Masallı rayonu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Masallı rayonu haqqındadır. Masallı şəhəri üçün Masallı səhifəsinə baxın.
Masallı
Masalli rayon.jpg
A-Masalli.PNG
İqtisadi rayon Lənkəran
Ərazi 721 km²
Əhali 211 951 (2014)[1] nəfər
Əhali sıxlığı 294 nəfər/km²
Nəqliyyat vas. kodu 44
Telefon kodu 994 25
Poçt kodu (Mərkəzi PŞ) AZ4400
Yaşayış məntəqələrinin sayı 108
İcra başçısı Rafiq Hüseynov
İnternet saytı Masallı rayon İH rəsmi veb saytı http://masallilar.com

Masallı rayonuAzərbaycan Respublikasında rayon. İnzibati mərkəzi Masallı şəhəridir.

Masallı rayonu Lənkəran ovalığı və qismən Talış dağlarında cəmlənmişdir. Masallı rayonu Lənkəran, Lerik, Yardımlı, Cəlilabad, Neftçala rayonlarında ilə həmsərhəddir. Şərqdə Xəzər dənizi, Qərbdə isə Talış dağları, Burovar silsiləsi ilə həmsərhəddir. Sahəsində maksimal hündürlük 917 m-ə çatır, ən aşağı ərazisi Xəzər dənizi sahillərində -26,5 m.dir. Mineral və geotermal mənbələr var. Yanvar ayının orta temperaturu 2,5 ° C, iyul ayının orta temperatur 25,6 ° C. İllik yağıntının miqdarı - 600-800 mm. arasında dəyişir. Ən böyük çayı Viləşdir. şabalıd palıd, vələs, fıstıq, Ambur (Parrotia persica), palma Hirkan, tarix-gavalı, əzgil. Meşələrin ümumi sahəsi 16,9 hektardır - Ağac növlərindən şabalıdyarpaq palıd, vələs, palıd, fıstıq, əzgil, gavalı, dəmirağac, lənkəran akasiyası, azad, şümşad kimi növlər var. Əksəriyyəti endemik növdür.

Tarixi: Masallı rayonu 1930-cu ildə salınmışdır.

Masallı şəhər. Əhalinin orta sıxlığı - 158 nəfər / kv km. Ən böyük kəndləri: Boradigah, Ərkivan( artıq qəsəbədir).Digər kəndlər: Şərəfə,Bambaşı, Qızılağac, Təzə Alvadı, Kalinovka, I Yeddioymaq, II Yeddioymaq, Qasımlı, Köhnə Alvadı, Təzəkənd, Kürdəbaz, Qarğalıq, Qədirli, Hüseynhacılı, Xallıcallı, Bala Təklə, Təklə, Şıxlar, Ərəb, Musaküçə, İsgəndərli, Sığdaş, Kolatan, Alışanlı, Zuvandlı, Hişqədərə, Kubin, Mahmudavar, Rudəkənar, Xıl, Çaxırlı, Sığıncaq, Köçəkli, Əhmədli, Sərçuvar, Lürən, Kosakül, Gəyəçöl, Tatyanoba, Yeyənkənd, Güllütəpə, Böyük Xocavar, Səmitxan, Seybətin, Ətçələr, Mollaoba, Sirəbil, Aşurlu, Zovla, Eminli və s.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Masallı rayonu

Masallı ərazisində qədim insanlar 15-20 min il bundan əvvəl yaşamışlar. Abbasqulu ağa Bakıxanovun "Gülüstani-İrəm" (1841), Mirzə Seyidəli Kazımbəy oğlunun "Cavahirnameyi Lənkəran" (1896), səlnaməçi Mirzə Əhməd Mirzə Xudaverdi oğlunun "Əxbarnamə" (1882) əsərlərində, həmçinin bir sıra Avropa və rus səyyahlarının səyahətnamə qeydlərində Masallının tarixinə dair qiymətli məlumatlar öz əksini tapmışdır.

"Masallı" coğrafi adının meydana gəlməsi haqqında bu vaxta qədər bir çox mülahizə və rəvayətlər söylənilmişdir. Tarixi mənbələrdə bu toponimi "məsəlli-məsəl çəkilən yer, məsəl çəkənlər" mənasında səciyyələndirirlər. Masallı sözünün "Mosullu" sözündən yaranması da ehtimal edilir. Bəzi mənbələrdə isə bu torpaqlarda Masal adlı bir xanın yaşadığı və buraların onun şərəfinə Masallı adlandırıldığı qeyd olunur.

