Maqma

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Donan lava

Maqma (qəd.-yun. μάγμα — qatı yağ, xəmir) yer qabığında və ya yuxarı mantiidə, böyük olmayan dərinlikdə təbii halda yaranan, soyuduqqda maqmatik dağ qayalarna çevrilən, silikattərkibli, isti, və maye ərintidir. Axan maqma lava adlanır.

Kimyəvi tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Maqmada demək olar ki, bütün kimyəvi elemntləər rast gəlinir, onların arasında:Si, Al, Fe, Са, Mg, К, Ti, Na, həmçinin müxtəlif uçan komponentlərə (karbon oksidi, kükürd, hidrogen, ftor, xlor və s.) və buxarşəkilli suya da rast gəlinir. Uçan komponentlər maqmanın kristallaşması zamanı müxtəlif minerallara daxil olur. Nadir hallarda qeyri-silikat tərkibli maqamtik ərintilər mövcud olur. Maqmanın yuxarıya hərkəti zamanı, uçan komponentlərin miqdarı azalır. Qazsızlaşdırılmış maqma yerin üzünə çıxır və lava adlanır.

Maqmanın növləri[redaktə | əsas redaktə]

Bazalt maqması - geniş yayılmış maqma növüdür. Onun tərkibində 50% silisum diksid, çoxlu miqdarda aluminium, kalsium, dəmir və maqnezium, kiçik miqdarda natrium, kalium və fosfor vardır. Kimyəvi tərkibinə görə bazalt maqması toleit və olivin-bazalt olaraq iki qrupa bölünürlər.

Qranit maqmasının tərkibi 60—65 % silisium dioksiddən ibarətdir. O daha az sıxlığa və özlülüyə malidkir, bazalt maqamsına nisbətən daha çox qazla dolğundur.

Maqmanın hərəkət xarakterindən və onun donma yerindən asılı olaraq, iki növ maqmatizm mövcuduur: intruziveffuziv. Birinci halda maqma yerin dərinliyində soyuyur və kristallaşır,ikinci halda o yerin üstünə və ya ona yaxın yerdə (5 km-ə qədər) soyuyur.

Maqmanın kristallaşması[redaktə | əsas redaktə]

İstənilən maqma əintisi tarazlığa can atan mayedən, qaz və bərk kristallardan ibarətdir. Temperatur, təzyiq, qazın tərkibindən və digər amillərdən asılı olaraq ərinti dəyişir və onun tərkibində əmələ gələn mineral kristalı dəyişir: biri əriyir, digəri yenidən yaranır və maqamnn bütün həcmi daimi təkamülə məruz qalır.