Mahmudlu oymağı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Mahmudlu oymağı və ya Mahmudlu - qədim türk tayfası, CavanşirCəbrayıllı ellərinin qolu.

Altaydan Anadoluya qədər uzanan türk torpaqlarında Mahmudlu toponimlərinə rast gəlinir. Toponimlər isə bu tayfanın qurduqları, əyləşdikləri yerlərə verdikləri addır.

Mahmudlu (məhmudlu, mihmadlu) camaatının soy-kökü[redaktə | əsas redaktə]

Yazıda verilən аdların hamısı, yəni Məhmudlu, Mihmadlu eyni mənadadır. Qaynaqlarda sadəcə yazılış və ya söyləniş tərzindəki fərqlər səbəbiylə belə anılıblar.

Mahmudlu camaatının əksəriyyəti, Oğuz xanın oğlu Ulduz xanın dörd oğlundan biri olan Qızıq bəyin soyundan gəlir. Ulduz xanın diğər oğulları Avşar, Bəydili, Qarxunun soyundan gələnlərlə əmi uşaqlarıdırlar. Yenə bu boyların alt qurşaqlarından gələn və Anadoluda çox tanınan Bozulus türkmənləri ilə də yaxın qohumdurlar.Bildiyimiz kimi Qızıq boyu oğuzların 24 boyundan biridir. Bozoqların Ulduz xan oğulları qoluna bağlıdır. Kızık: "Yasaqda ciddi və qüvvəli" mənasındadır. Gaziantəp, Hələp və Ankara çevrəsindəki qızıqlar, Şərqi Gürcistandaki ovaya Qızıq adını verənlər bu boydandır.

XVI yüzildə Anadoluda qeyd olunan 28 yaşayış məntəqəsinin adı Qızıq kimi tanınır. Bu adlar XX yüzilin sonlarında yaxın 21-ə düşmüşdür. O biri Oğuz boyları kimi Qızıq boyu da köçəri türkmənlərdəndir (tərəkəmədirlər). XI yüzilin əvvələrində səlcuqluların tərkibində Azərbaycana, XIII yüzilin əvvəllərində isə Monqol istilası önündə Azərbaycandan Anadoluya gəlmişlər. Bu boy camaatının zaman içində çeşitli yörələrə yerləşərək Anadolunun türkləşməsində önəmli rol oynadıqları bilinir. Qızıqların yaygın olaraq oduğu yerlər Ankara və Antəp yörələridir.

Oğuz xanın nəvələri, Ulduz xanın övladlarının onqon və damğaları haqqında söhbət açaq.

Qaynaqlarda yazılır ki, "türklər bəzi heyvanları və yırtıcı quşları müqəddəs sayaraq, onları özlərinə simvol (onqon) etmələri bir inam nümunəsiydi. Oğuzlarda isə hər dörd boyun ortaq bir yırtıcı quş (qızılquş quşunun növləri) simvolu vardı. Bunlara ongon deyilirdi. Ancaq onqonların monqol təsiriylə türklərə keçdyaxşıni bilirik. Çünki Qaşgarinin əsərində onqonlar yoxdur və ilk dəfə Rəşidəddin bunlardan bəhs edir. Avşar boyunun onqonu da (Beydili, Qızıq, Qarxun ilə birlikdə) Rəşidəddin və Yazıcıoğluna görə davşancıl quşu (qartala bənzəyən fəqət daha kiçik və qəhvəyi rəngli bir quşdur, Qarabağda bu quşa ütəlgə deyilir), Əbulqazi Bahadır xana görə isə curə laçin quşudur. Oğuz boylarının hamısının eyni zamanda özlərinə xas bir damgaları vardır. Bu damgalar heyvanlara vurulmaqla yanaşı, xalı və kilim motivi kimi işlənilir, hətta məzar daşlarına, abidələrə, tikililərə və qayalara qazılır, dövlətlərin zərb etdirdyaxşı pullara basılır, boyun nişanəsi kimi tanınırdı. Bu damgalar sayəsində tikililərin, əsərlərin hansı boy tərəfindən inşa edildyaxşıni, hansı bəylik və xanlıq, dövlətlərin hansı boy tərəfindən qurulduğunu öyrənirik. Bəzi ünlü ailələrin hansı boya mensub olduğunu anlıyırıq ki, tarix baxımından çox böyük bir önəmə sahibdir.

