə etməkdir.

Kompyuter tərcüməsidə maşın tərcüməyə aid bir sahədir. Kompyuterlə bir dildən digərinə tərcümə tam olaraq mümkün olmasada, müəyyən dərəcədə həyata keçirilə bilər. Bu nisbət, bir insanın təməl dil ehtiyacını qarşılayacaq səviyyədə olarsa, bu sahədə müvəffəqiyyət əldə edilmiş hesab etmək olar.

Kompyuterlə tərcümə zamanı bir dildən digərinə tərcümə edərkən, ilk növbədə, mənbə dili təhlil etmək, sonra onun hədəf dildə qarşılığını tapmaq və nəhayət, hissələri birləşdirərək tərcümə etmək lazımdır. Halbuki insan, dilə aid parçalardan istifadə etmesinə baxmayaraq, mesajı vahid olaraq qəbul edir. Dildə meydana gələn təməl ünsürlər sözlər və qramatikadır. İkisi bir araya gəldidikdə mesaj meydana gəlir. İnsan üçün söz və qrammatika vasitə, mesaj, yəni məna isə məqsəddir: insan beyni buna yönəlmişdir. Şübhəsiz ki, anlamada iştirak edən jest, mimika, səs tonu, sözlərə vəmühitə yüklənmiş vəziyyət, insanlara xas xüsusi mənalar və başqa şeylər də vardır. Ancaq kompüter yalnız söz və dil məlumatına fokuslandığdını bildiyimiz üçün insan və kompüter arasında belə bir müqayisə etməyə çalışırıq.

Əlbəttə ki kompüter bir insan kimi mesaja diqqət yetirmir: o mənası təşkil söz və dil məlumatına baxır. Qaldı ki yuxarıda saydığımız insana məxsus məna ünsürlərinin heç birisinidən də istifadə edilmir. Bu vəziyyətdə insan ilə maşın arasında ünsiyyət baxımından çox əhəmiyyətli fərqlər doğulmaqdadır:

- Söz və qrammatika funksiyalarının yerinə gətirə bilməsi üçün lazımlı söz və funksiyaların yüklənmiş olması və istifadəçinin program qabiliyyətlərini tanıması lazımdır.
- Proqram elə hər verdiyinizi tərcümə edə bilməz, onun qaydaları vardır.
- Sözlərdə hərf əskikliyi və ya yanlışlığı etməməlisiniz, proqram bir insan kimi buna tam olaraq dözmür.
- Üstüqapalı ifadələrdən istifadə edərkən sözün qarşılığı mənası deyil də, sətiraltı mənasını gözləmək olmaz.
- Yüklənmiş bir dil funksiyasını bildirmək üçün proqram ya da verilənlər bazasına müdaxilə lazımdır.

Bu siyaha daha çox uzadıla bilər. İnsan və maşın arasındakı dil bacarığı fərqini minimuma endirə bilmək üçün bu siyahının ən kiçik detallara qədər fərqləri əhatə edəcək şəkildə hazırlanması və kompüterin dezavantajına olan vəziyyətlərin aradan çıxarılması lazımdır. Ancaq bu zaman kompüter insan qədər olmasa da bunu insan dil bacarığına ən yaxın proqram həyata keçirilə bilər və bu vaxt süni zəka əhatəsinə girə biləcək bir ünsürdən bəhs edilə bilər. Buraya qədər saydıqlarımız ümumi mənada kompüter tərcüməyə aid çətinliklər idi. Bir də hədəf dillərə aid çətinliklər vardır. Bu proqram, Azərbaycan - Fransızca ikiistiqamətli tərcümə etməyə çalışmaqdadır. Və biz bilirik ki, mənbə və hədəf dilin qramatikası bir birindən fərqlidir. Məhz kompüterlə tərcümə zamanı proqram bunu fərqləndirməyə bilər. Digər çətinliklər isə zamanla bağlı ola bilər. Buna görə də hər dilə xas həlləri nəzərə almaq tələb edilir.

Bəs bu nə qədər mümkündür? Buraya qədər saydığımız maşın tərcüməsinin gətirdiyi mənfi cəhətləri göz önünə alaraq, demek olar ki,o bu işə mümkün olanın ən yaxşısını etməyə və ən azından gündəlik ünsiyyət ehtiyacını qarşılayan bir tərcümə reallaşdırmağa çalışır. Dil, məhdud sayda söz ilə sonsuz ifadə yaratma vasitəsidir. Bu proqram, lüğetindeki sözlər və ehtiva etdiyi dil funksiyaları ilə istifadəçiyə sərhədsiz sayıda cümləni tərcümə etdirə bilmə şansı verməyə çalışır. Program lüğəti və dil funksiyaları davamlı olaraq inkişaf etdirilməkdədir. İşin hər kəsə faydalı olacağı ümid edilir.

Bir neçə tərcümə proqramlarını misal göstərmək olar. Tərcümə proqramları dedikdə mətni bir dildən digər dilə çevirən tətbiqi kompüter proqramları nəzərdə tutulur. Tərcümə proqramları iki cür olur: 1. Sözlərin ayrı-ayrılıqda tərcüməsini yerinə yetirən proqramlar – Polyglot, Lingvo, Lingvosoft Dictionary və s. 2. Mətnin ümumi tərcüməsini yerinə yetirən proqramlar – Dilmanc, PROMT, Systran, SOKRAT, Cevirt və s.