Maliyyə riski

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Maliyyə riski — maliyyə resurslarının (pul vəsaitlərinin) itirilməsi ehtimalı ilə bağlı risk)[1][2].

Maliyyə riskləri pul dövriyyəsinin yaranması və müxtəlif növ pul münasibətlərinin yaranması ilə eyni vaxtda yaranmışdır: investor — emitent, kreditor — borcalan, satıcı — alıcı, ixracatçı — idxalçı və s. Maliyyə riskləri bazar şəraitində sahibkarlıq fəaliyyətinin tərkib hissəsidir[3].

Adam Smit sahibkarlıq mənfəətinin mahiyyətini tədqiq edərək və təhlil edərək, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı mümkün itkilərin kompensasiyası şəklində "risk ödənişi" kimi sahibkarlıq gəlirinin strukturunda belə bir komponenti qeyd etmişdir.[4]

Maliyyə risklərinin təsnifatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Maliyyə riskləri üç növə bölünür[5]:

  • Pulun alıcılıq qabiliyyəti ilə bağlı risklər;
  • Kapital qoyuluşu ilə bağlı risklər (investisiya riskləri);
  • Təşkilatın təsərrüfat fəaliyyətinin təşkili forması ilə bağlı risklər.
  • Pulun alıcılıq qabiliyyəti ilə bağlı risklər

Pulun alıcılıq qabiliyyəti ilə bağlı risklərə aşağıdakılar daxildir:

  • inflyasiya və deflyasiya riskləri;
  • valyuta riskləri;
  • likvidlik riskləri.

İnflyasiya riski pulun amortizasiyası (kapitalın real dəyəri) ehtimalı və inflyasiya səbəbindən real pul gəlirlərinin və mənfəətin azalması ilə əlaqələndirilir. İnflyasiya riskləri aktı:

  • bir tərəfdən, hazır məhsulun maya dəyərinin artması ilə müqayisədə istehsalda istifadə olunan xammalın, komponentlərin maya dəyərinin daha sürətli artımı istiqamətində;
  • digər tərəfdən, müəssisənin hazır məhsulları rəqiblərin oxşar məhsulları ilə müqayisədə daha tez bahalaşa bilər ki, bu da qiymətlərin aşağı salınması zərurətinə və müvafiq olaraq itkilərə səbəb olacaqdır.

Deflyasiya riski deflyasiya artdıqca qiymətlərin düşməsi riskidir ki, nəticədə biznesin aparılması üçün daha pis iqtisadi mühit yaranır və gəlirlər azalır.

Valyuta riski valyuta məzənnəsinin əlverişsiz ucuzlaşması riskinə aiddir. İxracatçı daha aşağı real dəyər alacağı üçün milli valyutanın məzənnəsi ödəniş valyutasına nisbətdə yüksəldikdə itkilərə məruz qalır. İdxalçı üçün qiymətin ödəniş valyutasına nisbətdə məzənnəsi yüksəldikdə valyuta riskləri yaranır.

Likvidlik riskləri qiymətli kağızların və ya digər malların keyfiyyətinin və istehlak dəyərinin qiymətləndirilməsinin dəyişməsi nəticəsində onların satışında itki ehtimalı ilə bağlı risklərdir.

Kapital qoyuluşu ilə bağlı risklər[redaktə | mənbəni redaktə et]

İnvestisiya riski investisiya layihəsinin həyata keçirilməsi prosesində maliyyə itkiləri ehtimalını ifadə edir. Real investisiyalar və portfel investisiyaları var. Müvafiq olaraq, investisiya riskinin də növləri var:

  • real investisiya riski;
  • maliyyə investisiya riski (portfel riski);
  • innovativ investisiya riski.

Qaytarma riskinə aşağıdakı növlər daxildir:

  • faiz riskləri;
  • kredit riskləri.

Faiz riski dedikdə, cəlb edilmiş vəsaitlər üzrə faiz dərəcələrinin verilmiş kreditlər üzrə faiz dərəcələrindən artıq olması nəticəsində maliyyə-kredit təşkilatları (kommersiya bankları, kredit təşkilatları, investisiya institutları) tərəfindən itkilər təhlükəsi başa düşülür. Faiz risklərinə həmçinin bazar faiz dərəcəsinin artması nəticəsində investorların çəkə biləcəyi zərər riskləri də daxildir. Bazar faiz dərəcəsinin artması qiymətli kağızların, xüsusilə sabit faiz dərəcəsi olan istiqrazların bazar dəyərinin azalmasına səbəb olur. Emitent orta və uzunmüddətli sabit faizli qiymətli kağızlar buraxmaqla da faiz dərəcəsi riski daşıyır. Risk, sabit səviyyə ilə müqayisədə bazar faiz dərəcəsinin mümkün azalması ilə əlaqədardır.