Toponimika ilə məşğul olan alimlərimizdən R.Yüzbaşov və Ş.Sədiyevin birgə yazdığı "Azərbaycanın coğrafi adları" kitabında "Masallı-Masal nəslinə mənsub" şəklində qeyd olunmuşdur. Bakı Dövlət Universitetinin dosenti, coğrafiya elmləri doktoru N.Məmmədov isə bu yaşayış yerinin yaranmasını Masal bəy adlı bir şəxslə əlaqələndirir. Bəzi tarixi mənbələrdə qeyd olunur ki, yaşayış məntəqəsinin sakinləri İranın "Masal" əyalətindən köçüb gəldiklərindən bu yer Masallı adlandırılmışdır. Beləliklə, "Masallı" toponimində "Masal"-Yer ərazi "Lı"isə məkan bildirən şəkilçidir.

Masallı antik dövrdə Midiya, Midiya-Atropatena, sonralar Qafqaz Albaniyasının Kaspiana vilayətinin, XVI-XVIII əsrin ortalarına qədər Səfəvilər dövlətinin, XVIII əsrin ortalarından Lənkəran xanlığının tərkibində olmuşdur. XIX əsrin ortalarında Astara, Lənkəran, Lerik, Masallı, Yardımlı və Cəlilabad rayonlarının ərazisi Lənkəran qəzası adlanırdı. 08 avqust 1930-cu ildə Masallı inzibati rayonu yaradıldı və Masallının adı Azərbaycan SSR-nin xəritəsinə rayon mərkəzi kimi daxil oldu.

Qədim tarixə, zəngin mədəniyyətə malik, intellektual səviyyəsi yüksək olan Masallıya maraq tarixin müəyyən dövrlərindən artmağa başlamışdır. Görkəmli siyasi xadimlərin, dövlət və mədəniyyət adamlarının Masallıya gəlişi məhz belə bir münasibətin ifadəsi idi. 1274-cü ildə Səfəvilər sülaləsinin banisi Şeyx Səfiəddinin, 1501-ci ildə Şah İsmayıl Xətainin Ərkivan kəndində, görkəmli dövlət xadimi, yazıçı Nəriman Nərimanovun 1922-ci ildə Masallıda və onun bir sıra kəndlərində olması barədə çoxlu əsərlərdə məlumatlara rast gəlmək olar. Doktor N.Nərimanov Masallıda olarkən bu ərazinin təbii imkanları və üstünlüklərindən danışmaqla yanaşı, həm də taxılçılığı və çəltikçiliyi inkişaf etdirməyi vacib saymışdır. Azərbaycanın keçmiş prezidenti Heydər Əliyev iki dəfə, prezident İlham Əliyev isə bir neçə dəfə Masallıya səfər etmişlər.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Respublikanın cənubunda yerləşən Masallı rayonu Lənkəran, Lerik, Yardımlı, Cəlilabad, Neftçala rayonları ilə həmsərhəddir. Bakı–Astara yolunun 232-ci kilometrliyindədir. Şərqdən Xəzər dənizi, Qərbdən Talış sıra dağları ilə əhatə olunmuşdur. Masallı qədim qalaları, Yanardağı, İstisuyu, nadir ağaclarla zəngin meşələri, büllur bulaqları ilə diqqəti cəlb edir.

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

AzStat-ın 1 yanvar 2014-cü il tarixinə olan rəsmi məlumatına əsasən rayonda 211.951 nəfər əhali yaşayır.[1]

Etnik tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Masallı rayon İcra Hakimiyyətinin rəsmi veb-saytında rayonun əhalisi haqqında verilən məlumata əsasən 1 yanvar 2014-cü il tarixinə rayonun əhalisi 211.9 min (1 km²-ə 294[1] nəfər əhali düşür) nəfərdir, o cümlədən əhalinin 76.00%-ni azərbaycanlılar, 23.40%-ni talışlar, 0.05%-ni isə ruslar təşkil edirlər.[2] Rəsmi veb-saytında rayon əhalisinə dair məlumatlar verərkən icra hakimiyyəti rəsmi sayımların yekunlarından fərqli rəqəmləri təqdim etsə də məlumatların əsaslandığı mənbələri qeyd etməmişdir.[2]

Etnik
qrup
27 yanvar-3 fevral, 1999-cu il sayı.[3] 13-22 aprel, 2009-cu il sayı.[4][1]
Sayı  % Sayı  %
Cəmi 173 937 100.00 197 147 100.00
Azərbaycanlılar 136 941 78.73 181 353 91.99
Talışlar 36 767 21.14 15 675 7.95
Ruslar 117 0.07 74 0.04
Türklər 16 0.01 18 0.01
Tatarlar 20 0.01 11 0.01
Ukraynalılar 39 0.02 4 0.00
Ləzgilər 14 0.01 3 0.00
Ermənilər 3 0.00 ... ...
Gürcülər 2 0.00 ... ...
Yəhudilər 2 0.00 ... ...
Digərləri 16 0.01 9 0.00

Bələdiyyələri[redaktə | əsas redaktə]

Masallı rayonunda 36 bələdiyyə fəaliyyət göstərir. Ümumi bələdiyyə üzvlərinin sayı 842 nəfərdir. Fəaliyyətdə olan bələdiyyələrin 1-i şəhər ərazisində, 2-i qəsəbədə, qalanları isə (33 bələdiyyə) kənd yaşayış məntəqələrində fəaliyyət göstərir.

