Mesopotomiyada kassi və het tayfaları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Qərbi Asiyaya e.ə. 3-cü minillikdən etibarən Qara dənizin şərqindəki çöllük ərazilərdən gələn, sami olmayan kassilər və hetlər Hammurapinin dövründən etibarən Mesopotamiya ərazilərində dinc şəkildə məskunlaşmışdılar, lakin tezliklə onlar qədim babillər ilə müharibəyə başladılar və Mesopotamiyanın daha geniş ərazilərini zorla ələ keçirdilər. Bu proses təxminən e.ə. 1600-cü ildə tamamlandı, lakin Babil dövlətinin süqutunun əsl səbəbi kassilər deyildi, çünki Hammurapinin varisləri Babili hələ də özləri idarə edirdilər. E.ə. 1595-ci ildə ildırım sürətli basqınla Babili dağıdan ve beləliklə də Babil imperiyasının sonuncu izini də məhv edən məhz hetlər idi. Gəldikləri kimi də sürətli şəkildə şimala geri qayıdaraq, hetlər Babil torpaqlarını kassilərin hakimiyyətinə buraxdılar, lakin kassilər bu fürsətdən tam istifadə edə bilmədilər, çünki onlarda dinamik liderlik ve həmçinin əlaqəli siyasi və mədəni qabiliyyət yox idi. Nəticə etibarı ilə Mesopotamiya təxminən 3 yüz il davam edən "qaranlıq dövr"ünü yaşadı. Bu dövr ərzində cənub əraziləri (AkkadŞumer) kassilər tərəfindən idarə edildiyi halda, şimal əraziləri bir-biri ilə müharibə aparan sami və qeyri-sami xalqlar arasında bölünmüşdü. Bu dövr ərzində nə vahid hakimiyyət, nə də vahid mədəni və intellektual inkişaf qeydə alınmadığına görə, həmin dövr "qaranlıq dövr" adlanır. Kassilər heç bir diqqətəlayiq yenilik getirməyərək mixi yazını və şumer-babil idarəçilik texnikasını qəbul etməklə kifayətlənmişdilər, həmçinin onların şimali Mesopotamiyadakı qeyri-vahid qonşuları da sivilizasiya tarixinə heç bir önəmli töhfə verməmişdi.

Het İmperiyası[redaktə | əsas redaktə]