Kredit riski borcalan tərəfindən əsas borcun və faizlərin kreditora ödənilməməsi (ödənişlərin gecikdirilməsi) ehtimalı ilə bağlıdır.

Maliyyə risklərinin qiymətləndirilməsi üsulları[redaktə | mənbəni redaktə et]

Riskin qiymətləndirilməsinin bir-birini tamamlayan iki növü var — keyfiyyət və kəmiyyət.

Keyfiyyət təhlili həm də riskin məqbul səviyyəsinin kəmiyyətcə qiymətləndirilməsinə metodoloji yanaşmanı əhatə edir.

Riskin kəmiyyət qiymətləndirilməsi, yəni fərdi risklərin ölçüsünün və bütövlükdə portfelin riskinin ədədi müəyyən edilməsi adətən riyazi statistika metodları əsasında həyata keçirilir. Onların tətbiqinin mürəkkəbliyi toplanmış statistik məlumatların qeyri-kafi və əlçatmazlığındadır[6].

Keyfiyyətli risk qiymətləndirməsi bir neçə mərhələdə aparılır:

  1. Xüsusi risk növlərinin artmasına və/və ya azalmasına təsir edən amillər müəyyən edilir. Bu amillər əlavə risk təhlili üçün əsas təşkil edir;
  2. Adekvatlıq, mürəkkəblik, dinamizm, obyektivlik tələblərinə cavab verməli, həmçinin doldurulma və inkişafa imkan verən risklərin qiymətləndirilməsi göstəriciləri sistemi müəyyən edilir;
  3. Potensial risk sahələri müəyyən edilir: icrası zamanı müsbət nəticə əldə etməkdə qeyri-müəyyənlik yarana bilən fəaliyyətlər, əməliyyatlar, iş növləri;
  4. Bütün mümkün risklər müəyyən edilir, yəni müəyyən bir hərəkət və ya hərəkətsizlik nəticəsində mümkün risklərin müəyyən edilməsi.

Risklərin idarə edilməsinin təşkilinin təsvir olunan ilkin mərhələsində ən vacib məqam onun təhlilidir. Eyni zamanda, müxtəlif meyarlara və xüsusiyyətlərə görə təsnif edilə bilən risk faktorları müəyyən edilir, məsələn, təsir dərəcəsinə, riskə təsirin təbiətinə, idarəolunma dərəcəsinə, baş vermə mənbəyinə görə.

Maliyyə risklərinin idarə edilməsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Maliyyə risklərinin idarə edilməsi prosesi altı ardıcıl mərhələyə bölünə bilər:

  1. Məqsədin müəyyən edilməsi;
  2. Riskin başa düşülməsi;
  3. Riskin qiymətləndirilməsi;
  4. 4-dən risklərin idarə edilməsi metodunun seçilməsi: qaçınma, qəbul etmə, ötürmə və qarşısının alınması;
  5. İdarəetmənin həyata keçirilməsi;
  6. Nəticələrin yekunlaşdırılması

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. "Финансовые риски" (rus). 2011-08-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-06-10. (#parameter_ignored_suggest)
  2. Литовских А.М. Управление финансовыми рисками // Финансовый менеджмент (Конспект лекций). Таганрог: Издательство Таганрогского государственного радиотехнического университета. 1999.
  3. Асват Дамодаран. Виды финансовых рисков // Инвестиционная оценка. Инструменты и методы оценки любых активов. М.: Альпина Паблишер. 2010. ISBN 978-5-9614-1152-2.
  4.  MALİYYƏ BAZARLARI TERMİNLƏRİNİN İZAHLI LÜĞƏTİ Bakı, "NURLAR" Nəşriyyat-Poliqrafiya Мərkəzi, 2010,s.152
  5. "Финансовые риски" (rus). Бизнес. Инвестиции. Право. İstifadə tarixi: 2011-06-10.
  6. "Оценка рисков". 2013-08-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-01-10. (#parameter_ignored_suggest)