İnzibati bölgüsü[redaktə | əsas redaktə]

Ləğv edilmiş yaşayış məntəqələri[redaktə | əsas redaktə]

Qoruqlar[redaktə | əsas redaktə]

Respublikanın ən böyük və ən zəngin qoruqlarından olan Qızılağac dövlət təbiət qoruğu əsasən Qızılağac körfəzi və "Pirman" adlanan sahələrdə yerləşir. Qoruqda adları "Qırmızı kitab"a düşən quşlar və vəhşi heyvanlar var. Bundan başqa dünyada ən nadir ağaclardan olan "Qızılağac" ağacı (el arasında ona Razdar da deyilir) qorunur.

Tarixi və memarlıq abidələri[redaktə | əsas redaktə]

Boradigah Cümə Məscidi (1853-1854)

Masallı tarixinin güzgüsü 1952-ci ildən rayonun Hişkədərə kəndində fəaliyyət göstərən tarix-diyarşünaslıq muzeyidir. Muzeyin palentologiya, etnoqrafiya, numizmatika, arxeologiya şöbələrində 19 mindən çox qiymətli eksponat toplanmışdır. Rayonun Ərkivan, Hişkədərə, Boradigah, Tatyan, Hacıtəpə, Şəhriyar, Xırmandalı, Mahmudavar, Bambaşı, Çaxırlı, Ərəb, Qızılağac, Qəriblər, Öncəqala, Köhnə Alvadı kəndlərinin yaxınlığında qədim şəhər, qala kurqanı, türbə məqbərə yerləri aşkar edilmişdir.Bu ərazilərdən tunc, dəmir, antik və orta əsrlər dövrünə aid xeyli miqdarda maddi-mədəniyyət nümunələri toplanmışdır. Bütün bunlar Masallı (Hişkədərə) Tarix-Diyarşünaslıq muzeyində mühafizə olunur. Muzeyin yaradıcısı mərhum əməkdar müəllim Rəhim Tağıyev olmuşdur.

Masallı ərazisi 168 qədim, sirli abidələr, qalalar, saraylar, ziyarətgahlar, hamamlar, bulaqlar, məskənidir. Bunlardan 51-i tarix və memarlıq, 70-i arxeloji, qalanları isə XX əsr abidələridir.

Masallı rayonunda aşağıdakı tarixi və memarlıq incəsənət abidələri mövcuddur

  1. XIV əsrə aid Hişkədərə kəndində Nəzirə Xanım türbəsi;
  2. III – IX əsrlərə aid Mahmudavar kəndində yaşayış yeri arxeoloji abidə;
  3. IX – X əsrlərə aid "Ərkivan qalası";
  4. Orta əsrlərə aid Qarğalıq ərazisində Şəhriyar yaşayış yeri;
  5. XIX əsrə aid Masallı şəhər Cümə məscidi;
  6. XIX əsrə aid Boradigah məscidi;
  7. XIX əsrə aid Qızılavar məscidi;
  8. XIX əsrə aid Masallı şəhərində hamam;
  9. XIX əsrə aid Güllütəpə kəndində Əmir türbəsi;
  10. XIX əsrə aid Ərkivan kəndində Mehti bulağı;
  11. XIX əsrə aid Sığdaş kəndində Mirsəli ocağı;
  12. XVI əsrə aid Mahmudavar kəndində Baba Seyidağa türbəsi;
  13. XIX əsrə aid Şıxlar, Qodman, Mahmudavar, Yeddioymaq və Hüseynhacılı kəndlərində dağ-qoç fiquru;
  14. Tunc dövrünə aid Hişkədərə kəndində Qaraxantəpə, Qoşatəpə, Allahqulutəpə və Mirzətəpə kurqanları;
  15. Tunc və Dəmir dövrlərinə aid Təzə Alvadı kəndində Məmmədtəpə, İstiottəpə, Alıtəpə kurqanları;
  16. XXI əsrə dair Ərkivan kəndində Mir Seyid Sadiq Ağa məqbərəsi;
  17. Hişkədərə kəndində iyirmi minə yaxın eksponatı olan Tarix-Diyarşünaslıq muzeyi;
  18. Orta əsrlərə dair Ninəlov kəndində Səhhət qalası;
  19. XX əsrə dair Ərkivan kəndində Şəhsəfi bulağı;
  20. XIX əsrə aid Şərəfə məscidi və hamamı ;
  21. Tunc dövrünə aid Şərəfə kurqanı.

