Mineral sular (Kəlbəcər)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Mineral su yataqları[redaktə | əsas redaktə]

Yuxarı İstisu, Aşağı İstisu, Qoturlu İstisuyu, Turşsu.

Qeyd etmək lazımdır ki, yuxarıda adları çəkilən filiz və qeyri-filiz yataqları işlək halda 1993-cü ildə Kəlbəcər erməni qoşunları tərəfindən işğal ediləndən sonra ermənilərin ixtiyarına keçdi.

Aşağı istisu, Fontan

Rayonun ərazisində mineral sulardan İstisu və yüksək debitə malik olan Narzan tipli turş su bulaqları, Yuxarı İstisudan 1–2 km cənub-şərqdə rodonlu sular var. Həmin sular sinir, oynaq, ürək-damarları xəstəlikləri zamanı istifadə olunur. Aşağı İstisuda çıxan mineral suyun tərkibi Çexoslovakiyadaki Karlovı Varı mineral suyunun tərkibindən keyfiyyətcə çox yüksəkdir. Bu ərazilərdə 3 mindən çox bulaq var.[1]

İstisu mineral sularının kimyəvi analizi[redaktə | əsas redaktə]

Kəlbəcərdə çıxan İstisuyun kimyəvi analizi ilk dəfə 1927-ci ildə aparılmışdır. Təbii termal sularda suyun hərarəti 22-25 °C, bulaqların dibiti 0,1-4 1/san, minerallaşma 4-5 q/l arasında dəyişir.

Qoturlu istisuyu

Buruq quyuları 25–62 m dərinlikdə 62-75 °C hərarətlə, bəzi quyularda isə daha yüksək istilikdə olur. 1,0-2,0 1/san debitə, 4,2-6,9 q/l minerallaşmaya malik termal sular aşkar edilir. Zonanın bütün termal suları kimyəvi tərkibinə görə karbonqazlı, sulfat-xlorid-hidrokarbonat-natriumludur, bu da Kəlbəcər rayonunun termal sularının formalaşma şəraitinin eyni olduğuna dəlalət edir. Termal suların qaz faktoru çox yüksəkdir, təbii çıxışlarda və quyuların suyunda qaz tamamilə karbon qazından ibarətdir. Suların keyfiyyəti temperaturdan asılı olaraq belə dəyişirː qaynar sularda minerallaşma 0,7 q\l-ə qədər, soyuq sularda isə 3 q\l-dən çox olur.

Qoturlu istisuyu işğaldan sonra

Tədqiqi[redaktə | əsas redaktə]

Akademik Mirəli Qaşqayın bir neçə illik fədakar əməyi nəticəsində Qoturlu İstisuyu yerin səthinə çıxarılmış və müalicə üçün istifadəyə verilmişdir.

Rayonun termal sularında radon aktivlik-771 vahid Bağırsaq qrupunda qeyd edilir. Proqnoz istismar ehtiyatları 2171,1 m³\gün təşkil edir.

Şifayi mənbələrə görə İstisu «Ocaq» yeri sayılır. Bir neçə yüz il bundan qabaq şikəst və başqa xəstəliyi olan adamları şəfa tapmaq üçün İstisuya gətirirmişlər.[1]

İstisu kurortunun yaranma tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Bu ərazilərdə çıxan İstisu mineral bulaqları haqqında məlumatlar XII əsrə təsadüf edir. Ancaq geoloji tədqiqatlar göstərir ki, İstisuda olan termal bulaqlar haqqında məlumatlar on min illər bundan əvvəl bəlli idi.

Aşağı istisu, Mineral sudoldurma zavodu erməni işğalından sonra

İstisu kurort tikintisinə 1925-ci ildən sonra başlanmışdır. Azərbaycan Nazirlər Sovetinin 07.09.1950-ci il qərarı ilə 1925-ci ildə Yuxarı İstisuda vanna otaqları, kurort xəstəxanası və mehmanxana tikilmişdir.

