Maks Plank

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Maks Plank
alm. Max Planck
Max Planck (1858-1947).jpg
Doğum tarixi 23 aprel 1858(1858-04-23)
Doğum yeri Kil, Almaniya Almaniya
Vəfat tarixi 4 oktyabr 1947 (89 yaşında)
Vəfat yeri Göttingen, Almaniya Almaniya
Vəfat səbəbi ürək tutması
Dəfn yeri
  • Stadtfriedhof Göttingen[d]
Vətəndaşlığı
Elm sahəsi Fizika
İş yeri
Alma-mater Münhen Lüdviq-Maksimilian Universiteti
Təhsili
Üzvlüyü Almaniya Fizika Cəmiyyəti[d], Prussiya Elmlər Akademiyası[d], Kayzer Uilhelm Cəmiyyəti[d], Dei Linçei Akademiyası, London Kral Cəmiyyəti, Macarıstan Elmlər Akademiyası, Peterburq Elmlər Akademiyası, SSRİ Elmlər Akademiyası, İsveç Kral Elmlər Akademiyası, Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyası[d], Rusiya Elmlər Akademiyası, ABŞ Milli Elmlər Akademiyası
Mükafatları Nobel mükafatı Fizika üzrə Nobel mükafatı
İmza
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Maks Karl Ernst Plank (alm. Max Karl Ernst Ludwig Planck‎; 23 aprel 1858(1858-04-23)[1][2][…], Kil[4]4 oktyabr 1947(1947-10-04)[1][2][…], Göttingen, Aşağı Saksoniya[4]) — görkəmli alman fiziki. Fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı (1918). Kvant nəzəriyyəsinin banisi kimi XX əsrin əvvəllərindən fizika elminin inkişafı istiqamətini müəyyənləşdirmişdir.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Maks Plank övladlarının tərbiyə və fərdi inkişafına həddindən artıq diqqət göstərən prusiyyalı alim və hüqüqşünaslar ailəsində dünyaya gəlmişdir. Münhendə gimnaziyada oxuduğu illərdə bir çox fənnlərdə qeyri-adi istedad və yüksək əməksevərlik nümayiş etdirir. Fizik olmaq qərarına gəlməsi də bu səbəbdən asan olmamışdır. Plankı fəlsəfə və musiqi də maraqlandırıdı. Fizikanı isə Berlin və Münhendə oxumuşdur.

Elmi fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Dissertasiyasını müdafiə etdikdən sonra 1885-ci ildən 1889-cu ilə qədər Kildə, 1889-1926-cı illər aralığında isə Berlində dərs demişdir. 1930-cu ildən 1937-ci ilə qədər isə Kayzer Vilhelm adına fizika cəmiyyətinə (hal-hazırda isə alimin öz adını daşıyır) rəhbərlik etmişdir. Plank tətdiqatlarını əsasən termodinamika məsələlərinə həsr etmişdir. Alimə məşhurluğu isə „mütləq qara cisim"lərin spektrini izah etməsi gətirmişdir. Bu anlayış adı altında şüalanması yalnız temperatur və görünən səthi sahəsindən asılı olan cismilər başa düşülür. O dövr əsası Nyuton və Leybnits tərəfindən qoyulmuş dünyanın əsas fiziki mənzərəsni təşkil edən bütün növ proseslərin kəsilməzliyi təsəvvürünə zidd olaraq Plank şüalanmanın kvant təbiətini irəli sürür. Bu nəzəriyyəyə görə şüalanma hər birinin enerjisi

– bərabər olan kvantlarla ayrılır və udulur:

Burada – şülanma tezliyi (Hs), Plank sabitidir.

Nəticədə T temperaturuna qədər qızdırılmış qara cisimin şüalanması Plank paylanması ilə təsvir edilir:

,

Burada I(v) – vahid zamanda vahid sahədən ; bucağı altında vv+dv tezliklər diapazonunda ayrılan şülanam enerjisidir, c- işıq sürəti, k- Boltsman sabitidir. Plankın müasir fizikaya verdiyi töhvələr kvant nəzəriyyəsi və adını daşıyan sabitlə tükənmir. A. Eynşteynin 1905-ci ildə nəşr etdirdiyi xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi Plankda böyük təəssürat doğurur. Plankın yeni nəzəriyyəyə verdiyi yekdil dəstək Eynşteyn nəzəriyyəsinin elmi dairələrdə qəbuluna böyük təsir göstərir. Alimin digər nailiyytəlrinə gəldikdə, hissəciklərin kiçik təsadüfi impulslarda hərəkətini təsvir edən Fokker-Plank tənliyinin həlli misal göstərilə bilər. Maks Plank 1918-ci ildə kvant fizikasının inkişafında göstəridiyi xidmətlərinə görə Nobel mükafatına layiq görülür.

İkinci dünya müharibəsi illərində Plank Hitleri yəhudiləri qırmaqdan çəkindirməyə çalışır. Oğlu Ervin isə Hitlerə qarşı sui-qəsddə ittiham olunaraq edam olunur. Plank 1947-ci ilin 4 oktyabr tarixində vəfat edir.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 MacTutor History of Mathematics archive
  2. 1 2 Encyclopædia Britannica
  3. 1 2 Babelio
  4. 1 2 Almaniya Milli Kitabxanası, Berlin Dövlət Kitabxanası, Bavariya Dövlət Kitabxanası və s. Record #118594818 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) — 2012—2016.