Nəticə etibarı ilə tarixçilərin marağı hetlər üzərində cəmlənir. Mərkəzi Asiya çöllərindən gələn və hind-avropa dilində (günümüzdə hind-avropa dil ailəsinə hind, fars, yunan, slavyan, alman və bütün roman dilləri daxildir) danışan hetlər Anadolunun (müasir Türkiyənin) əksər hissəsini işğal etmişdilər və növbəti iki yüz il əzində öz imperiyalarının sərhədlərini SuriyaLivan da daxil olmaqla şərqi Aralıq dənizi boyunca cənuba doğru genişləndirmişdilər. Onlar e.ə. 1595-ci ildə Babil dövlətini dağıtdıqdan sonra birbaşa olaraq Mesopotamiyanı idarə etməklə öz əhatə sərhədlərini genişləndirməməyi qərara aldılar. İncildə deyilir ki, hetlərin hakimiyyəti yalnız böyük çay, yəni, Fərat çayına qədər uzanırdı. Het imperiyası coğrafi və iqtisadi cəhətdən zirvə nöqtəsinə təxminən e.ə. 1450 və 1300-cü illər arasında çatmışdı. Lakin e.ə. 13-cü əsrdə hetlər ayrı-ayrılıqda Misir və Şimali Mesopotamiyadan gələn hücumlara görə müdafiə mövqeyi tutmuşdu. E.ə. 1286-ci ildə onlar misirlilərin Suriya üzərinə olan güclü hücumlarının qarşısını aldılar, az sonra elə həmin əsrdə sami assuriyyalılarının baslatdığı basqınlardan da özlərini müdafiə edə bildilər. Lakin, sonda ardıcıl basqıların səbəb olduğu zəifləmə onlara üstün gəldi. Təxminən e.ə. 1185-ci ildə maritimlərin (qərbi Asiyada qəfl peyda olan "dəniz xalqları"nın mənşəyi hələ də dəqiq məlum deyil) qərbdən ardıcıl hücum dalğası het dövlətinin qəti surətdə dağılması ilə nəticələndi. İncildə tez-tez hetlərə istinad edilməsinə baxmayaraq, onların adı həmişə söz arası qeyd edilir (məsələn: Batşebanın əri het hökmdarı Uriya olmuşdur). Digər tərəfdən, 1907-ci ildə arxeoloji qazıntılar nəticəsində hetlərin Anadolu paytaxtı Hattuşa (mənası "het şəhəri" deməkdir) tapılamayana və 20 min gil kitabə arxivi aşkarlanmayana qədər hetlər haqqında faktiki olaraq heç nə məlum deyildi. 1915-ci ildə çexiyalı alim Bedrix Hrozni bu kitabələrin dilini deşifrə etdi və kitabələrin dilinin hind-avropa dil ailəsinə aid olduğunu bildirdi, bu hadisədən sonra hetlərə qarşı elmi maraq axını yarandı. Təəssüf ki, bu elmi araşdırmaların bəziləri irqi cəhətdən qeyri-obyektiv və kifayət qədər məlumatlı deyildi və nəticə etibarı ilə hind-avropa mənşəli olduqlarına görə onların dahi olması anlayışı da daxil olmaqla hetlər haqqında yanlış təsəvvürlərə səbəb olmuşdu. Bu iki cəhətdən yanlış idi; birinicisi, bütün hetlərin hind-avropa irqinə aid olduğu irəli sürülürdü, ikincisi isə, hind-avropa irqinin bütün üzvlərinin üstün zəkaya malik olduğu bildirilirdi. Hind-avropa mənşəli dillərdə danışan homogen het tayfaları mərkəzi Asiyadan Anadoluya köç etdikdən sonra, burada məskunlaşan tayfa üzvləri yerli xalqlarla əsaslı surətdə qaynayıb qarışmışdı və beləliklə malik olduqları "irqi saflığ"ı tamamilə itirmişdilər (eyni fakt Mesopotamiyada məskunlaşan sami tayfaları üçün də keçərlidir). İstənilən halda, biologiya zəka və irq arasında aidiyyatın olmadığını göstərir. Hetlər haqqında digər bir mif də budur ki, onlar uzun-muddət davam edən uğurlarını əsrlər boyu ciddi cəhdlə yadellilərdən gizlətdikləri gizli bir silaha, dəmirin emalının inhisarına borclu olmuşdular. Bu inam sadəcə hetlər aid bir sənədin səhv oxunmasına əsaslanır. Məsələnin əsli budur ki, hetlər e.ə. 14-cü əsrdə dəmirin istehsalına və istifadəsinə baslamışdılar, lakin onların bütün həməsrləri də həmçinin dəmiri istehsal və istifadə edirdilər: Məlum olduğu qədər dəmir silahlardan istifadə heç bir qərbi Asiya xalqına digəri üzərində üstünlük qazandırmamışdır. Mesopatamiyadan fərqli olaraq Anadolu ərazisi qiymətli metallarla xüsusilə mis, dəmir ve gümüşlə zəngin idi. Bu cür metal mənbələri olan ərazidə məskunlaşdıqlarına görə hetlər hələ tam formalaşmamış dövlətlərində bu metalların bəziləri ilə sərfəli alış-veriş edə bilirdilər və həmçinin metallurgiyada təcrübələr aparmaq üçün əlverişli şərait var idi, nəticə etibarı ilə onlar ilk öncə bürünc daha sonra isə dəmir emalında digər xalqları ötüb keçmişdilər. Dəmirin emalı hetlərə müstəsna hərbi üstünlük verməmişdi, lakin onlara var-dövlət gətirmişdi, çünki dəmir müharibədə olduğu qədər sülh şəraitində də faydalı idi (dəmirdən xüsusilə təsərrüfat avadanlıqlarının hazırlanmasında və təkmilləşdirilməsində istifadə edilirdi) və dəmir istehsalının ilk illərində (təxminən e.ə. 1400-cü ildən e.ə. 1200-ci ilə qədər) dəmirdən hazırlanmış istənilən əşyanın böyük prestij dəyəri var idi. Hetlər ticarət sayəsində o qədər varlanmışdılar ki, başqa bir regionda məskunlaşsaydılar bu qədər varlanmaqları mümkun olmazdı. Qeyd olunmalı bir fakt da budur ki, hetlər effektiv idarəçilik sistemi yaratmışdılar. Belə ki, "böyük hökmdar" nəzəri cəhətdən ali başçı idi, lakin o, faktiki olaraq regional nümayəndələrə hakimiyyət səlahiyyəti vermişdi. Metallurgiya və qanunlardan savayı, hetlər xüsusi təcrübələr etməmişdilər: Onlar Mesopotamiyalıların mixi yazısını qəbul etmişdilər, incəsənətləri ənənəvi idi və görünür ki, özlərinin müstəqil ədəbiyyatları olmamışdı. Bütün bunlara baxmayaraq, kifayət qədər var-dövlət ilə təmin olunmuş və idarə bacarıqları olan hetlər yüksəliş və tənəzzül xas olan Qərbi Asiya xalqları və dövlətləri ilə müqayisədə daha uzun müddət öz imperiyalarını və milli mənsubiyyətlərini qoruyub saxlaya bilmişdilər.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Western Civilizations, Robert E. Lerner, Standish Meacham, Edward McNall Burns

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]