Aşağı İstisudan 1–2 km Kəlbəcərə tərəf ərazidə Tərtər çayının qırağında İstisu fontan şəklində yerin üstünə çıxaraq çaya tökülür. Həmin yer «Fontan» adlanır. Burada çıxan mineral suyun tərkibi o biri bulaqların suyunun tərkibindən çox yüksəkdir. Bu fontanın ətrafında əhali gölməçələr düzəldib vanna qəbul edirdilər. Fontandan 1–2 km İstisuya tərəf «Mineral sudoldurma» zavodu ilə üzbəüz Tərtərin sol sahilində bir hovuz var idi. Bu hovuzu Məmmədqulu adlı bir şəxs düzəltmişdir.

Əslən Şuşalı olan Məmmədqulu çox yaxşı bir sənətkar kimi 1928-1930-cu illərdə Kəlbəcərin Xöləzək kəndindən Hacı Cəfərqulu öz oğlu Məhəmməd ilə Basarkeçərə at nallatmağa gedirlər. Məhəmməd Məmmədqulunun qızı Tavatı orada görüb onunla evlənir. Məmmədqulu 1931-ci ildə Kəlbəcərin Xöləzək kəndinə köçüb, orada özünə daşdan ev tikib yaşayır. Məmmədqulu Zar kəndindən Xöləzəyə evə qayıdarkən Tərtərin üstündən Xöləzəyə gedən el yolunda əyilib bulaqdan su içir. O, hiss edir ki, bu su o biri bulaqların suyundan soyuqdur. Həmin yerdə uzunluğu 2 m, eni 1,5 m olan daşdan əl ilə yonulmuş bir hovuz düzəldir. Tam qaynar olan istisu bir az ilıq olan istisu ilə qarışdırılaraq müalicə vannası kimi istifadə edilirdi.

Dünyanın bir çox ölkələrindən İstisuya hər il minlərlə turist və müalicə almaq üçün gələnlər var idi. Yay aylarında Azərbaycanın əksər rayonlarından on minlərlə ailə dincəlmək üçün İstisu ətrafında yerləşən Taxta düzünə yaylağa çıxırdılar. Əhalinin sayının çox olması ilə əlaqədar olaraq, İstisu kurortunda vanna otaqları çatışmırdı. Ona görə də İstisu kurortundan yuxarı, Bağırsağa tərəf ərazidə istisuyun fontan vurduğu yerdə gölməçə şəklində vannalar düzəltmişdilər. Bu gölməçələrdə hər gün minlərlə adam vanna qəbul edirdi.

1987-ci ildən sonra Aşağı İstisu və «Fontan» ərazilərində rayon rəhbərliyinin razılığı ilə vanna otaqları tikilib istifadəyə verilmişdir. Bu, adamların İstisudan səmərəli surətdə istifadə edilməsini yaxşılaşdırdı. Xalqın rifahını yaxşılaşdırmaq üçün kurort sahəsi sürətlə inkişaf etdirilirdi. Ancaq 1993-cü il Kəlbəcərin işğal belə xeyirxah işlərə son qoydu.[1]

İstisu mineral sularının sənayedə istifadəsi[redaktə | əsas redaktə]

Aşağı İstisuda fəaliyyət göstərən «Mineral sudoldurma» zavodu hər gün minlərlə şüşə qablara mineral istisu doldurub, Azərbaycanın regionlarına və başqa respublikalara ixrac edirdi.

İstisu mineral suları ilə birlikdə yerin səthinə küllü miqdarda karbon qazı çıxır. Bu qaz suların qablaşdırılması prossesində istifadə olunur. Karbon qazının küllü miqdarda olması onun başqa ölkələrə ixrac etməsinə imkan verir.[1]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Yuxarı İstisu

Aşağı İstisu

Qoturlu

Kəlbəcər rayonu

Qarabağ

İlıqsu

Kəlbəcər rayonu faydalı qazıntılar

Slavyanka suları

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 3 4 Məzahir Təhməzov Kəlbəcər Ensiklopedik məlumatlar Toponimlər fotoşəkillər xəritələr.