Milli tayfası

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Milli tayfası — Anadoluda və Azərbaycanda yaşam sürən etnik qrup.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Milli tayfası, Kürdlərin Kürmanci grupuna mənsubdur. Sosioloq Ziya Gökalp, Əhməde Xaninin Məm u Zin adlı hekayəsindən yola çıxaraq kürməncilərin; Boti, Məhmədi və Silivi olarak üç qola ayrıldığını; bunlardan Silivilərin də öz aralarında Mil və Zil olmaq üzrə ikiyə ayrıldığını bildirmişdir [1].. Milə və Zilə mənsub olanlar mənasında çox sonraları Milli və Zilli olaraq adlandırıldıqları Osmanlı dövləti qeydlərinə keçmişdir. Millilər o dönəmlər Ərzurum, Bitlis, Van və Dərsim şəhərləri ilə İran sınırında yaşamaqdaydı.[2]. Sözlü qaynaqlara görə Mil və Zil iki qardaşdırlar. Azərbaycanda Mil tayfası milan, Zil tarfası isə zilan adlamırdı.

Kələş Abdi ağa zamanı[redaktə | əsas redaktə]

Kələş Abdi ağa, Milli tayfaisınin bilinən ilk rəisidir [3]. O, 18. yüzyılın başlarında doğuldu. Zamanının Bağdad valisi olan Əhməd paşanın xidmətində olaraq onun güvənini qazanmışdır. Qazanılan güvən onun tayfanın başına keçirilməsinə səbəb oldu [4].

Timur bəy dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Kələş Abdi ağanın ölümündən sonra yerinə oğlu Timur bəy keçdi. Rəisliğinin ilk dönəmində dəvlət için yapmış olduğu hizmətlərdən ötürü Mir-i Miran rütbəsinə sahip olmuştur. Bu rütbə Osmanlılar dönəmindəki ən yüksək rütbələrdən biriydi. Ama zamanla birtakım olaylara səbəp vərdiği için idamına karar vərilmiş, kəndisi bunun üzərinə isyana başlamıştı. İsyanı bastırmak için görəvləndirilən Osmanlı paşaları; Süləyman Paşa və İbrahim Paşa, Mardin'ə gələrək isyanı bastırma girişimində bulunmuşlardır. Timur Bəy, Osmanlı kuvvətlərinə karşı gələməyəcəğini anladıktan sonra firar ətmiştir. Büyük çoğunluğu Diyarbakır yörəsi tayfalərindən oluşan Osmanlı kuvvətləri Timur Bəy'in kardəşi Mahmut Bəy və tayfa öndə gələnlərini yakalayarak idam ətmişlərdir [5]. Timur bəy daha sonra Bağdaddaki Əbdulkadir Gilâni dərgâhına sığınmıştır. Dərgah şəyhinin, Bağdat Valisi ilə yapmış olduğu görüşmənin ardından affədilən Timur Bəy tayfainin başına gəri dönmüştür. Kısa sürədə tayfa üzərində nüfuzunu sağlamlaştıran oğlu Əyüp Ağa'yı rəisliktən mən ədəməmiştir. Timur Bəy bir diğər oğlu Mahmut Ağa'yı rəis yapmak istiyordu ancak bu girişimlərinin başarısızlıkla sonuçlanması üzərinə Fırat Nəhri kıyısında küçük bir köyə yərləşti və burada öldü [6].

Əyüb ağa və Mahmud ağa dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Sözlü və yazılı qaynaklara görə Əyüp Ağa kəndi dönəmində əlli bindən fazla süvari gücə sahip bir lidərdi. Bu güç sayəsində Doğu Anadolu'daki birçok tayfai kontrolü altında tutmayı başarmıştır. Kəndisinin bu gücü kötüyə kullanması bölgədə tədirginlik yaşanmasına səbəp olmuştur. Bir bakıma bölgənin ən büyük dəspot gücü olarak görülməktəydi. 1834 yılındaki Doğu Anadolu Islahatı səbəbiylə bölgəyə gələn Osmanlı paşası Rəşit Paşa tarafından tutuklandı. Üç yıl sonra hapishanədə ölmüştür. Onun ölümüylə yərinə gəçən kardəşi Mahmut Ağa kısa bir sürə sonra Kiki Tayfai'ylə girmiş olduğu bir savaşta öldürülmüştür. Yərinə oğlu II. Mahmut gəçmiştir [5]. .

II Mahmud dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

II Mahmud dağılma sürəcində rəisliğə gəçmiştir. Bölgənin ən büyük tayfainin kan kaybətməsini istəməyən Osmanlı İmparatorluğu aynı zamanda bölgədə gidərək güçlənən Şamar və Anazə adlı Arap tayfalərinin daha da güçlü olmalarını istəmiyordu. II. Mahmut Ağa dəvləttən almış olduğu dəstək və kəndi idari kabiliyətiylə tayfai təkrar toparlamayı başardı. Kəndisi daha sonra Viranşəhir'i tayfain mərkəzi olarak ilan ətti. Burada büyük bir kalə yaptırdı. Öldüktən sonra yərinə oğlu İbrahim paşa keçdi [7][8].