Avşar boyu damgasının tərs çevrilmiş şəklinə bənzəyən emlər (enlər, nişanələr), Anadolunun çeşitli yerlərində bərəkət simvolu olaraq kimi məzar daşlarına da işlənib. Avşarların "kəmgöz" üçün işlətdiklərı nəzərlik emi isə, Qızıl Orda paytzasına bənzyir. Əski zamanlarda Oğuz boylarının toylarda kəsib yeyəcəyi qoyun ətinin payları da bəlli bir qaydaya bağlanmışdır. Bu paylara sünük (sümük) deuilir. Onqonlar kimi hər dörd boyun da müştərək sümüyü var. Ulduz xan oğullarının (Avşar, Bəydili, Qarxun, Qızıq) sümüyü də sağ umaca, yani bud (sağrı) sümüyü payıdır.

Əbulgazi Bahadır xan bölgünü belə anladır: "Altın çadırın baş köşəsində Gün xan oturdu. Qoyunun başını və arxasını, quyruk soxumunu və bağrını önüne qoydular. Hər kim xaqan olursa payı bu olsun,- dediler. İç eşyaxşındə İrkil qoca oturdu, köksünü pay verib vəzirlerin payı bu olsun,- dediler. Sağ qolda birinci çadırda Gün xanın böyük oğlu Qayını oturtdular, sağ aşıqlı ilyaxşı pay verdiler, Bayat onu doğradı, Sorkı atlarını tutdu. İkinci çadırda Alka-evlini oturtdular, sağ qol ilyaxşıni pay verdiler, Kara-evli onu doğradı, Lələ atlarını tutdu. Üçüncü çadırda Ay xanın böyük oğlu Yazırı oturtdular, sağ yanbaşıni pay verdiler, Yapar onu doğradı, Kumı atlarını tutdu. Dördüncü çadırda Dodurganyı oturtdular, sağ öylüyü pay verdiler, Döğər onu doğradı, Murdaşuy atlarını tutdu. Beşinci çadırda Yulduz xanın böyük oğlu Avşarı oturtdular. Sağ öylüyü pay olaraq verdiler. Qızıq onu doğradı, Torumçı atlarını tutdu və..."

Göründüyü gibi Oğuz törəsinde protokol baxımından Avşar öndə gələn boylardandır. 24 boy arasında hökmdar çıxarmış 5 boydan birisi olması və İslam öncəsi dönəmlərdə Oğuz rəvayətlərində Avşarlardan "El" (dövlet qurma gücü) olaraq bəhs edilməsi onların Türk tarixindəki önəmini ortaya qoyur." [1]

Keçək mahmudluların babası Qiziq boyuna. Bu boyun adı tarixi qaynaqlarda az işlənib. Osmanlı təhrir dəftərlərində və diğər arxiv materiallarında isə Qızıqdan geniş bəhs edilir. Təhrir dəftərlərində Qızıqlara aid 28 yer adı görünür ki, bunlardan çoxu indi də mövcutdur. Bu Qızıq yer adlarından beşinin Ankaranın Çubuk və Ayaş qəzalarında olması, bu bölgəyə Qızıq boyuna mensub olduqca mühim bir zümrənin yerləşdyaxşıni göstərir.

XVI yüzildə qızıqlara aid ancaq bir oymağa rast gəlinmişdir ki, bu da Hələb türkmənləri arasında qeyd olunmuşlar. Qanuni dövrinə aid əski dəftərlərdən Qızıq oymağı biri 162, diğəri də 16 vergi evi olan iki qola ayrılmışdır. Oymağın say tərkibi zamanla artmış və hicri-qəməri 987 tarixində 667 vergi nüfusuna, yəni 468 evli və 232 subaya yüksəlmişdir. Nüfusu gettikcə artmakqla davam edən bu Qızıq oymağının mühim bir hissəsı XVII yüzildə Antəp bölgəsində yerləşmiş və yerləşən bu camaat Oturaq-Qızıq adı ile anılmışdır.