Masallının qəhrəmanları[redaktə | əsas redaktə]

1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən Müharibəsinə getmiş 10 914 nəfər Masallı sakinindən 4 248 nəfəri qayıdıb, 1573 nəfəri itkin düşüb, 5 mindən çoxu şəhid olub.

Qarabağ muharibəsində 5 min nəfərə yaxın Masallı sakini vuruşub. Onlardan 150 nəfəri şəhid olub, 30 nəfəri itkin düşüb, 500 nəfərdən çoxu yaralanıb. Onlardan 4 nəfəri - Səfəralı Məmmədov, Elşad Hüseynov, Elşad ƏhədovSəfa Axundov Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülüb. 3 nəfər Masallı döyüşçüsünə Azərbaycan Bayrağı ordeni verilmişdir.

Masallının görkəmli şəxsləri[redaktə | əsas redaktə]

XX əsrdə Masallı Azərbaycana və dünyaya 230-dan çox elmlər doktoru, elmlər namizədi, 6 general, 100-ə yaxın yazıçı və şair, müxtəlif sahələrdə çalışan nüfuzlu şəxslər verib. İqtisadiyyat sahəsindəki uğurlarına görə SSRİ dövründə 50 nəfərdən çox Masallı Sosialist Əməyi Qəhrəmanı fəxri adına və Lenin ordeninə layiq görülmüşdür.

  • Qubad Nəsirov — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı
  • Məmməd Hüseynov — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı
  • Hacağa Bayramov — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı
  • Zəbi Quliyev — dövlət xadimi
  • Ədalət Abdinov — Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi, Stalin mükafatı laureatı
  • Əli Bəylərbəyov — general
  • Fətulla bəy Bayraməlibəyov — artileriya general-mayoru
  • Teymur bəy Bayraməlibəyov — etnoqraf
  • Mir Kazım Aslanlı — şair, həkim, bəstəkar, alim, tərcüməçi
  • Bağır Bağırov — geologiya-minerologiya elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Milli Elimlər Akademiyasının müxbir üzvü
  • Gülhüseyn Hüseynoğlu — Azərbaycanın xalq yazıçısı
  • İlham Əsgərov — Azərbaycanın xalq artisti
  • Elşən Rüstəmov — Azərbaycanın əməkdar artisti
  • Baloğlan Əşrəfov — Azərbaycanın əməkdar artisti.
  • Vaqif Yusifli — filologiya elmləri doktoru.
  • Cavanşir Yusifli — filologiya elmləri doktoru.
  • Rahid Ulusel — professor
  • Musa Quluzadə — professor
  • Zeydulla Ağayev — professor
  • Fərahim Sadıqov — professor
  • Ədalət Fərəcov — professor
  • Əlişirin Şükürlü — Fizika–riyaziyyat elmləri doktoru
  • Elşad Əhədov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
  • Elşad Hüseynov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
  • Səfa Axundov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
  • Səfəralı Məmmədov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
  • Qulamhüseyn ƏlibəyliAydınlar Partiyasının sədri.
  • Məmməd Kazım — şair
  • Adəm Seyfullayev(Qızılbaşlı) — şair
  • Rəhim Tağıyev — Hişkədərə kəndində yerləşən tarix - diyarşünaslıq muzeyinin yaradıcısı
  • Məzahir Niftiyev — Uzaq Səfərlər Kapitanı
  • Nurəddin Ədiloğlu — yazıçı - jurnalist
  • Aliq Nağıoğlu — Yazıçı-jurnalist
  • İbrahim İbrahimov — jurnalist

Fotoqalereya[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: Masallı rayonu (yenilənmə: 1 yanvar, 2014-cü il) — yoxlanılıb: 13.02.2015
  2. 2,0 2,1 "Əhalisi — Masallı Rayon İcra Hakimiyyəti". http://masalli-ih.gov.az/page/12.html. İstifadə tarixi: 29 iyun 2015. Arxivləşdirilib.
  3. Population statistics of Eastern Europe: Ethnic composition of Azerbaijan by 1999 census
  4. Population statistics of Eastern Europe: Ethnic composition of Azerbaijan by 2009 census


Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]