İbrahim Paşa dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Bölgə xalqı tərəfindən Bərho Ağa olarak ta bilinən İbrahim ağanın rəisliği dönəmində Osmanlı dövləti iç və dış məsələləri ilə uğraşmaktaydı. Özəlliklə; Anadolu'nun həmən həmən hər yərində əşkiyalık ən büyük sorunlardan biriydi. Həyət-i Islâhiyə´nin başındaki Abidin Bəy, Doğu Anadolu'da söz sahibi olan tüm tayfa rəislərinə gözləm altına almıştır. Bu rəislərdən biri də Sivas'ta tutulan İbrahim Ağa daha sonra sərbəst bırakıldı ama Sivas'ta ikamətə məcbur kılındı. Həyət-i Islâhiyə'nin amaçlarından bir diğəri isə bölgədə ziraatın yaygınlaştırılması, bölgənin imarı və madənlərin işlətilməsiydi. Kısa bir sürə sonra təkrar tayfa mərkəzi olan Viranşəhir'ə dönən İbrahim Ağa daha sonra yapmış olduğu hizmətlərdən dolayı paşalığa yüksəlmiştir [9]. 1892-ci ildə kaymakamlığa atanan İbrahim Paşa, Padişah II. Abdülhamit'ə bağlılığını bildirərək padişahın doğudaki sınırları korumak için kurmak istədiği Hamidiyə Alayları'na tayfaiylə katılacağını bildirmiştir [10]. II. Abdülhamit alayların başına İbrahim Paşa´yı atadı. İbrahim Paşa böyləliklə diğər tayfalərin mənsuplarını toplayarak büyük bir ordu kurdu. 11 alaydan bəşi Milli Tayfai'ndən oluşuyordu. Paşa, Padişah tarafından Mirliva'lığa yüksəltildi. Sözlü kaynaklara görə Padişah II. Abdülhamit, İbrahim Paşa'yı oğlu gibi görmüştür. Hamidiyə Alayları lidəri İbrahim Paşa diğər tayfaləri də ətrafında toplayarak büyük bir otoritəyə sahip olmuştu. Osmanlı Dəvləti'nin doğu sınırları Kürtlər'dən oluşan Hamidiyə Alayları tarafından güvəncə altına alınmıştı. Ancak tayfain günəyindəki diğər büyük tayfalərdən olan Arap Şamar Tayfai; Millilərin ən büyük düşmanlarındandı. İki tayfain savaşları uzun bir dönəm sürdü. Tayfa, bu savaşlar sonrası yənilgiyə uğrayan Şamar Tayfai'nə ait binlərcə küçük və büyükbaş hayvanları alarak əlindəki əsir Şamarlıları sərbəst bırakmıştır. İbrahim Paşa böyləliklə daha da güçlənmişti. Zapt ədiləməyəcək güçtə olduğuna inanan paşa 1904 yılında Karakəçili Tayfai ilə çatışmaya girdi. Dəvlət, kəndisinin bu gücünü olumsuz olarak görməyə başlamıştı. Ama gidərək büyüyən tayfaə halk isyan çıkarır səbəbiylə karışmamıştı [11]. 1904 yılında aralarında Cəmaldin, Səydan, Şəmitan gibi onlarca tayfai nüfuzu altına aldı. Dədəsi Timur Bəy və onun kardəşi olan Mahmut Ağa'nın Diyarbakır tayfaləri tarafından bozguna uğratıldığını unutmayan İbrahim Paşa büyük bir orduyla Diyarbakır'a gələrək yıllarca aklında olan intikamı alma girişimində bulundu. Tayfa kuvvətləri Diyarbakır'da işkəncəyə başladılar. Diyarbakır tayfaləri bozguna uğratılmıştı [12]. Dəvlət bunun üzərinə girişimlərdə bulunarak İbrahim Paşa'yı durdurdu. Diyarbakır Valiliği daha sonra İbrahim Paşa'nın, o dönəmlər birçok isyan çıkaran Mısır Valisi Məhmət Ali Paşa və onun oğlu olan adaşı Mısırlı İbrahim Paşa ilə ilişkilərinin olduğunu təspit ətmişti. Bunun üzərinə padişah Milli Tayfai lidəri İbrahim Paşa'yı Yəmən'ə sürgününü onayladı. Ama İbrahim Paşa yətərsiz dəlillər səbəbiylə sürgün ədiləmədi. Bunun üzərinə Diyarbakır halkına karşı baskılar daha da arttı [13]. Aralarında Ziya Gökalp'in də bulunduğu halk Diyarbakır Təlgrafhanəsi'ni işgal ədərək dəvlətin İbrahim Paşa'ya karşı yaptırım uygulamasını istədilər . Nəticə də İbrahim Paşa'nın kəsin bir şəkildə sürgününə karar vərilmişti. Mədinə Sürgününə karar vərilən paşa yola çıktı. Şam'da mola vərdiği sırada II. Məşrutiyət ilan edilmişti. Bunu umut olarak görən paşa təkrar Viranşəhir'ə doğru yola çıktı. Burada tahttan indirilən Padişah II. Abdülhamit'ə dəstək için isyan çıkaracağını açıkladı. Bununla birliktə dəvlət onun üzərinə büyük bir ordu göndərdi. Bunu habər alan paşa Viranşəhir'i tərk ədərək oğulları və karısı ilə Sincar'a gəçti. Kısa bir sürə sonra gəçirdiği bir hastalıktan ötürü öldü [14].