Oturaq-Qızıqlar Sultan İbrahim (1639-1648) dövründə Antəp bölgəsindəki Oğurca, Damlaluca, Çay-quyu, Saqqal, Qara-Dinek, Yalan-qaz, Üç Kilisə və Daşlıca adlı kəndlər ilə Antəp şəhərində və yenə Antəpə bağlı diğər bəzı kənd və qəsəbələrdə yaşayırdılar. Bunlardan başqa Mihmadlu və Boz-Atlu obalarının da qızıqlara aid olduğunu bilirik. Oturaq-Qızıqların yerləşmiş olduqları məskənlər XIX yüzilin sonlarına qədər öz adları ilə anılan idari bir yörə halında qalmışdır. Bu gün onların yerləşdikləri kəndlərin bir çoxu əski adları ilə mövcudiyyətini mühafizə edir.

Sultan İbrahim dövründə qızıqların oturaq həyata keçməmiş olanları Köçeri-Qızıq adını daşımaqla və 149 vergi nüfusuna sahib idilər. İstər Oturaq-Qızıqların, istərsə də Köçeri-Qızıqların (1101 hicri) 1690-cı ildə Avstriya səfərinə çağırıldıqlarını görürük. Səfərə çağrılan Oturaq qızıqların başında Qara kətxuda oğlu Bəkir bəy, Köçeri qızıqların isə rəhbərlyaxşındə Hacı Zəkərriyyəzadə oğlu Asəf bəy və Qızıq Məhəmməd oğlu kimi bəylər dururdu. XVIII yüzilə aid materiallarda qızıqlar pəhlivanlıların başında durduğu Hərəmeyn-uşşərifeyn elindən biri olaraq qeyd edilməkdədir. Bunlar Köçeri-Qızıqlar idi. Yenə qızıqlardan bir qolunun XVII yüzilin əvvəllərində Orta-Anadoluya gəldyaxşı anlaşılmaqda isə de, bunun aqibəti haqqında indilik heç bir bilgiyə sahib deyilik.

XVI yüzildə qızıqların bir qolu da Dəməşq (Şam) bölgəsində yaşamqdta idi. Qanuni dövründə bu Qızıq qolu 66 vergi evi olaraq göstərilmişdir.

Orta çağda, eləcə də yaxın dövrdə Anadoluda və Azərbaycanda Mahmudlu adı daşıyan kənd və obaların bəzi zamanlar başqa adlarla da təqdim edildyaxşıni görürük. Buna örnək olaraq "Kürdmahmudlu" oymağını göstərə bilirik. Bu oymaq və diğər "Kürd" ön adı almış Mahmudlu oymaqlarının hamısı da Qızıq boyuna bağlı qollardandır. Anadoluda sonraki illərdə, inancları (şiə olduqları üçün) və yerləşik tərzlərini (osmanlıların iskan, məskunlaşdırma siyasətini) qabul etməmələri üzündən Osmanlı ilə araları pozulmuş, qiyıma uğramışlar və özlərini qurtarmaq üçün, Osmanlı ilə sorunu olmayan "Türkmən əkradı" kürd qəbilələrinə qarışaraq kürdcə danışmağa başlamışlar. Bu səbəblə də günümüzdə özlərini kürd olaraq tanıtmaqdadırlar. Tarixi qeydlərdən bu duruma bağlı sayısız örneklər verilə bilinir. Bunların ən bilinənləri, sünniləşmiş Qarakeçili türkmənləri ilə Ələvi Qoçgiri türkmənləridir. Hər iki oymaq da türk olduqlarını bilirlər. Ancaq çox saman öz aralarında kürdcə (kurmanci ləhcəsində) danışırlar. Bu duruma bağlı və yazı mövzumuz olan Mahmudlu adıyla da ilgili olduğu üçün aşağıdaki örnəyi də verə bilirik.Türkiyənin Quşadasındaki Türkmən məhəlləsini quranlar Bozulus türkmənlərinə mensub "Kürd Mahmutlu oymağı"dır. Artvin, Yusufelində Tüngəs kəndindəki Kürd adlı məhəllədə türkmənlər əyləşməkdədir."Osmanlı tapu təhrir dəftərlərinə görə, Şam və Sivas yörələrində yaşayan 1120 xanəlik "Kürd Mehmedlü cemaati", Zülkədərli türkmənlərinə bağlı idi. Əlbistandaki Yassıpinar yaylaqları ilə Diyarbakirdə yaşayan "Kürd Mehmedlü cemaati" isə Bozulus türkmənlərinə mensub idilər…. Prof. Dr. Laszlo Rasonyının "Tarixdə türklük" kitabında "Türk asilli kürd oymağı"deyərkən, tarixi bir sübut gətirmişdir." Ağsarayın kəndlərindən "Kürt Mahmatlı" cemaatinin də Bozulus türkmənlərinə mensub olduqlarına baxınca, Prof. Dr. Laszlo Rasonyının nə qədər haqlı olduğunu daha yaxşı anlayırıq.

