Milan hersoqluğu

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Ducato di Milano (İtalyanca)
Ducatus Mediolani (Latınca)
Milan hersoqluğu
Milan hersoqluğu gerbi
Gerbi
Milan hersoqluğu 1494, (Ağ rəngdə)
Milan hersoqluğu 1494, ( rəngdə)
Statusudövlət
PaytaxtıMilan
Rəsmi dilləriLombard
İtalyan
Dini
Roma-Katolik kilsəsi
İdarəetmə formasıMonarxiya
Tarixi 
• Yaranması
11 may 1395
• Süqutu
17 oktyabr 1797[1]

Milan hersoqluğu (İt: Ducato di Milano, Lat: Ducatus Mediolani) İtaliyanın şimalında yerləşən Müqəddəs Roma İmperiyasına tabe olan dövlət. Paytaxtı Milan olan dövlət 1395-ci ildə Gian Galeazzo Viskonti tərəfindən yaradılmışdır. Hersoqluğun qonşuları şərqdə Venesiya Respublikası, qərbdə Savoyya hersoqluğu, cənubda Genuya Respublikasışimalda İsveçrə kantonları idi. Rəsmi olaraq istifadə olunan dillər Lombardİtalyan dilləri idi.

Ən geniş sərhədlərinə XV əsrin əvvəllərində çatan dövlət, bütün Lombardiya əyalətinə və Venesiya, Emilia Romagna və Piemonte əyalətinin bir hissəsinə sahib idi.

Sforza sülaləsi dövründə ipək sənayesinin inkişafı ilə zənginləşən şəhər, İntibah dövrünün ən zəngin dövlətlərindən birinə çevrilmişdir.

XV əsrin sonlarına doğru Fransa krallığı ilə Habsburq İmperiyası arasındakı mübarizənin səbəblərindən biri olmuşdur. 1556-cı ildə Habsburg İspaniyasına keçən Milan hersoqluğu, keçmiş imperiya sərhədlərində olduğu üçün 1707-ci ildə Habsburg Avstriyasına keçmişdir. 1796-cı ildə yenidən Fransa tərəfindən fəth edilən Milan Hersoqluğu, bir il sonra Campo Formio müqaviləsi ilə Alpların cənubundakı Fransız kukla dövləti olan Cisalpin Respublikasına keçmişdir.

Napoleon dövründə məğlub olan Fransa, 1815-ci ildə Vyana konqresində Lombardiya-Venesiya Krallığını (Milan Hersoqluğu daxil olmaqla) Avstriya imperiyasına təslim etdi. 1859-cu ildə Lombardiya Avstriya tərəfindən Sardiniya-Piemonte Krallığına təhvil verildi. Sardiniya-Piemonte Krallığı isə müasir İtaliyanı meydana gətirmişdir.

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Viskonti sülaləsi 1277-ci ildən bəri Milan şəhərini idarə edirdi. 100.000 Florin müqabilində Milan Hersoqluğunu Müqəddəs Roma İmperiyasına əlavə edən Gian Galeazzo Visconti, Milan hersoqu və Pavia qrafı olmuşdur.

Viskonti idarəetməsi (1395–1447)[redaktə | mənbəni redaktə et]

1395-ci ildə Milan Hersoqu adını alan Gian Galeazzo Visconti, Adda ve Ticino çayları arasında olan bir ərazidə icazəyə malik idi, lakin o hersoqluğunu Piemontedən Venesiyaya qədər olan 26 şəhəri də daxil edərək sərhədlərini Roma Papalığına məxsus Umbria əyalətindən İsveçrənin Ticino kantonuna kimi genişləndirmişdir. Gian Galeazzo Viscontidən əvvəl gələn Milan idarəçiləri ardıcıllıqla bunlardır: Azzone Visconti, Luchino Visconti, Giovanni Visconti, Bernabò Visconti.

Gian Galeazzo Viscontidən əvvəl gələn Azzone Visconti, 1331-ci ildə Ossala (Piemonte), 1332-də Bergamo və Pavia (Lombardiya) və Novara (Piemonte), 1333-cü ildə Pontremoli (Toskana) və 1334-cü ildə Vercelli (Piemonte) və Cremona (Lombardiya), 1335-ci ildə Lombardiya şəhərləri Como, Creama, Lodi və Valtellina, 1336-cı ildə Bormio (Lombardiya) və Piacenza (Emilia) və 1337-ci ildə Brescia və Val Camonicayı knyazlığına əlavə etmişdir.

Luchino və Giovanni Visconti qardaşları 1342-ci ildə hal-hazırda İsveçrəyə məxsus olan Bellizona, 1346-cı ildə Parma (Emilia) və 1347-ci ildə Pieomentenin cənub-qərbindəki bir neçə regionu öz hakimiyyətləri altına əlavə etmişdirlər. (Tortona, Alessandria, Asti ve Mondovi) Luçino və Covanni qardaşlarından sonra hakimiyyətə gələn Bernabo Viskonti, 1371-ci ildə Reggio Emilia, 1380-ci ildə Riva Del Gardanı ələ keçirdi və nəhayət Gian Galeazzo Viskonti Verona (1387), Vicenza (1387) və Bellunoyu (1388) torpaqlarına əlavə etmişdir. Padovanı da qısa bir müddət ərzində olsa belə özünə birləşdirmişdir. Cənuba doğru da işğallar həyata keçirdən Galeazzo, 1399-cu ildə Lucca, Pisa və Sieneyi ilhaq etdi. 1402-ci ildə Bolonya (Emiliyada), Perugia və Assisi (Umbriyada) də zəbt edildi.