İbrahim paşa[redaktə | əsas redaktə]

İbrahim paşa, ünlü İngilis yazarı Mark Sayksı çadırında omuzunu öpərək qarşılar. Sykəs gözləmlərində İbrahim paşanın özünə güvənən, hakim xarakterli və fəodal bir baron olduğunu təsbit etmişdir. Mark Sykəs onunla ilgili gözləmlərini kitaplarına da yazmıştır [15].

III Mahmud dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

III Mahmut dönəmində tayfa Balkan Savaşları'na üç alay göndərərək hükümətə bağlı olduğunu göstərdi. Daha sonra Kuva-yı Milliyə'yə dəstək vərdi. Bağımsız Kürdistan fikirlərini rət ədərək, İngilizlər'in kəndisini Kürt Kralı yapma fikrinə karşı çıktı. Kəndisinin dəvlətə bağlı kalacağını bəlirtti[18]. 1919 yılında Kurtuluş Savaşı'na katıldı. Hamidiyə Alayları'na bağlı olan tayfa mənsuplarından oluşan IV. Tüməni Kafkas Cəphəsi'nə göndərdi[19]. Ama bundan sonra 8 Haziran 1920 günündə Bağımsız Kürdistan'ı kurma fikri kəndisi və kardəşləri arasında büyük bir ilgi uyandırarak Milli Tayfa Ayaklanması'nı başlattı. Bu isyan hükümət tarafından bastırıldı[20]. Cumhuriyət'in ilanından sonra isə bölgədəki ən büyük isyanı gərçəkləştirən Şəyh Said'ə bağlı olan Azadi Örgütü 'nə dəstək vərdilər[21].

Bugün[redaktə | əsas redaktə]

Tayfa, Cumhuriyət´in ilanından sonra yavaş yavaş dağılmıştır. Özəlliklə Viranşəhir yörəsində ağalık kurumu halən dəvam ətməktədir. Kimi bölgələrdə isə insanlar hərhangi bir ağaya bağlı dəğillər ama kəndilərinin Milli Tayfai mənsubu olduklarını bəlirtirlər. Tayfa nüfusu baxımından rəsmi olmasa da, Türkiyənin ən büyük tayfalarındandır[22].

Coğrafyası[redaktə | əsas redaktə]

Tayfa bugün Şanlıurfa/Viranşəhir başta olmak üzərə; Van, Mardin, Əlazığ, Konya, İzmir, Ankara,ƏSKİŞƏHİR, Kars, Diyarbakır, Sivas, İstanbul, Tuncəli gibi illərdə yoğun yaşamaktadırlar. Ayrıca Almanya başta olmak üzərə Suriyə, İran, Irak,Avusturya Ərmənistan və Fransa gibi ülkələrdə də yaşadıkları bilinməktədir.

Dil və Din[redaktə | əsas redaktə]

•Türkcə •Kürdcə •Azərbaycanca •Müsəlmanlıq (Sünnilik və Ələvilik) •Xristianlıq •Yezidilik •Musəvilik

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Gökalp, 1992: 28-30
  2. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Dâhiliye (DH). Siyasi (SYS). 24/2-4. Lef 114/1. Erzurum Vilayeti'nden Dahiliye Nezareti'ne gönderilen 19 Mart 1911 tarihli rapor
  3. Ziya Gökalp, 1992: 32
  4. Ali Emirî, Tarihsiz: 236a
  5. 1 2 Ali Emirî, Tarihsiz: 236b-237a
  6. Ali Emirî, Tarihsiz: 236b
  7. Ali Emirî, Tarihsiz: 237b
  8. Zeki, Tarihsiz: 116-117
  9. Ali Emirî, 1918: 21-23
  10. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrakı (Y.Mtv). 62/3. Lef 2. (4.Ordu Müşiri Mehmet Zeki Paşa'nın 30 Nisan 1892 Tarihli Arzı)
  11. BOA, Y.Mtv. 72/122. İbrahim Paşa'nın 12 Aralık 1892 Tarihli Telgrafnamesi
  12. Özgültekin vd., 2003: 133
  13. Başbakanlık Osmanlı Arşivi YA Hus. 491/1. Lef 1
  14. Özgültekin vd., 2003: 135
  15. Günay, 1995: 131

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]