Mahmudlu obaları[redaktə | əsas redaktə]

XVI yüzildə Osmanlı təhrir dəftərlərində qeydli olan Qızıq boyuna bağlı Mihmadlu, Mahmudlu adlı obalar (camaatlar) aşağıdaki kimidir. Bu qeydlərdə Mihmadlu, Mahmudlu kimi adı keçənlərin hamısı indi Mahmatlı, Mehmetli və Mahmutlu adlarıyla anılan kəndləri qurmuş olanlardır. Örnəklər orjinaldakı kimi verilmişdir.

  1. -Mahmudlar (Kara Mahmudlar) cemaati. (Ada k.), Silfke n, İç-il livası, TD:387, s.275
  2. -Mahmudlar urbanı cemaati: Teke liv, TD:166, s. 577
  3. -Mahmudlar cemaati: Ulu-yörük taifesinden, Ankara liv, TD:438, s.405
  4. -Mahmudlar cemaati, Esb-keşan, Turgud kz, Konya liv, TD:387, s. 242, 244
  5. -Mahmudlar cemaati, Tire kz, Aydın liv, TD:166, s.375
  6. -Mahmudlar Yörükleri cemaati, Kengiri liv, TD:438, s.743
  7. -Mahmudlar Yörükleri cemaati, Saruxan liv, TD: 166, s. 338
  8. -Mahmudlu cemaati, Bəydili taifesi,, tabi-i Şefkat bey, halp liv, TD:493, s.870
  9. -Mihmad cemaati, Kütahya liv, TD:438, s.22
  10. -Mihmad cemaati, Teke liv, TD: 166, s.576
  11. -Mihmadlu cemaati, Ağcakoyunlu kabilesi, Boz-ok kz, Bozok liv, TD:998, s.592 12-Mihmadlu cemaati, Dinek kabilesi, Boz-ok kz, Bozok liv, TD:998, s. 635
  12. -Mihmad hacılu cemaati, Bəydili taifesi, tabi-i Şefkat bey, Hələb liv, TD:493, s.865
  13. -Mihmadlu cemaati, tabi-i Qızıq, Hələb liv, TD:493, s.973
  14. -Mihmadlu cemaati, Eymir taifesi, Yörükan-i Mar’aş, Mar’aş liv, TD:998, s.457 16-Mihmadlu cemaati, Kara-öyük mz, Karamanlu-yi Dinek kabilesi, Keskün nah, Bozok liv, TD:998, s. 616

Qarabağdakı Mahmudlu kəndləri fərqli köklərdən gəlmədir. Füzuli bölgəsində 3 Mahmudlu, 2 Kürdmahmudlu kəndləri var. Mahmudlu kəndləri Cavanşir elinə bağlıdır.[2]

Kürdmahmudlu kəndləri isə Kəngərli elininin qollarıdır.[3]

Cəbrayıl rayonundakı Mahmudlu kəndi isə Cəbrayıllı elinə aiddir.[4]

Bir sözlə Mahmudlu oymağının əhalisi harda olur-olsun türkdürlər.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar, "avşarlar", Bakı, "Şuşa", 2008.
  2. Ənvər Çingizoğlu, Hacılılar, Bakı, "Soy" dərgisinini özəl nəşri, 2004
  3. Ənvər Çingizoğlu, Kəngərli eli, Soy" dərgisi, Ⅶ 1 (9) 2008, səh.56
  4. Ənvər Çingizoğlu, Cəbrayıllı eli, Soy" dərgisi, Ⅶ 2 (5) 2005, səh.48

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]