Ambrossian Respublikası (1447–1450)[redaktə | mənbəni redaktə et]

1447-ci ildə oğlan varisi qoymadan vəfat edən Filippo Mariadan sonra respublika üsul-idarəsi rejiminə keçən Milan hersoqluğu qonşularının hücumları və daxili qiyamlar nəticəsində çətin vəziyyətə düşmüşdür. Bu vaxt, muzdlu əsgərlərin komandiri olan Francesco Sforza, Filippo Marianın qeyri-qanuni nigahdan dünyaya gəlmiş qızı ilə evlənərək Sforza sülaləsinin hakimiyyəti altında hersoqluğu yenidən yaratmışdır.

Sforza idarəetməsi (1450–1499)[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bu dövrdə krallıq öz torpaqlarını isveçrəlilərə, venesiyalılarafransızlara qarşı müdafiə etməyə çalışsa da, bu işdə uğurlu ola bilmədi və Novara xəyanətindən sonra krallıq Fransa tərəfindən zəbt edildi.

Fransa idarəetməsi (1499–1526)[redaktə | mənbəni redaktə et]

1498-ci ildə Fransa Kralı XII Lüdovik atasının mirasçılıq iddiasından istifadə edərək 1499-cu ildə Milan hersoqluğunu işğal etdi, Lodovico Sforzanı taxtdan salaraq özünü Milan hersoqu elan etdi. Bu hadisədən sonra, İsveçrə 1512-ci ildə Lodoviconun oğlu Massimilanonu taxt-taca gətirir, lakin qısa bir müddətdən sonra 1515-ci ildə Fransuva tərəfindən Massimilano taxtdan salınır ​​və həbs edilir. Bundan sonra 1521-ci ildə Massimilanonun qardaşı Francesco Avstriya tərəfindən taxta oturdulur. Bu hadisədən sonra üz-üzə gələn Fransa və Habsburqlar 1525-ci ildə Paviyada müharibəyə başlayılar.

1525-ci ildə V Karl tərəfindən məğlub edilən Fransa Konyak Liqasına qatıldı. Fransa Papalıq, Florensiya Respublikası və Venesiya Respublikası ilə birlikdə Habsburg İspaniyasına və Müqəddəs Roma Alman İmperiyasına hücum etdi. Bu müharibədə imperiya qalib gəldi və fransızlar Milan şəhərindən qovuldu. Lakin bu qələbəyə baxmayaraq, hələ də bəzi şəhərləri işğal edən Fransa, 1529-cu ildə Habsburqlarla razılaşdı və Milan Hersoqluğundan geriyə çəkildi.

1535-ci ildə II Francesconun özündən sonra varis qoymadan ölməsi yeni bir mübahisəyə səbəb oldu. Bu müzakirələr davam edərkən, 1545-ci ildə Po çayının cənubundakı Milan hersoqluğunun torpaqlarından Parma Hersoqluğu yaradıldı və Papa III Paulun qeyri-qanuni oğlu Pier Luigi Farnese bu hersoqluğun rəhbərliyinə gətirilmişdir.

İspaniya Habsburqları (1556–1707)[redaktə | mənbəni redaktə et]

1535-ci ildən bəri geri qalan torpaqlara nəzarət edən V Çarlz, oğlu 1556-cı ildən sonra taxtını II Filipə vermişdir. 1551–1559-cu illərdəki İtalyan müharibələrinin sonunda isə Fransa hersoqluğun Habsburqlara mənsub olduğunu qəbul etdi.

1701-ci ildə İspaniya vərəsəlik müharibəsi ilə Milanı işğal edən Habsburqlar, 1707-ci ildə Milan Konqresi ilə Milanın yeni hersoqu olmuşdurlar.

Avstriya Habsburqları (1707–1796)[redaktə | mənbəni redaktə et]

1796-cı ildə Napoleon tərəfindən işğal edilmiş Milan, 1797-ci ildə Campo Formio müqaviləsi ilə Avstriya tərəfindən rəsmi olaraq Fransaya təhvil verildi. Cisalpine Respublikasının mərkəzini təşkil etmişdir.

İrsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

1815-ci ildə Vyana Konqresində dağıdılmış bir çox dövlətin yenidən yaradılmasına baxmayaraq Milan hersoqluğu yaradılmadı. Lombardiya və qədim Venesiya torpaqlarından bir krallıq yaradıldı. Bu krallığın kralı Avstriya imperatoru oldu. Gələcəkdə İtaliya Krallığını təşkil edəcək Sardiniya-Piemonte Krallığı tərəfindən 1861-ci ildə köhnə Milan hersoqluğunun torpaqları və 1866-cı ildə isə keçmiş Venesiya krallığının torpaqları ələ keçirildi. 1870-ci ildə İtalyan Krallığının yaranması ilə, müasir İtaliya Respublikasının bir vilayəti olmuşdur.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Treaty of Campo Formio